phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, kết cấu luận văn bao gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý nhà nƣớc về bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Thực trạng quản lý nhà nƣớc về bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế trên địa bàn huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn Chƣơng 4: Giải pháp, kiến nghị nhằm tăng cƣờng quản lý nhà nƣớc về bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế trên địa bàn huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ BẢO HIỂM Y TẾ 1. Cơ sở lý luận về quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế 1. Khái niệm quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế 1. Khái niệm bảo hiểm xã hội Trong quá trình lao động, con ngƣời không ngừng nỗ lực, phấn đấu để đạt kết quả cao nhất.
Một trong những mục đích cuối cùng của con ngƣời là kinh tế. Đó cũng là một trong những mục tiêu của sự phát triển. Trong lao động, con ngƣời làm ra của cải cho chính bản thân mình và cho xã hội. Tuy vậy không phải bất cứ lúc nào sự nỗ lực của con ngƣời cũng đƣợc đền đáp xứng đáng.
Có những sự nỗ lực đã gặp phải những khó khăn, trắc trở hoặc những rủi ro ngoài ý muốn do điều kiện tự nhiên, môi trƣờng sống hoặc môi trƣờng xã hội làm cho con ngƣời gặp khó khăn trong cuộc sống của mình, mà ta gọi chung là rủi ro trong lao động. Những rủi ro này có thể là: ốm đau, tai nạn, mất việc làm, già yếu, tử vong. Những rủi ro này làm cho ngƣời lao động giảm khả năng lao động dẫn đến việc làm giảm hoặc mất thu nhập, nói một cách chung nhất là gặp khó khăn về kinh tế trong cuộc sống hiện tại. Để khắc phục những rủi ro này thì chính sách bảo hiểm xã hội đƣợc coi là một chính sách mang tính chất xã hội có hiệu quả tốt, đáp ứng nhu cầu của phần lớn ngƣời lao động và đƣợc hầu hết các nƣớc trên thế giới áp dụng.
Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho ngƣời lao động khi họ bị mất hoặc giảm khoản thu nhập từ nghề nghiệp do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc mất việc làm do những rủi ro xã hội thông qua việc hình thành, sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 các bên tham gia BHXH, nhằm góp phần đảm bảo an toàn đời sống của ngƣời lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội, do đó, đối tƣợng của BHXH chính là thu nhập của ngƣời lao động bị biến động giảm hoặc mất đi do bị giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm của những ngƣời lao động tham gia BHXH. Đối tƣợng tham gia BHXH là ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động. Tuy vậy, tuỳ theo sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi nƣớc mà đối tƣợng này có thể là tất cả hoặc một bộ phận những ngƣời lao động nào đó (Luật Bảo hiểm xã hội Việt Nam năm 2014). Khái niệm bảo hiểm y tế Bảo hiểm y tế là một nội dung của BHXH, một trong những bộ phận quan trọng của hệ thống an sinh xã hội.
Cùng với các hệ thống cung cấp (hay còn gọi là chế độ ƣu đãi xã hội, chế độ bao cấp) và hệ thống cứu trợ xã hội, hoạt động của BHYT nói riêng và hoạt động của BHXH nói chung đã thực sự trở thành nền móng vững chắc cho sự bình ổn xã hội. Chính vì vai trò cực kỳ quan trọng của BHXH nhƣ vậy, cho nên ở mọi quốc gia trên thế giới, hoạt động của BHXH luôn do Nhà nƣớc đứng ra tổ chức thực hiện theo hệ thống pháp luật về BHXH. Đó cũng là một cơ sở quan trọng để phân biệt giữa BHXH về y tế và bảo hiểm tƣ nhân về y tế. Trong các nƣớc công nghiệp phát triển thì loại hình BHYT tƣ nhân cũng đƣợc phát triển và cùng tồn tại song song với BHXH về y tế.
Vì vậy, nói đến BHYT ở đây là chúng ta hiểu là đang đề cập đến BHXH về y tế hay nói cách khác là BHYT theo luật pháp. BHXH ở nƣớc ta hiện có các chế độ: chế độ trợ cấp ốm đau, chế độ trợ cấp thai sản, chế độ trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, chế độ hƣu trí, chế độ tử tuất thì cũng có thể hiểu BHYT là chế độ khám chữa bệnh. Bảo hiểm y tế là hình thức bảo hiểm đƣợc áp dụng trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, không vì mục đích lợi nhuận, do Nhà nƣớc tổ chức thực hiện và các đối tƣợng có trách nhiệm tham gia theo quy định của Luật Bảo hiểm y tế. Nhƣ vậy, bảo hiểm y tế là các quan hệ kinh tế gắn liền với việc huy động các nguồn tài lực từ sự đóng góp của những ngƣời tham gia bảo hiểm để hình Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 thành quỹ bảo hiểm và sử dụng quỹ để thanh toán các chi phí khám chữa bệnh cho ngƣời đƣợc bảo hiểm khi ốm đau (Luật Bảo hiểm Y tế Việt Nam sửa đổi, bổ sung năm 2014).
