MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Từ khi thực hiện công cuộc đổi mới đất nƣớc đến nay, nền kinh tế nƣớc ta đ đạt đƣợc nhiều thành tựu quan trọng. Cùng với sự phát triển kinh tế là sự lớn mạnh không ngừng của hệ thống an sinh xã hội, đặc biệt là chính sách Bảo hiểm xã hội (BHXH), Bảo hiểm y tế (BHYT) đ phát huy vai trò trụ cột trong hệ thống an sinh xã hội, góp phần tích cực vào việc ổn định xã hội, thực hiện mục tiêu dân giàu, nƣớc mạnh, xã hội công bằng dân chủ văn minh. Chính sách BHXH hiện nay đƣợc mở rộng đến tất cả ngƣời lao động thuộc mọi thành phần kinh tế.
Các chế độ BHXH đ đƣợc mở rộng và linh hoạt hơn với nhiều loại hình đa dạng từ bảo hiểm bắt buộc, bảo hiểm tự nguyện, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, phạm vi và đối tƣợng cũng gia tăng đáng kể đ tạo một quỹ BHXH rất lớn. Để đảm bảo việc chi trả BHXH đến từng ngƣời lao động đúng đối tƣợng, kịp thời, chính xác là một việc không đơn giản, đòi hỏi phải có sự kiểm soát, phối hợp chặt chẽ của nhiều cơ quan- ban ngành- kể cả ngƣời lao động. BHXH tỉnh Quảng Nam là đơn vị sự nghiệp có thu trực thuộc BHXH Việt Nam. Kinh phí hoạt động đều đƣợc BHXH Việt Nam cấp, với nhiệm vụ quản lí chi các đối tƣợng hƣởng chế độ BHXH và huy động nguồn thu của các đơn vị s dụng lao động trên địa bàn tỉnh Quảng Nam.
Với địa bàn hoạt động tƣơng đối rộng, với qui mô hoạt động chi BHXH ngày càng nhiều hơn với các nội dung ngày càng đa dạng. Tuy nhiên trong quá trình quản lí vẫn còn bộc lộ một số hạn chế: có sự gian lận trong việc chi trả chế độ BHXH, công tác tự kiểm tra, kiểm soát nội bộ, kiểm soát chi BHXH tại BHXH tỉnh Quảng Nam đ có sự quan tâm và tổ chức triển khai nhƣng vẫn chƣa thƣờng Luan van 2 xuyên, công tác tự kiểm tra đôi khi vẫn còn xem nhẹ dẫn đến việc chấp hành một số quy định, quy trình nghiệp vụ chƣa tốt. Chính vì thế việc thiết lập và không ngừng hoàn thiện hệ thống kiểm soát trong quá trình quản lí và điều hành hoạt động là yếu tố cần thiết đối với cơ quan BHXH. Với đề tài nghiên cứu kiểm soát chi BHXH tại BHXH tỉnh Quảng Nam có ý nghĩa hết sức quan trọng nhằm tìm ra những tồn tại trong công tác quản lí chi để từ đó đƣa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống kiểm soát chi BHXH, đáp ứng kịp thời và giảm nguy cơ thất thoát, chi đúng đối tƣợng, đúng mục đích tại BHXH tỉnh Quảng Nam.
Trƣớc tình hình đó, tôi chọn đề tài “Kiểm soát chi Bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội Tỉnh Quảng Nam” làm đề tài nghiên cứu nhằm tìm ra các hạn chế trong quy trình chi BHXH, từ đó đề ra các giải pháp nhằm nâng cao hơn nữa chất lƣợng chi BHXH và có thể làm cơ sở cho việc điều chỉnh, cải tiến công tác quản lý chi BHXH đối với cấp quản lý. Mục tiêu nghiên cứu Hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản về kiểm soát chi BHXH. Nghiên cứu, đánh giá thực trạng công tác kiểm soát chi BHXH tại BHXH tỉnh Quảng Nam. Đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác kiểm soát chi BHXH tại BHXH tỉnh Quảng Nam.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận văn tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận về kiểm soát chi BHXH, thực trạng công tác kiểm soát chi BHXH tại BHXH tỉnh Quảng Nam và vận dụng lý luận để hoàn thiện kiểm soát chi BHXH tại BHXH tỉnh Quảng Nam. Phạm vi nghiên cứu Kiểm soát chi BHXH tại BHXH tỉnh Quảng Nam ở năm 2012, 2013. Trong đó đặc biệt quan tâm đến các vấn đề: lập dự toán, quy trình kiểm soát các khoản chi, thông tin kế toán cho kiểm soát.
Phƣơng pháp nghiên cứu Luận văn s dụng phƣơng pháp tổng hợp- so sánh, đối chiếu giữa thực tiễn kiểm soát ở đơn vị với lý luận kiểm soát trong các đơn vị BHXH. Phƣơng pháp nghiên cứu tổng quan tài liệu: nghiên cứu tổng hợp những vấn đề cơ bản nhất về cơ sở lý luận chi BHXH từ các văn bản liên quan: Luật BHXH, tổng hợp các tài liệu hội thảo và các tạp chí liên quan, cơ sở lý luận về công tác kiểm soát chi BHXH tại BHXH nói chung và BHXH tỉnh Quảng Nam. Phƣơng pháp thu thập, tổng hợp thông tin và suy luận. Bố cục đề tài Luận văn đƣợc chia thành ba chƣơng: Chƣơng 1: Những vấn đề cơ bản về công tác kiểm soát chi Bảo hiểm xã hội.
Chƣơng 2: Thực trạng kiểm soát chi Bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Quảng Nam. Chƣơng 3: Hoàn thiện kiểm soát chi Bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Quảng Nam. Tổng quan tài liệu nghiên cứu Đ có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến hoạt động BHXH ở nhiều khía cạnh khác nhau. Điển hình một số đề tài nghiên cứu sau đây: - “Cơ sở khoa học để hoàn thiện quy chế quản lý tài chính BHXH Việt Nam”, đề tài cấp Bộ, chủ nhiệm đề tài TS.
Đề tài đ đi sâu nghiên cứu bản chất của tài chính BHXH, quỹ BHXH và đƣa ra các Luan van 4 giải pháp hoàn thiện quy chế quản lý tài chính BHXH, trong đó thực hiện việc khoán chi hoạt động bộ máy ngành BHXH. Tuy nhiên, đề tài chƣa đi sâu vào quy trình kiểm soát của từng loại nghiệp vụ thu chi. - “Chiến lƣợc phát triển bảo hiểm xã hội phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế xã hội đến năm 2020”, đề tài cấp Bộ, chủ nhiệm đề tài TS. Nguyễn Huy Ban, năm 1996.
Đề tài đ nghiên cứu và dự đoán tình hình kinh tế xã hội đến năm 2020, từ đó đƣa ra chiến lƣợc phát triển bảo hiểm xã hội, trong đó chú trọng đến mở rộng đối tƣợng tham gia BHXH nhƣng không đề cập đến cách thức quản lý tài chính khi mở rộng đối tƣợng tham gia BHXH. - “ Hoàn thiện hệ thống KSNB tại cơ quan BHXH tỉnh Phú Thọ”, luận văn Thạc sĩ Quản trị kinh doanh, tác giả Th.Nguyễn Thị Phƣơng Liên, năm 2011. Đề tài đ nghiên cứu một cách tổng quát về cơ sở lý luận của hệ thống KSNB, đánh giá thực trạng hệ thống KSNB tại BHXH tỉnh Phú Thọ và đề ra giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống KSNB. Tuy nhiên đề tài giới hạn phạm vi nghiên cứu trong công tác quản lý thu chi BHXH bắt buộc tại BHXH Phú Thọ.
- “Hoàn thiện kiểm soát chi Bảo hiểm xã hội tỉnh Phú Yên”, luận văn thạc sĩ quản trị kinh doanh, tác giả Th.Nguyễn Thị Hoàng Oanh, năm 2012. Đề tài nghiên cứu và phân tích rõ qui trình chi trả các chế độ BHXH, BHYT, BHTN…từ đó đƣa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện kiểm soát chi BHXH tỉnh Phú Yên. Tuy nhiên chƣa đề cập đến môi trƣờng pháp lý hỗ trợ cho công tác kiểm soát chi BHXH đƣợc tốt hơn, chƣa đi sâu nghiên cứu các rủi ro có thể xảy ra ở các cơ quan liên quan trong công tác chi BHXH. -“ Hoàn thiện công tác kiểm soát chi bảo hiểm xã hội tại bảo hiểm xã hội thành phố Đà Nẵng”, luận văn thạc sĩ quản trị kinh doanh, tác giả luận văn Th.Đoàn Thị Lệ Hoa, năm 2012.
Đề tài đ nghiên cứu qui trình chi BHXH, đánh giá những tồn tại và đề ra các giải pháp nhằm hoàn thiện kiểm soát chi BHXH thành phố Đà Nẵng. Đề tài chƣa đề cập đến kiểm soát chi quỹ KCB, Luan van 5 đây là quỹ chiếm tỷ trọng tƣơng đối lớn trong việc chi BHXH mà xã hội đang quan tâm bởi vẫn còn nhiều khe hở dễ dẫn đến sai phạm. Các công trình nghiên cứu trên với mục tiêu, nhiệm vụ, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu, cách tiếp cận khác nhau, các công trình trên đ đề cập khá nhiều vấn đề liên quan đến thực trạng hoạt động BHXH và có liên quan nhất định đến quản lí chi BHXH. Việc nghiên cứu chuyên sâu về kiểm soát chi, với đầy đủ các chế độ BHXH vẫn còn rất ít nghiên cứu, trên địa bàn tỉnh Quảng Nam chƣa có nghiên cứu nào về lĩnh vực BHXH cũng nhƣ kiểm soát chi BHXH.
Mặc khác với sự ra đời của Luật BHXH, Luật BHYT đòi hỏi mỗi địa phƣơng cần phải đi sâu vào nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện về quá trình thực hiện chính sách BHXH nói chung, cũng nhƣ công tác quản lý chi BHXH nói riêng, phù hợp với yêu cầu và đặc thù của từng địa phƣơng. Đề tài “ Kiểm soát chi BHXH tại BHXH tỉnh Quảng Nam ” đƣợc tác giả lựa chọn để nghiên cứu, đề xuất các giải pháp và kiến nghị của mình nhằm hoàn thiện quản lý chi BHXH trên địa bàn tỉnh Quảng Nam. Luan van 6 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CÔNG TÁC KIỂM SOÁT CHI BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. LÝ LUẬN CHUNG VỀ KIỂM SOÁT TRONG QUẢN LÝ 1.
Khái niệm, mục tiêu kiểm soát a. Khái niệm: Kiểm soát là một phƣơng tiện nhằm giảm thiểu những yếu tố gây tác động xấu tới hoạt động của một đối tƣợng nào đó. Kiểm soát trong quản lý là việc thực hiện đối chiếu kết quả đạt đƣợc với những quy phạm, quy định chung với kế hoạch để từ đó đánh giá, điều chỉnh làm cho quá trình tác động của chủ thể quản lý lên đối tƣợng quản lý có hiệu quả, hiệu lực hơn nhằm đạt mục tiêu đƣợc lập trƣớc. Mục tiêu: Mỗi đơn vị thƣờng có các mục tiêu kiểm soát cần đạt đƣợc để từ đó ác định các chiến lƣợc cần thực hiện.
Đó có thể là mục tiêu chung cho toàn đơn vị, hay mục tiêu cụ thể cho từng hoạt động, từng bộ phận trong đơn vị. Có thể chia các mục tiêu kiểm soát đơn vị cần thiết lập thành ba nhóm: - Mục tiêu về hoạt động: nhấn mạnh đến sự hữu hiệu và hiệu quả của việc s dụng các nguồn lực. - Nhóm mục tiêu về báo cáo tài chính: nhấn mạnh đến tính trung thực và đáng tin cậy của báo cáo tài chính mà tổ chức cung cấp. - Nhóm mục tiêu về sự tuân thủ: nhấn mạnh đến việc tuân thủ pháp luật và các quy định.
Các yếu tố cấu thành hệ thống kiểm soát Theo COSO (1992) hệ thống kiểm soát bao gồm 5 yếu tố: a. Môi trường kiểm soát: phản ánh sắc thái chung của một tổ chức, tác động đến ý thức của mọi ngƣời trong đơn vị, là nền tảng cho các bộ phận khác trong hệ thống kiểm soát nội bộ.