phần mở đầu và phần kết luận thì phần nội dung đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận về công tác xã hội trong việc hỗ trợ giảm nghèo Chƣơng 2. Thực trạng các hoạt động công tác xã hội trong việc hỗ trợ giảm nghèo tại huyện Mƣờng Lát tỉnh Thanh Hóa Chƣơng 3. Các giải pháp nhằm nâng cao hoạt động của công tác xã hội trong hỗ trợ giảm nghèo tại huyện Mƣờng Lát, tỉnh Thanh Hóa 13 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG HỖ TRỢ GIẢM NGHÈO 1.
Lý luận về nghèo và giảm nghèo 1. Khái niệm nghèo Theo Tổ chức Liên hợp quốc (UN) tháng 6/2008: “Nghèo là thiếu năng lực tối thiểu để tham gia hiệu quả vào các hoạt động xã hội. Nghèo có nghĩa là không có đủ ăn, đủ mặc, không được đi học, không được khám chữa bệnh, không có đất đai để trồng trọt hoặc không có nghề nghiệp để nuôi sống bản thân, không được tiếp cận tín dụng. Nghèo cũng có nghĩa là không an toàn, không có quyền, và bị loại trừ, dễ bị bạo hành, phải sống trong các điều kiện rủi ro, không tiếp cận được nước sạch và công trình vệ sinh”.
Vấn đề nghèo đa chiều có thể đo bằng tiêu chí thu nhập và các tiêu chí phi thu nhập. Sự thiếu hụt cơ hội, đi kèm với tình trạng suy dinh dƣỡng, thất học, bệnh tật, bất hạnh và tuyệt vọng là những nội dung đƣợc quan tâm trong khái niệm nghèo đa chiều. Thiếu đi sự tham gia và tiếng nói về kinh tế, xã hội hay chính trị sẽ đẩy các cá nhân đến tình trạng bị loại trừ, không đƣợc thụ hƣởng các lợi ích phát triển kinh tế - xã hội và do vậy bị tƣớc đi các quyền con ngƣời cơ bản (UN, 2012: 5). Tuy nhiên, chuẩn nghèo đa chiều có thể là một chỉ số không liên quan đến mức thu nhập mà bao gồm các khía cạnh khác liên quan đến sự thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản (Oxfam và ActionAid, 2010: 11).
Chỉ số nghèo đa chiều (Multidimensional Poverty Index) của quốc tế, với ba chiều cạnh chính là: y-tế, giáo dục và điều kiện sống, hiện là một thƣớc đo quan trọng nhằm bổ sung cho phƣơng pháp đo lƣờng nghèo truyền thống dựa trên thu nhập. Các khái niệm trên cho thấy sự thống nhất cao của các quốc gia, các nhà chính trị và các học giả với quan điểm nghèo là một hiện tƣợng đa chiều, cần đƣợc chú ý nhìn nhận là sự thiếu hụt hoặc không được thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người. Nghèo đa chiều là tình trạng con người không được đáp ứng ở mức tối thiểu các nhu cầu cơ bản trong cuộc sống. Khái niệm chuẩn nghèo Theo Quyết định Số 59/2015/QĐ-TTg của Thủ Tƣớng Chính phủ ngày 19/11/2015 về việc ban hành chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều áp dụng cho giai đoạn 2016 - 2020 quy định nhƣ sau: Điều 1.
Các tiêu chí tiếp cận đo lƣờng nghèo đa chiều áp dụng cho giai đoạn 2016 - 2020 Các tiêu chí về thu nhập Chuẩn nghèo: 700.000 đồng/ngƣời/tháng ở khu vực nông thôn và 900.000 đồng/ngƣời/tháng ở khu vực thành thị. Tiêu chí mức độ thiếu hụt tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản: + Các dịch vụ xã hội cơ bản (05 dịch vụ): y tế; giáo dục; nhà ở; nƣớc sạch và vệ sinh; thông tin; + Các chỉ số đo lường mức độ thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản (10 chỉ số): tiếp cận các dịch vụ y tế; bảo hiểm y tế; trình độ giáo dục của ngƣời lớn; tình trạng đi học của trẻ em; chất lƣợng nhà ở; diện tích nhà ở bình quân đầu ngƣời; nguồn nƣớc sinh hoạt; hố xí/nhà tiêu hợp vệ sinh; sử dụng dịch vụ viễn thông; tài sản phục vụ tiếp cận thông tin. Chuẩn hộ nghèo áp dụng cho giai đoạn 2016-2020 1. Hộ nghèo Khu vực nông thôn: là hộ đáp ứng một trong hai tiêu chí sau: - Có thu nhập bình quân đầu ngƣời/tháng từ đủ 700.000 đồng trở xuống; - Có thu nhập bình quân đầu ngƣời/tháng trên 700.000 đồng đến đồng và thiếu hụt từ 03 chỉ số đo lƣờng mức độ thiếu hụt tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản trở lên.
