Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ ĐẦU TƯ CÔNG CHO XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO 1. Cơ sở lý luận về quản lý đầu tư công cho xóa đói giảm nghèo 1. Một số khái niệm cơ bản * Đầu tư công, quản lý đầu tư công - Đầu tư công: đầu tư công là đầu tư bằng nguồn vốn nhà nước theo quy định của pháp luật hiện hành, bao gồm: Vốn ngân sách nhà nước, vốn tín dụng do Nhà nước bảo lãnh, vốn tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước, vốn đầu tư phát triển của các doanh nghiệp nhà nước và các vốn khác do Nhà nước quản lý. Đầu tư công là các khoản đầu tư từ NSNN, đóng một vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn và thu hút đầu tư của các nguồn vốn khác nhau nhằm đạt mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, xoá đói giảm nghèo theo mục tiêu và định hướng mà Chính phủ đã đề ra (Quốc Hội, 2014, Luật Đầu tư công) Đầu tư công thúc đẩy cho tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội, mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng, đặc biệt là đối với người nghèo.
Đầu tư công có được xác định từ các nguồn sau: + Đầu tư từ NSNN được thực hiện qua phân cấp trừ Trung tương xuống tỉnh, huyện, xã. + Đầu tư theo các chương trình mục tiêu quốc gia theo các giai đoạn: trung hạn, dài hạn, thường từ 3-5 năm. + Đầu tư thông qua hình thức vay vốn tín dụng có sự ưu đãi về lại xuất hoặc lãi xuất 0% + Đầu tư và các doanh nghiệp Nhà nước có vốn Nhà nước trên 50% - Quản lý đầu tư công: ta có thể hiểu quản lý đầu tư công (Public Investment Management - PIM) là một hệ thống tổng thể, bắt đầu từ việc hình thành những định hướng lớn trong chính sách đầu tư công cho đến việc thẩm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 định, lựa chọn, lập ngân sách, thực thi, và đánh giá các dự án đầu tư cụ thể, với mục đích là đảm bảo hiệu quả và hiệu lực của đầu tư công, qua đó đạt được mục tiêu tăng trưởng và phát triển chung của nền kinh tế (Vũ Thành Tự Anh, 2013, Quản lý và phân cấp quản lý đầu tư công). * Quản lý đầu tư công cho XĐGN Có thể hiểu Quản lý đầu tư công cho xóa đói giảm nghèo: là một phần hay một lĩnh vực trong quản lý đầu tư công.
Thực chất nó là việc quản lý đầu tư, thực hiện các chương trình, dự án cho mục tiêu xóa đói giảm nghèo của một quốc gia, một địa phương hay một vùng miền (Quốc Hội, 2014, Luật Đầu tư công). Một số chương trình dự án cho mục tiêu xóa đói giảm nghèo như: chương trình 135, Nghị quyết 30a của Chính phủ về Hỗ trợ giảm nghèo nhanh và bền vững ở 62 huyện nghèo; chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo; trước đây có chương trình 134 có các nội dung về xây dựng giao thông, thủy lợi, trường lợp học, y tế,… 1. Đặc điểm, vai trò quản lý đầu tư công cho XĐGN 1. Đặc điểm quản lý đầu tư công cho XĐGN Thực hiện các chính sách của Nhà nước cho mục tiêu xóa đói giảm nghèo: Chính sách xoá đói giảm nghèo là tổng thể các quan điểm, tư tưởng, các giải pháp và công cụ mà Nhà nước sử dụng để tác động lên các chủ thể kinh tế xã hội nhằm giải quyết vấn đề nghèo đói, thực hiện mục tiêu xoá đói giảm nghèo, từ đó xây dựng một xã hội giầu đẹp.
Mục tiêu của chính sách xoá đói giảm nghèo cho các đối tượng thuộc diện nghèo đói ở nước ta, giảm bớt khoảng cách giầu nghèo trong xã hội, nhằm mục tiêu tổng quát xây dựng một đất nước dân giầu, nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ văn minh. Đối tượng là đồng bào các dân tộc thiểu số ở nước ta, những vùng sâu vùng xa nơi Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 mà cuộc sống còn nhiều khó khăn và có cuộc sống cách biệt với đời sống kinh tế xã hội của cả nước. Những chủ trương, chính sách xoá đói giảm nghèo cho đồng bào các dân tộc thiểu số ở nước ta hiện nay: Chương trình phát triển nông thôn, thuỷ lợi, giao thông; Chương trình định canh định cư; Chương trình tư vấn, dịch vụ, chuyển giao khoa học công nghệ; Chương trình giải quyết việc làm; Chương trình tín dụng; Chương trình giáo dục y tế với mục tiêu xoá đói giảm nghèo; Chương trình giáo dục; Chương trình y tế; Chương trình hỗ trợ dân tộc đặc biệt khó khăn; Chương trình bảo vệ môi trường. Đầu tư công vào những khu vực mà tư nhân không có khả năng hoặc tư nhân không muốn đầu tư vì không đem lại lợi nhuận, lợi ích cho họ.
Các doanh nghiệp hay nhà đầu tư tư nhân khi đầu tư vào bất cứ một công trình hay khu vực nào điều đầu tiên họ đều tính đến đó là lợi nhuận. Nơi nào mà đầu tư không có lợi nhuận thì họ nhất thiết không dại gì mà bỏ vốn ra đầu tư, đó là nguyên tắc không thể nào thay đổi. Vấn đề đầu tư công cho mục đích xóa đói giảm nghèo thực hiện vấn đề an sinh xã hội thì chỉ có Nhà nước mới thực hiện ở hầu hết các quốc gia, mà chỉ Nhà nước mới làm điều đó, tư nhân họ không làm, đó cũng là vấn đề của mỗi quốc gia. Người thực hiện quản lý đầu tư công cho XĐGN là cán bộ công chức, viên chức Nhà nước.
Việc này là đương nhiên, bởi lẽ, nhà nước là nhà đầu tư, hệ thống bộ máy quản lý nhà nước được thiết lập từ trung ương cho đến địa phương, Nhà nước sử dụng cán bộ trong bộ máy của mình để thực hiện các mục tiêu xóa đói giảm nghèo, giảm khoảng cách giữa người giàu và người nghèo ở những vùng khó khăn, giúp đỡ bộ phận dân nghèo vương lên thoát nghèo. Việc quản lý đầu tư công cho xóa đói giảm nghèo của Nhà nước được thực hiện theo phân cấp rõ ràng, cụ thể. Việc quản lý đầu tư, thực hiện đầu tư phải thực hiện theo đúng hướng dẫn của cơ quan cấp trên, các văn bản quy định hiện hành. Khi nhà nước thực hiện một chương trình đầu tư cho mục tiêu xóa đói giảm nghèo thì trước Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 khi thưc hiện đều ra các văn bản hướng dẫn để các địa phương có cơ sở thực hiện theo đúng mục tiêu Nhà nước đã định, nhằm phát huy hiệu quả quản lý và thực hiện chương trình mục tiêu đó.
Thường là các chương trình, dự án mang tầm quốc gia nhằm thực hiện mục tiêu xóa đói giảm nghèo cho các khu vực, địa bàn có kinh tế - xã hội kém phát triển, các khu vực giáp biên có đồng bào dân tộc thiểu số. Ở nước ta, người nghèo chiếm tỷ lệ cao là đồng bào các dân tộc sinh sống ở các miền núi cao, hải đảo, nơi có trình độ dân trí thấp. Các địa phương, các tỉnh có các huyện nghèo thường có nguồn thu thấp, đa phần không tự đảm bảo được kinh phí hoạt động của Bộ máy Nhà nước ở địa phương mà chủ yếu dựa vào bổ sung cân đối từ Trung ương. Việc đầu tư công cho xóa đói giảm nghèo chỉ có thể là các chương trình mục tiêu, dự án từ Trung ương, mang tầm quốc gia để thực hiện chung cho các địa phương trong cả nước.
Tỷ trọng đầu tư lớn trong tổng các nguồn lực cho mục tiêu xóa đói giảm nghèo. Điều đó có nghĩa nguồn kinh phí của Nhà nước bỏ ra có tỷ trọng lớn nhất cho mục tiêu xóa đói giảm nghèo, mặc dù có sự huy động đóng góp từ các nguồn lực khác như: huy động đóng góp của nhân dân, vận động các doanh nghiệp, nhà tài trợ. Việc thực hiện đầu tư nhiều khi gặp khó khăn do cơ chế, chính sách áp dụng chung, không cụ thể. Thời gian triển khai thực hiện dài do phải trải qua nhiều bước, quy trình thủ tục hành chính phức tạp.
Các chương trình mục tiêu quốc gia nhằm mục đích xóa đói giảm nghèo từ trước đến nay khi triển khai tại các địa phương gặp không ít những khó khăn, vướng mắc. Một phần do cơ chế chính sách chung, áp dụng chung trong khi tại mỗi địa phương lại có những đặc thù riêng, chính sách thì do cơ quan ở Trung ương ban hành, đôi khi không lường hết được các vấn đề, chỉ khi thực hiện mới nẩy sinh. Vai trò quản lý đầu tư công cho XĐGN Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Đầu tư công có ý nghĩa quan trọng trong sự phát triển kinh tế xã hội, giải quyết các vấn đề về lao động, việc làm, ổn định cuộc sống cho người dân, vấn đề về trật tự an ninh - quốc phòng. Cơ sở hạ tầng là đối tượng chính của đầu tư công, là một bộ phận đặc thù của cơ sở vật chất kỹ thuật trong nền kinh tế quốc dân có chức năng, nhiệm vụ cơ bản là đảm bảo những điều kiện chung cần thiết cho quá trình sản xuất và tái sản xuất mở rộng được diễn ra bình thường, liên tục.
Có cơ sở hạ tầng đồng bộ và hiện đại, nền kinh tế mới có điều kiện để tăng trưởng nhanh, ổn định và bền vững. Mức độ phát triển của cơ sở hạ tầng có ảnh hưởng đến trình độ phát triển của đất nước, có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế và công tác xoá đói giảm nghèo. Đói nghèo là nguồn gốc của các vấn đề xã hội, an ninh, quốc phòng. Nếu giải quyết tốt việc đó ở mỗi quốc gia thì đồng thời cũng giải quyết được nhiều các vấn đề về an ninh, chính trị, quốc phòng.
Đóng vai trò tạo nền tảng vật chất, cơ sở hạ tầng quan trọng, là "đòn bẩy" đối với một số ngành và vùng trọng điểm. Thông qua các chương trình, dự án đầu tư công của Nhà nước mà tại các địa phương có số cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất tăng lên về số lượng và cả chất lượng. Cũng chính từ đó, đã tạo ra đòn bẩy thúc đẩy kinh tế tại một số vùng, miền biết tận dụng để phát triển một số ngành, nghề có ưu thế. Nếu không có đầu tư công của Nhà nước thì ngành, nghề đó khó có thể phát triển.
Giải quyết vấn đề an ninh xã hội, tạo cơ hội và điều kiện cho những người nghèo vươn lên thoát nghèo.