Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG VĂN HOÁ DOANH NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận về xây dựng văn hóa doanh nghiệp 1. Khái niệm Văn hoá “Cho đến nay, đã xuất hiện nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa. Văn hoá là một vấn đề rất đa dạng và phức tạp, do đó sẽ có nhiều cách tiếp cận khác nhau dẫn đến nhiều quan niệm khác nhau, thậm chí ngay trong một định nghĩa về văn hóa cũng đã tồn tại yếu tố văn hóa.
Tuy vậy, dù được tiếp cận từ góc độ nào, khái niệm văn hóa cũng đều làm lộ ra một cách trực tiếp hoặc gián tiếp những đặc trưng về con người và về đời sống của con người. Từ đó, ta có thể hiểu văn hóa là một khía cạnh của quan hệ giữa con người với thế giới bên trong và bên ngoài nó. Trong tiếng Hán cổ, Văn là vẻ đẹp nhân tính, cái đẹp của tri thức có thể đạt được bằng sự tu dưỡng của bản thân và sự cai trị đúng đắn của người cầm quyền. Văn hoá là việc đem cái hay, cái đúng, cái đẹp để cảm hoá, giáo dục và hiện thực hoá trong thực tiễn, đời sống.
Nói tới văn hoá là nói tới ý thức, cái gốc tạo nên tính người cùng những gì thuộc về bản chất nhất làm cho con người trở thành chủ thể năng động, sáng tạo trong cuộc sống, lao động sản xuất. Nói tới văn hoá là nói tới những nguồn nội lực để con người có thể gieo trồng (sáng tạo, xây dựng) và điều chỉnh (cải tạo) cuộc sống của mình theo định hướng vươn tới các giá trị chân thiện mỹ. Nó được xem là nền tảng cho sự phát triển ngày càng thăng bằng và bên vững hơn của con người và xã hội” (nguồn: Phạm Xuân Nam, Văn hóa, đạo đức trong kinh doanh, NXB Khoa học XH Hà Nội) “Trong suốt lịch sử hình thành và phát triển của mình, con người luôn sáng tạo không ngừng để làm nên các giá trị văn hoá. Một trong những định Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 nghĩa đầu tiên về văn hóa được chấp nhận rộng rãi là: văn hóa là một phức hợp bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán, cùng mọi khả năng và thói quen khác mà con người đạt được với tư cách là một thành viên của xã hội”.
(Nguồn: Nhà nhân chủng học ông E.B Tylor đưa ra) Định nghĩa có thể nói là rộng nhất về văn hoá là của Edouard Herriot, “Văn hoá là cái còn lại khi tất cả những cái khác đã bị lãng quên”. Một định nghĩa được sử dụng khá phổ biến khác, tiệm cận gần hơn với bản chất văn hoá đó là: “Văn hoá bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi, hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục, tập quán, lối sống và lao động” (nguồn: ông Frederico Mayor, Tổng giám đốc UNESCO đưa ra). Khái niệm về Văn hoá doanh nghiệp Trên thế giới đã có rất nhiều định nghĩa về văn hóa doanh nghiệp được đưa ra, trong đó định nghĩa của Georges de Saite Marie, chuyên gia Pháp về doanh nghiệp vừa và nhỏ đưa ra được rất nhiều nhà khoa học tán đồng. Theo đó “Văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp các giá trị, các biểu tượng, huyền thoại, nghi thức các điều cấm kỵ, các quan điểm triết học, đạo đức tạo thành nền móng sâu xa của doanh nghiệp”.
Dưới góc độ quản lý, các nhà kinh tế Hoa Kỳ cho rằng “văn hóa doanh nghiệp có thể hiểu là tập hợp tất cả các giá trị, chuẩn mực, hành vi được các thành viên trong doanh nghiệp cùng làm theo và nó đại diện cho các thành viên trong doanh nghiệp, làm cho doanh nghiệp đó khác với các doanh nghiệp khác. Hay nói một cách cụ thể hơn thì văn hóa doanh nghiệp là các quy tắc, tiêu chuẩn, nội quy quy định về hành vi của mỗi cá nhân trong doanh nghiệp đối xử với nhau trong công việc cũng như những hành vi đối xử với khách hàng và những người cung ứng bên ngoài doanh nghiệp”. Như vậy văn hóa doanh nghiệp bao gồm cả các yếu tố vô hình lẫn các yếu tố hữu hình. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Theo tác giả Nguyễn Mạnh Quân (2011) Giáo trình Đạo đức kinh doanh và văn hoá công ty thì “VHDN là một hệ thống các ý nghĩa, giá trị, niềm tin chủ đạo, nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên của một tổ chức cùng đồng thuận và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng đến cách thức, hành động của mỗi thành viên” Theo Dương Thị Liễu (2006) “VHDN là một hệ thống các giá trị, chuẩn mực, các quan niệm và hành vi của doanh nghiệp, chi phối hoạt động của mọi thành viên trong doanh nghiệp và tạo nên bản sắc kinh doanh riêng cho doanh nghiệp” Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO): “VHDN là sự trộn lẫn đặc biệt các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết”.
Dựa trên những nghiên cứu của các học giả, VHDN có thể được định nghĩa như sau:“VHDN là toàn bộ những nhân tố văn hóa được doanh nghiệp chọn lọc, tạo ra, sử dụng và biểu hiện trong hoạt động kinh doanh, tạo nên bản sắc kinh doanh của doanh nghiệp đó”. Xây dựng văn hóa doanh nghiệp 1. Khái niệm về xây dựng văn hóa doanh nghiệp “Xây dựng văn hóa doanh nghiệp là một nội dung quan trọng của hoạt động quản lý doanh nghiệp, là trách nhiệm trước hết của người đứng đầu doanh nghiệp và tập thể ban lãnh đạo; thêm nữa là sự tham gia có trách nhiệm của người lao động trong doanh nghiệp. Người đứng đầu và tập thể ban lãnh đạo luôn phải coi trọng việc xây dựng và phát triển văn hóa doanh nghiệp, cốt lõi là những nét đặc thù trong giá trị văn hóa doanh nghiệp của doanh nghiệp mình; để trên cơ sở đó, xây dựng, duy trì và phát triển thương hiệu, uy tín cùng sức cạnh tranh trên thị trường.
Xây dựng hóa doanh nghiệp chính là chuỗi các hoạt động quản lý, để giá trị văn hóa doanh nghiệp luôn ở trạng thái động: được duy trì, lan tỏa, mở Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 rộng, bổ sung các giá trị mới; bởi chỉ trong trạng thái động, giá trị văn hóa doanh nghiệp mới thực sự được sống trong môi trường của chính doanh nghiệp đó, mới tiếp tục làm nảy sinh các giá trị mới, tri thức mới, làm phong phú, hoàn thiện thêm những giá trị đã có. Xây dựng văn hóa doanh nghiệp là tổng thể các biện pháp của bản thân doanh nghiệp, được tập thể cán bộ, nhân viên trong doanh nghiệp duy trì, phát huy và bổ sung mới những giá trị văn hóa, cốt lõi là các giá trị văn hóa đặc thù của doanh nghiệp, nhằm giữ vững uy tín, thương hiệu và sức cạnh tranh của doanh nghiệp trong nền kinh tế”. Với quan niệm trên, chủ thể xây dựng văn hóa doanh nghiệp là người lao động, nhưng quan trọng nhất là vai trò của người đứng đầu cùng ban lãnh đạo doanh nghiệp trong việc lựa chọn triết lý, chiến lược, phương thức kinh doanh và quản lý hoạt động của doanh nghiệp. Bên cạnh đó, với tư cách là những người trực tiếp tạo lập mối quan hệ hằng ngày với khách hàng - thượng đế của doanh nghiệp, những người lao động - nhân viên giao dịch là đại sứ hình ảnh của doanh nghiệp tới khách hàng và đối tác.
Nội dung của xây dựng văn hóa doanh nghiệp “Nội dung của xây dựng văn hóa doanh nghiệp là duy trì, mở rộng và bổ sung các giá trị văn hóa mới thông qua việc kế thừa, điều chỉnh và hoàn thiện những yếu tố cấu thành nên văn hóa doanh nghiệp, mà ưu tiên hàng đầu là nét đặc thù văn hóa doanh nghiệp”. Đồng thời, không ngừng làm lan tỏa các giá trị văn hóa của doanh nghiệp ra thị trường thông qua các hoạt động của doanh nghiệp, mà trực tiếp là hoạt động của từng người lao động trong doanh nghiệp. Trong cuốn sách nổi tiếng Organizational Culture and Institutional Transformation, hai tác giả Julie Heifetz & Richard Hagberg đã đưa ra mô hình 11 bước xây dựng VHDN như sau: “(1) Tìm hiểu môi trường và các yếu tố làm thay đổi văn hóa của doanh nghiệp trong tương lai: Xem xét các yếu tố thuộc môi trường kinh tế vi mô, vĩ mô tác động đến doanh nghiệp. Từ đó, đánh giá mức độ và phạm vi thích nghi mà sẽ được yêu cầu.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 (2) Xác định đâu là giá trị văn hóa của doanh nghiệp: Đây là bước mấu chốt trong việc thay đổi văn doanh nghiệp là ‘khám phá’ trong số các giá trị của đơn vị, giá trị nào là giá trị văn hóa cốt lõi, giá trị văn hóa là những nguyên lý cơ bản, mang tính dẫn đường và những giá trị nào có tầm quan trọng nội tại đối với những thành viên trong doanh nghiệp. (3) Xây dựng mục tiêu chiến lược, viễn cảnh tương lai của doanh nghiệp: Mục tiêu chiến lược: là lý do cơ bản cho việc tồn tại của đơn vị. Hình dung tương lai: Hình dung tương lai bao gồm các mục tiêu lớn, thách thức, đầy tham vọng và phải được mô tả hấp dẫn, rung động và mạnh mẽ. (4) Đánh giá văn hóa hiện tại và lựa chọn các giá trị văn hóa cần thay đổi: Việc đánh giá văn hóa nhằm cung cấp một bản mô tả sơ lược cho phép đơn vị đánh giá sự khác nhau giữa văn hóa hiện tại với văn hóa mà chúng ta hướng đến.
Trên cơ sở đó xác định, lựa chọn các giá trị cần thay đổi cho phù hợp với mục tiêu, giá trị cốt lõi của doanh nghiệp. (5) Rút dần khoảng cách: Khi chúng ta đã xác định được văn hoá lý tưởng cho doanh nghiệp mình và cũng đã có sự thấu hiểu về văn hoá đang tồn tại trong doanh nghiệp, lúc này sự tập trung tiếp theo là làm thế nào để thu hẹp khoảng cách giữa những giá trị chúng ta hiện có và những giá trị chúng ta mong muốn. (6) Xác định vai trò của lãnh đạo trong việc dẫn dắt thay đổi các giá trị văn hóa:Lãnh đạo là người đề xướng và hướng dẫn các nỗ lực thay đổi.