Khu vực thành thị: là hộ đáp ứng một trong hai tiêu chí sau: - Có thu nhập bình quân đầu ngƣời/tháng từ đủ 900.000 đồng trở xuống; - Có thu nhập bình quân đầu ngƣời/tháng trên 900.000 đồng và thiếu hụt từ 03 chỉ số đo lƣờng mức độ thiếu hụt tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản trở lên. Khái niệm giảm nghèo và công tác giảm nghèo Giảm nghèo là làm cho một bộ phận dân cƣ nghèo nâng cao mức sống, từng bƣớc thoát khỏi tình trạng nghèo. Điều này đƣợc thể hiện ở tỷ lệ phần trăm và số lƣợng nghèo giảm xuống. Nói cách khác, giảm nghèo là quá trình chuyển bộ phận dân cƣ lên mức sống cao hơn.
Ở khía cạnh khác, giảm nghèo là chuyển từ tình trạng có ít điều kiện lựa chọn sang tình trạng có đầy đủ điều kiện lựa chọn hơn để cải thiện đời sống mọi mặt của mỗi ngƣời. Giảm nghèo là cách thức vận dụng các nguồn lực, vật lực của Nhà nƣớc, của xã hội để triển khai thực hiện các chƣơng trình, dự án nhằm tác động tới các đối tƣợng cụ thể nhƣ ngƣời nghèo, hộ nghèo hay xã nghèo với mục đích giúp họ nâng cao chất lƣợng cuộc sống, cải thiện khó khăn, tạo cơ hội cho họ về thu nhập, tiếp cận các dịch vụ xã hội, đảm bảo các nhu cầu cơ bản của con ngƣời. Công tác giảm nghèo là sự huy động nhiều nguồn lực dƣới sự chỉ đạo của Đảng và Nhà nƣớc để tập trung vào ba mặt: - Giúp ngƣời nghèo tăng khả năng tiếp cận các dịch vụ công cộng, nhất là y tế, giáo dục, dạy nghề, nhà ở, nƣớc sinh hoạt,. - Hỗ trợ phát triển sản xuất thông qua các chính sách về đảm bảo đất sản xuất, tín dụng ƣu đãi, khuyến nông – lâm – ngƣ nghiệp, phát triển ngành nghề,.
- Phát triển kết cấu hạ tầng thiết yếu cho các xã, thôn, bản đặc biệt khó khăn (điện, đƣờng, trƣờng học, trạm y tế,.) nhằm giúp ngƣời nghèo, vùng nghèo vƣợt qua khó khăn và vƣơn lên thoát nghèo. Nhƣ vậy theo cách hiểu của tác giả thì khái niệm công tác giảm nghèo đƣợc hiểu là các chƣơng trình, chính sách, cơ chế giúp ngƣời nghèo tăng khả năng tiếp cận các dịch vụ công, hỗ trợ về sản xuất, phát triển kết cấu hạ tầng cho các xã, thôn nghèo nhằm giúp ngƣời nghèo vƣợt qua khó khăn và vƣơn lên thoát nghèo. Khái niệm người nghèo Là tình trạng một bộ phận dân cƣ chỉ có điều kiện thoả mãn một phần của nhu cầu tối thiểu cơ bản của cuộc sống và có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng xét trên mọi phƣơng diện. Cách xác định hộ nghèo đƣợc tính toán dựa trên phƣơng pháp chi phí cho các nhu cầu tối thiểu của con ngƣời (đo bằng chi tiêu cho lƣơng thực thực phẩm đáp ứng nhu cầu năng lƣợng tối thiểu cần thiết để duy trì sinh hoạt bình thƣờng của con ngƣời và nhu cầu chi tiêu phi lƣơng thực, thực phẩm) tiếp cận theo hƣớng về thu nhập: ngƣời nghèo là những ngƣời có mức thu nhập không đảm bảo cho cuộc sống và chi tiêu.