Khái niệm quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế Quản lý nhà nƣớc là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực Nhà nƣớc đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con ngƣời để duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội và trật tự pháp luật nhằm thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của Nhà nƣớc trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa. Bản chất của quản lý nhà nƣớc là quyền lực nhà nƣớc. Quyền lực nhà nƣớc đƣợc ghi nhận, củng cố bằng pháp luật và đƣợc thực hiện bởi bộ máy nhà nƣớc với cơ sở vật chất - tài chính to lớn, bằng phƣơng pháp thuyết phục và cƣỡng chế (Đỗ Thị Hải Hà, 2010, Giáo trình Quản lý Nhà nƣớc về kinh tế). Hiện nay chƣa có khái niệm cụ thể hoặc định nghĩa chính xác về quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động BHXH, BHYT.
Song từ việc làm rõ các khái niệm ở một số văn bản có đề cập đến quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động BHXH, BHYT ta có thể đƣa ra những đặc trƣng cơ bản về quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động BHXH, BHYT nhƣ sau: Quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động BHXH, BHYT là quá trình nhà nƣớc sử dụng trong phạm vi quyền lực của mình tác động có tổ chức và điều chỉnh vào các quan hệ nảy sinh trong hoạt động BHXH, BHYT nhằm đảm bảo cho hoạt động BHXH, BHYT diễn ra theo đúng quy định của pháp luật và thực hiện đúng chức năng nhiệm vụ của BHXH, BHYT. Quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động BHXH, BHYT là một quá trình từ việc xây dựng, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về BHXH, BHYT; Tuyên truyền, phổ biến, chế độ, chính sách pháp luật về BHXH, BHYT; Tổ chức Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 thực hiện chiến lƣợc, chế độ, chính sách về BHXH, BHYT đến việc tổ chức bộ máy thực hiện cũng nhƣ thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BHXH. Đặc điểm quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế - Nhà nước là chủ thể tổ chức và quản lý các hoạt động BHXH, BHYT trong nền kinh tế thị trường Xuất phát từ tính phức tạp, năng động và nhạy cảm của nền kinh tế thị trƣờng đòi hỏi mang tính quyền lực nhà nƣớc để tổ chức và điều hành các hoạt động BHXH, BHYT. Chủ thể ấy chính là nhà nƣớc mà cụ thể hơn là các cơ quan nhà nƣớc, các tổ chức và cá nhân đƣợc nhà nƣớc trao quyền.
Để hoàn thành sứ mệnh của mình nhà nƣớc phải xây dựng, tổ chức và quản lý các hoạt động BHXH, BHYT. - Pháp luật là cơ sở và là công cụ của quản lý nhà nước về BHXH, BHYT Pháp luật là công cụ không thể thay thế do xuất phát từ nhu cầu khách quan trong nền kinh tế thị trƣờng để nhà nƣớc tổ chức và quản lý các hoạt động BHXH, BHYT nói riêng và hoạt động kinh tế - xã hội nói chung. Trong nền kinh tế thị trƣờng các quan hệ kinh tế nói chung, các quan hệ BHXH, BHYT nói riêng diễn ra phức tạp và đa dạng đòi hỏi sự quản lý của nhà nƣớc. Để quản lý đƣợc nhà nƣớc phải sử dụng đến hệ thống các công cụ nhƣ: Luật, các văn bản luật, các công cụ cƣỡng chế.
Luật và các văn bản luật nhà nƣớc ban hành mang tính chuẩn mực. Những quy tắc sử sự có tính bắt buộc chung đƣợc nhà nƣớc sử dụng nhƣ một công cụ hữu hiệu nhất và không thể thiếu trong việc quản lý các hoạt động kinh tế - xã hội cũng nhƣ các hoạt động BHXH, BHYT. Sự quản lý của nhà nƣớc đối với hoạt động BHXH, BHYT đòi hỏi có một bộ máy thực hiện các hoạt động BHXH, BHYT mạnh, có hiệu lực, hiệu quả và một hệ thống pháp luật về BHXH, BHYT đồng bộ hoàn chỉnh. Sự cần thiết phải tăng cường quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Xuất phát từ đòi hỏi của sự phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Đƣờng lối phát triển kinh tế của đất nƣớc đã đƣợc Đảng ta khởi xƣớng từ Đại hội VI tiếp tục đƣợc khẳng định qua các Đại hội VII, VIII, IX và Đại hội X, Đại hội XI: Đó là đƣờng lối phát triển kinh tế nhiều thành phần theo cơ chế thị trƣờng có sự quản lý của nhà nƣớc. Trong những năm qua, nền kinh tế thị trƣờng ở nƣớc ta đang đƣợc hình thành một cách rõ nét, sự phát triển của các thành phần kinh tế trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết.