Nghiên cứu tình trạng khai thác lâm sản trái phép ở VQG Tam Đảo và đề xuất giải pháp quản lý

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tình trạng khai thác lâm sản trái phép tại Tây Thiên, Vườn Quốc gia Tam Đảo và đề xuất giải pháp quản lý hiệu quả.

• Tác giả: Lâm Thị Hoan
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Đặng
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý bảo vệ tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đánh giá tình trạng khai thác, sử dụng lâm sản trái phép ở khu vực Tây Thiên – Vườn quốc gia Tam Đảo và đề xuất giải pháp kiểm soát quản lý
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tầm quan trọng của Khu bảo tồn thiên nhiên
• 1.2. Khái quát về Vườn quốc gia Tam Đảo
• 1.2.1. Vị trí địa lý và diện tích của VQG Tam Đảo
• 1.2.2. Mục tiêu quản lý của VQG Tam Đảo
• 1.2.3. Các kiểu thảm thực vật VQG Tam Đảo
• 1.2.3.1. Rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới
• 1.2.3.2. Rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp
• 1.2.3.3. Rừng lùn trên đỉnh núi
• 1.2.3.4. Rừng tre nứa
• 1.2.3.5. Rừng phục hồi sau nương rẫy
• 1.2.3.6. Rừng trồng
• 1.2.3.7. Trảng cây bụi
• 1.2.3.8. Trảng cỏ
• 1.2.4. Sự đa dạng loài của hệ thực vật và hệ động vật
• 1.2.4.1. Hệ thực vật
• 1.2.4.2. Hệ động vật
• 1.2.5. Các loài có giá trị bảo tồn cao
• 1.2.5.1. Các loài quý hiếm
• 1.2.5.2. Các loài đặc hữu

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình trạng khai thác lâm sản trái phép tại VQG Tam Đảo

Vườn Quốc gia Tam Đảo (VQG Tam Đảo) là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Tuy nhiên, tình trạng khai thác lâm sản trái phép đang diễn ra nghiêm trọng, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và các loài động thực vật quý hiếm. Theo nghiên cứu, việc khai thác này không chỉ gây tổn hại đến môi trường mà còn làm suy giảm nguồn tài nguyên thiên nhiên. Các hoạt động khai thác lâm sản trái phép chủ yếu diễn ra do nhu cầu tiêu thụ cao và sự quản lý chưa hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh thái và giá trị của VQG Tam Đảo

VQG Tam Đảo có diện tích khoảng 34.945 ha, với nhiều hệ sinh thái phong phú. Nơi đây là nơi cư trú của nhiều loài động thực vật quý hiếm, trong đó có 68 loài thực vật nằm trong Sách Đỏ Việt Nam. Sự đa dạng sinh học này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển bền vững.

1.2. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng khai thác lâm sản trái phép

Tình trạng khai thác lâm sản trái phép tại VQG Tam Đảo chủ yếu do nhu cầu tiêu thụ cao từ thị trường. Người dân địa phương thường khai thác để phục vụ cho mục đích buôn bán, dẫn đến việc suy giảm nghiêm trọng các loài thực vật và động vật quý hiếm.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý lâm sản tại VQG Tam Đảo

Quản lý lâm sản tại VQG Tam Đảo đang đối mặt với nhiều thách thức. Việc khai thác lâm sản trái phép không chỉ gây tổn hại đến môi trường mà còn làm suy giảm hiệu quả công tác bảo tồn. Các chính sách quản lý hiện tại chưa đủ mạnh để ngăn chặn tình trạng này, dẫn đến sự gia tăng các hoạt động khai thác không kiểm soát.

2.1. Tác động của khai thác lâm sản trái phép đến môi trường

Khai thác lâm sản trái phép đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường, bao gồm suy giảm đa dạng sinh học và phá hủy các hệ sinh thái tự nhiên. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến các loài động thực vật mà còn làm giảm chất lượng môi trường sống của con người.

2.2. Khó khăn trong việc thực thi chính sách quản lý rừng

Việc thực thi các chính sách quản lý rừng tại VQG Tam Đảo gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Điều này dẫn đến tình trạng khai thác lâm sản trái phép diễn ra phổ biến mà không bị xử lý kịp thời.

III. Giải pháp quản lý hiệu quả tình trạng khai thác lâm sản trái phép

Để giải quyết tình trạng khai thác lâm sản trái phép tại VQG Tam Đảo, cần có những giải pháp quản lý hiệu quả. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên rừng mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học.