Trong cuộc sống hàng ngày, ngoài những nhu cầu về lƣơng thực và thực phẩm, con ngƣời có nhiều những nhu cầu cần phải đảm bảo khác nhƣ nhà ở, mặc, y tế, giáo dục. Do vậy nếu thu nhập không đảm bảo trang trải đƣợc cuộc sống và chi tiêu thì đƣợc coi là nghèo. Các mức chuẩn của giai đoạn này đƣợc tính bằng tiền theo thu nhập bình quân hàng tháng của hộ. Đặc điểm của người nghèo Đặc điểm kinh tế Đại bộ phận ngƣời nghèo, hộ nghèo chủ yếu sống ở nông thôn, khu vực miền núi, vùng cao, khu vực biên giới, Hải đảo, khu vực di dân và chủ yếu tham gia vào hoạt động nông nghiệp; không có vốn hay rất ít vốn, thu nhập mà họ nhận đƣợc là từ lao động tự tạo việc làm; nếu là những ngƣời ở thành thị thì tập trung ở khu vực phi chính thức; thu nhập thấp, trình độ văn hóa thấp; thiếu việc làm hoặc việc làm không ổn định, bấp bênh do trình độ học vấn thấp; khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội thấp, đặc biệt là ngƣời nghèo là đồng bào dân tộc thiểu số, đồng bào sống ở các vùng miền núi, bãi ngang ven biển và hải đảo.
Đặc điểm đời sống tâm lý Do khó khăn, thiếu thốn về kinh tế, ngƣời nghèo thƣờng mặc cảm, tự ti do hoàn cảnh, số phận của mình, sống thụ động trông chờ, ỷ lại vào sự hỗ trợ từ các chính sách giảm nghèo trong đó có chính sách cho không của Nhà 17 nƣớc, điều kiện sống của ngƣời nghèo luôn thấp hơn mặt bằng chung của cộng đồng nơi mình sinh sống. Họ thƣờng có xu hƣớng sống khép kín điều đó vô tình làm cho khoảng cách giữa họ với những ngƣời xung quanh ngày càng xa dần. Không dám nói lên suy nghĩ của mình, không dám đứng lên đấu tranh đòi quyền lợi cũng nhƣ suy nghĩ (mình nghèo, thấp cổ bé họng) đã khiến họ để tuột mất những cơ hội để thay đổi cuộc sống, thoát khỏi cái nghèo, khiến họ đã nghèo lại càng chịu nhiều thiệt thòi. Với suy nghĩ “mình nhƣ là kẻ ăn bám xã hội, là gánh nặng của xã hội” họ luôn cảm thấy có lỗi với mọi ngƣời xung quanh, nghĩ mình kém cỏi, không phát hiện ra và đôi khi không dám thể hiện những tố chất bên trong mà có thể giúp họ sống tốt hơn.
Đối với ngƣời nghèo họ luôn trong tình trạng thiếu hụt các nhu cầu xã hội cơ bản từ những nhu cầu thiết yếu nhất, do đó họ gặp rất nhiều nguy cơ trong cuộc sống, phải đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức trong cuộc sống do phải bảo đảm chi phí đắt đỏ cho các dịch vụ y tế, nhà ở, giáo dục, đi lại và sinh hoạt tối thiểu. Do mặc cảm với cuộc sống nên một số ngƣời nghèo ngại giao tiếp và tham gia vào các hoạt động tập thể của cộng đồng, không mạnh dạn tham gia đề xuất ý kiến, cho rằng lời nói của mình không có trọng lƣợng, không đƣợc cộng đồng chấp nhận không dám đấu tranh, không dám bộc lộ bản thân.
