Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI TRẢ CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM XÃ HỘI NGẮN HẠN 1. Chi trả chế độ BHXH ngắn hạn 1. Một số khái niệm 1. Bảo hiểm xã hội Cuộc sống con người là sự đấu tranh với chính bản thân mình, với xã hội xung quanh nhằm đạt được một vị trí, một thế lực trong xã hội đó.
Con đường chân chính để đạt mục đích đó là lao động. Trong quá trình lao động, con người không ngừng nỗ lực, phấn đấu để đạt kết quả cao nhất. Một trong những mục đích cuối cùng của con người là kinh tế. Đó cũng là một trong những mục tiêu của sự phát triển.
Trong lao động, con người làm ra của cải cho chính bản thân mình và cho xã hội. Tuy vậy không phải bất cứ lúc nào sự nỗ lực của con người cũng được đền đáp xứng đáng. Có những sự nỗ lực đã gặp phải những khó khăn, chắc trở hoặc những rủi ro ngoài ý muốn do điều kiện tự nhiên, môi trường sống hoặc môi trường xã hội làm cho con người gặp khó khăn trong cuộc sống của mình, mà ta gọi chung là rủi ro trong lao động. Những rủi ro này có thể là: ốm đau, tai nạn, mất việc làm, già yếu, tử vong.; những rủi ro này làm cho NLĐ giảm khả năng lao động dẫn đến việc làm giảm hoặc mất thu nhập, nói một cách chung nhất là gặp khó khăn về kinh tế trong cuộc sống hiện tại.
Để khắc phục những rủi ro này thì chính sách bảo hiểm xã hội được coi là một chính sách mang tính chất xã hội có hiệu quả tốt, đáp ứng nhu cầu của phần lớn NLĐ và được hầu hết các nước trên thế giới áp dụng. Vậy BHXH là gì? Theo tổ chức Lao động thế giới (ILO): “BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với tất cả các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng để đối phó với những khó khăn về kinh tế xã hội do bị ngừng việc hoặc bị giảm bớt nhiều về thu nhập, gây ra bởi ốm đau, gây mất khả năng lao động, tuổi già và chết, việc cung cấp chăm sóc y tế và tự cấp cho các gia đình đông con” (Công ước quốc tế 102). Theo khoản 1, điều 3, Luật Bảo hiểm xã hội (2014): “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH. 14 Từ các quan điểm về BHXH trên chúng ta có thể khái quát về BHXH như sau: BHXH là hệ thống bảo đảm khoản thu nhập thay thế cho NLĐ khi NLĐ bị mất hoặc giảm thu nhập trong các trường hợp được quy định trong Luật Bảo hiểm xã hội, thông qua việc hình thành và sử dụng quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia và có sự ủng hộ của Nhà nước.
Quỹ BHXH được sử dụng để trả lương hưu và các khoản trợ cấp BHXH cho NLĐ nhằm góp phần bảo đảm ổn định đời sống cho NLĐ và gia đình họ đồng thời góp phần bảo vệ an toàn xã hội. Đối tượng của BHXH chính là thu nhập (có thể coi là số tiền) bị biến động giảm hoặc mất do các trường hợp được quy định trong Luật Bảo hiểm xã hội của những NLĐ tham gia BHXH. Bảo hiểm xã hội đã lấy số đông bù số ít và thực hiện chức năng phân phối lại thu nhập theo cả chiều dọc và chiều ngang giữa những NLĐ có thu nhập thấp hơn, giữa những người khoẻ mạnh đang làm việc với những người ốm yếu phải nghỉ việc. Nói cách khác, BHXH góp phần đảm bảo sự “thăng bằng” về thu nhập cho NLĐ và gia đình họ.
Điều này đã góp một phần vào việc thực hiện công bằng xã hội. Bảo hiểm xã hội bắt buộc Căn cứ vào khoản 2, 3, điều 3, Luật BHXH (2014) quy định về BHXH bắt buộc: BHXH bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà NLĐ và người sử dụng lao động phải tham gia. Cũng theo khoản 1, điều 4, Luật BHXH thì BHXH bắt buộc bao gồm các chế độ sau đây: a) ốm đau; b) Thai sản; c) Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; d) Hưu trí; đ) Tử tuất. Chế độ BHXH ngắn hạn Trong cuộc sống hàng ngày cũng như trong lao động, NLD thường gặp phải những rủi ro không thể lường trước được như ốm đau, thai sản, tai nạn, bệnh nghề nghiệp làm giảm hoặc mất khả năng lao động tạm thời,.
Khiến người lao động mất đi nguồn thu nhập duy trì cuộc sống hàng ngày, bên cạnh đó còn phải gánh nặng chi phí cho việc phải sử dụng các dịch vụ chăm sóc y tế. Còn đối với người sử dụng lao động, khi NLĐ bị rủi ro không những ảnh hưởng đến kết quả SXKD mà còn phải 15 bỏ ra nhiều chi phí để khắc phục những hậu quả đột xuất do các rủi ro đó gây ra, làm cho tình hình tài chính của các đơn vị càng khó khăn hơn. Để có nguồn thu nhập ổn định cuộc sống cho NLĐ khi bị ốm đau, thai sản, tai nạn, giúp người sử dụng lao động không mất đi khoản chi phí trợ cấp cho NLĐ. Chính vì vậy, người lao động và người sử dụng lao động hàng tháng phải tham gia đóng BHXH theo quy định.
Chế độ BHXH ngắn hạn ra đời nhằm đảm bảo cho các rủi ro trên. Cũng theo Luật BHXH (2014) các đối tượng được hưởng các chế độ BHXH ngắn hạn phải là những người tham gia BHXH bắt buộc. Chế độ BHXH ngắn hạn bao gồm các chế độ: (1) Ốm đau, (2) thai sản, (3) dưỡng sức phục hồi sức khỏe (DSPHSK). Như vậy chế độ BHXH ngắn hạn là việc nhà nước quy định cụ thể về đối tượng hưởng, mức hưởng, chế độ hưởng cho người tham gia BHXH bắt buộc được hưởng trong các trường hợp cụ thể: (1) Ốm đau, (2) thai sản, (3) dưỡng sức phục hồi sức khỏe (DSPHSK).
Bản chất của chế độ BHXH ngắn hạn là phản ánh mối quan hệ kinh tế giữa người lao động, người sử dụng lao động và nhà nước thông qua việc tạo lập và sử dụng quỹ BHXH nhằm ổn định cuộc sống cho NLĐ và ổn định SXKD cho người sử dụng lao động và xã hội. Các chế độ BHXH ngắn hạn có đặc điểm: - Mang tính chất nhất thời, đột xuất, trách nhiệm và nghĩa vụ đóng phí bảo hiểm thuộc NLĐ và NSDLĐ. Phí bảo hiểm được hạch toán đầy đủ vào giá thành trừ chi phí khi xác định thuế TNDN. - Phân phối trong các chế độ này vừa mang tính hoàn trả, vừa mang tính không hoàn trả và thường diễn ra trong một không gian và thời gian nhất định.
- Nguồn quỹ dùng để chi trả cho các chế độ này phải được cân đối trong khoảng thời gian nhất định, thường là một năm, theo nguyên tắc thu đủ bù cho trong năm đó. Chi trả chế độ BHXH ngắn hạn Theo quy định của Luật BHXH (2014) và một số các văn bản liên quan về quyền lợi của người tham gia BHXH bắt buộc thì chỉ khi tham gia BHXH bắt buộc người tham gia BHXH bắt buộc người lao động mới được hưởng quyền lợi theo các chế độ: ốm đau, thai sản, DS PHSK. Luật cũng quy định rõ về quyền lợi và điều 16 kiện được hưởng BHXH bắt buộc cho từng trường hợp. Như vậy, khi người tham gia BHXH bắt buộc có đủ điều kiện được hưởng chế độ BHXH như quy định của luật thì sẽ được chi trả một tiền tương ứng từ cơ quan BHXH quản lý trực tiếp.
Cơ quan BHXH các cấp sẽ thực hiện công tác chi trả cho đối tượng thụ hưởng theo quy trình chi trả theo quy định mới nhất. Hiện nay quy định về quy trình chi trả mới nhất được thực hiện theo Quyết định số 828/QĐ-BHXH ngày 27 tháng 05 năm 2016, Ban hành quy định quản lý chi trả các chế độ BHXH, BHTN và theo Quyết định số 1515/QĐ-BHXH ngày 17 tháng 10 năm 2016, Sửa đổi, bổ sung một số điều của quyết định số 828/QĐ-BHXH ngày 27/05/2016 của BHXH Việt Nam ban hành quy định quản lý chi trả các chế độ BHXH, BHTN của BHXH Việt Nam. Như vậy, Chi trả chế độ BHXH ngắn hạn là việc cơ quan BHXH căn cứ trên những quy định về việc chi trả BHXH và những giấy tờ cần thiết cho việc hưởng chế độ BHXH ngắn hạn như ốm đau, thai sản, DS PHSK của các đối tượng phải tham gia BHXH bắt buộc và giải quyết chế độ, cấp tiền chi trả cho đối tượng đó theo một quy trình đã quy định rõ, khoản chi này được chi từ Quỹ BHXH. Cơ sở chi trả chế độ BHXH ngắn hạn Chi BHXH nói chung, chi BHXH ngắn hạn nói riêng là quá trình phân phối sử dụng các nguồn tài chính đã được tập trung vào quỹ BHXH nhằm mục đích chi trả cho các chế độ BHXH ngắn hạn, người lao động tham gia BHXH bắt buộc được hưởng nhằm mục đích ổn định cuộc sống của họ và gia đình của họ khi gặp các sự kiện bảo hiểm.
Công tác chi trả chế độ BHXH được xây dựng riêng cho từng chế độ. Cơ sở chi trả các chế độ BHXH là hệ thống các văn bản quy định của Nhà nước cho phép xác định phạm vi đối tượng hưởng, loại trợ cấp, mức trợ cấp, thời gian hưởng trợ cấp. Do đó, ở hầu hết các nước khi tiến hành chi trả các chế độ BHXH đều dựa vào luật, các văn bản, quy định của Nhà nước và các văn bản do cơ quan BHXH Trung ương hướng dẫn. Thông thường các đối tượng hưởng trợ cấp BHXH phải đáp ứng các tiêu chuẩn theo luật của từng nước quy định.
Loại trợ cấp, mức trợ cấp và thời gian trợ cấp cho các đối tượng cũng tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế- xã hội và phương thức quản lý của mỗi quốc gia. 17 Chi trả các chế độ BHXH phải được thực hiện theo quy trình thống nhất qua các khâu được quy định bằng văn bản do cơ quan BHXH Trung ương quyết định. Việc ban hành một quy trình chi trả sẽ đảm bảo tính thống nhất, liên hoàn và khả năng kiểm tra trong công tác chi trả. Quản lý chi trả chế độ BHXH ngắn hạn 1.
Khái niệm, đặc điểm 1. Khái niệm Theo quy định của Luật BHXH (2014) và một số các văn bản liên quan về quyền lợi của người tham gia BHXH bắt buộc thì khi tham gia BHXH bắt buộc người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc được hưởng quyền lợi theo các chế độ BHXH ngắn hạn: ốm đau, thai sản, DSPHSK.