3.1. Tăng cường công tác tuyên truyền và giáo dục cộng đồng

Cần triển khai các chương trình tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ rừng. Việc giáo dục người dân về các giá trị của đa dạng sinh học sẽ giúp giảm thiểu tình trạng khai thác lâm sản trái phép.

3.2. Cải thiện chính sách quản lý và bảo vệ rừng

Cần xem xét và cải thiện các chính sách quản lý rừng hiện tại, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong việc ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép. Việc áp dụng công nghệ hiện đại trong giám sát và quản lý rừng cũng là một giải pháp cần thiết.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại VQG Tam Đảo

Nghiên cứu về tình trạng khai thác lâm sản trái phép tại VQG Tam Đảo đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Các kết quả nghiên cứu cho thấy, việc bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ phụ thuộc vào chính sách mà còn vào sự tham gia của cộng đồng địa phương.

4.1. Kết quả nghiên cứu về đa dạng sinh học tại VQG Tam Đảo

Nghiên cứu đã ghi nhận được 1.141 loài động vật và 1.436 loài thực vật tại VQG Tam Đảo. Sự phong phú này cho thấy tầm quan trọng của khu vực trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và cần có các biện pháp bảo vệ hiệu quả.

4.2. Các mô hình quản lý bền vững tại VQG Tam Đảo

Một số mô hình quản lý bền vững đã được áp dụng tại VQG Tam Đảo, như mô hình du lịch sinh thái kết hợp với bảo tồn. Những mô hình này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên rừng mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho VQG Tam Đảo

Tình trạng khai thác lâm sản trái phép tại VQG Tam Đảo cần được giải quyết một cách triệt để. Các giải pháp quản lý hiệu quả sẽ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân địa phương. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc phát triển bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của chính phủ mà còn là nhiệm vụ của toàn xã hội. Việc bảo vệ các loài động thực vật quý hiếm sẽ góp phần duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững.

5.2. Định hướng phát triển bền vững cho VQG Tam Đảo

Định hướng phát triển bền vững cho VQG Tam Đảo cần bao gồm việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Các hoạt động du lịch sinh thái cần được phát triển một cách bền vững, đảm bảo không làm tổn hại đến tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn quốc gia Tam Đảo có tổng diện tích tự nhiên khoảng 34.945 ha trải dài trên địa bàn 3 tỉnh Vĩnh Phúc, Thái Nguyên và Tuyên Quang. Đây là một trong những trung tâm đa dạng sinh học trọng yếu với 1.436 loài thực vật và 1.141 loài động vật hoang dã. Tuy nhiên, khu vực danh thắng Tây Thiên thuộc xã Đại Đình, huyện Tam Đảo đang phải đối mặt với áp lực nhân sinh gay gắt. Hoạt động khai thác lâm sản trái phép diễn ra phức tạp do sự phát triển bùng nổ của du lịch lễ hội tâm linh kết hợp với điều kiện kinh tế khó khăn của cộng đồng địa phương, nơi có tới 19,4% hộ nghèo và 43% tổng thu nhập phụ thuộc vào nông nghiệp truyền thống.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là đánh giá mức độ khai thác, buôn bán lâm sản trái phép và xác định những tác động tiêu cực của lễ hội Tây Thiên đối với tài nguyên sinh vật tại Vườn quốc gia Tam Đảo. Mục tiêu cụ thể là điều tra tình hình dân sinh kinh tế xã Đại Đình, lập danh lục các loài lâm sản bị khai thác, phân tích nguyên nhân gốc rễ và đề xuất hệ thống giải pháp kiểm soát quản lý bền vững.

Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung tại xã Đại Đình, khảo sát trọng điểm ở 3 thôn gồm Đền Thỏng, Lõng Sâu, Đồng Hội cùng toàn bộ tuyến đường hành hương từ Đền Thỏng lên Đền Thượng. Thời gian nghiên cứu được tiến hành từ tháng 01/2010 đến tháng 09/2010. Luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng phục vụ công tác bảo tồn nguồn gen cho 32 loài động thực vật nguy cấp, quý hiếm đang bị đe dọa trực tiếp tại khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết Quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (Community-Based Natural Resource Management - CBNRM) và Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework). Hai mô hình này giúp phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa tài sản vốn sinh kế của người dân bản địa và mức độ phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Ngoài ra, nghiên cứu tích hợp Lý thuyết dịch vụ hệ sinh thái theo định nghĩa của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN 1994) và Công ước Đa dạng sinh học (CBD 1992). Theo ước tính của các tổ chức quốc tế, hệ thống các khu bảo tồn thiên nhiên toàn cầu hấp thụ khoảng 15% tổng lượng khí carbon dioxide thải ra trên đất liền (tương đương 312 tỷ tấn), đồng thời tại Việt Nam có khoảng 25 triệu người đang sống dựa vào hệ sinh thái rừng.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong luận văn bao gồm:

• Khu bảo tồn thiên nhiên: Vùng đất hoặc vùng biển được xác lập nhằm bảo vệ đa dạng sinh học và các giá trị văn hóa đi kèm.
• Lâm sản ngoài gỗ: Tất cả các sản phẩm sinh học có nguồn gốc từ rừng ngoại trừ gỗ tròn, bao gồm măng, củi, dược liệu và sinh vật cảnh.
• Đa dạng sinh học: Sự phong phú về nguồn gen, loài sinh vật và hệ sinh thái trong môi trường tự nhiên.
• Áp lực nhân sinh vùng đệm: Các hoạt động săn bắt, thu hái, chăn thả gia súc và lấn chiếm đất rừng do cộng đồng địa phương thực hiện.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng từ các văn bản pháp luật như Nghị định 32/2006/NĐ-CP, Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN (2009) cùng cơ sở dữ liệu bản đồ số hóa của Phân viện Điều tra Quy hoạch Rừng Đông Bắc Bộ.

Timeline nghiên cứu kéo dài 9 tháng với 7 đợt khảo sát thực địa chuyên sâu từ tháng 01/2010 đến tháng 07/2010 và thời gian phân tích, hoàn thiện dữ liệu đến tháng 09/2010.

Cỡ mẫu khảo sát bao gồm toàn bộ 88 cơ sở kinh doanh dịch vụ dọc tuyến Đền Thỏng - Đền Thượng (22 hộ tại Đền Thỏng và 66 hộ ven tuyến núi), kết hợp phỏng vấn sâu đại diện hộ gia đình tại 3 thôn then chốt và các cán bộ chuyên trách của Hạt Kiểm lâm, Ban Quản lý Vườn quốc gia Tam Đảo, Ủy ban nhân dân xã Đại Đình. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích kết hợp đánh giá nhanh nông thôn (RRA). Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm tiếp cận nhanh chóng các điểm nóng vi phạm lâm luật, thu thập thông tin khách quan từ các đối tượng tham gia chuỗi cung ứng lâm sản và phân tích không gian biến động tài nguyên thông qua phần mềm MapInfo 7.5 và Microsoft Excel.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Luận văn đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng về thực trạng khai thác lâm sản và áp lực kinh tế - xã hội tại khu vực nghiên cứu:

1. Quy mô khai thác lâm sản trái phép đa dạng và nghiêm trọng: Nghiên cứu ghi nhận 112 loài và nhóm loài sinh vật bị khai thác, bày bán trái phép tại Tây Thiên, bao gồm 52 loài thực vật và 60 loài động vật. Đáng báo động, có tới 32 loài thuộc nhóm quý hiếm, nguy cấp (11 loài thực vật và 21 loài động vật). Trong đó, 20 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và 20 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Có 6 loài bị nghiêm cấm khai thác thương mại tuyệt đối (Nhóm I) gồm Lan hài Tam Đảo, Cu li lớn, Mèo rừng, Sơn dương, Rắn hổ chúa và Rắn sọc dưa.

2. Du lịch lễ hội tạo áp lực rác thải và xua đuổi động vật: Số lượng du khách đổ về Tây Thiên tăng nhanh qua các năm, thường xuyên đạt trên 100.000 lượt khách vào mùa lễ hội đầu năm (chiếm 78% là khách trung niên và 97% khách mùa hè là học sinh, sinh viên). Lượng chất thải rắn phát sinh rất lớn, trong đó chất thải khó phân hủy như chai nhựa, vỏ lon kim loại, túi nilon chiếm 30%, còn lại 70% là rác thải hữu cơ gây ô nhiễm nguồn nước suối. Tiếng ồn từ du khách và hệ thống loa đài đã xua đuổi các loài thú lớn như hươu, hoẵng phải di chuyển sâu vào vùng lõi.

3. Tình trạng xâm lấn đất rừng và khai thác tài nguyên trái phép: Dọc tuyến hành hương có 88 quán hàng xây dựng tự phát không có giấy phép. Người dân địa phương khai thác củi quanh năm với giá bán 700 - 1.000 đồng/kg. Đặc biệt, hoạt động khai thác quặng lậu tại đỉnh Rừng Ma mang lại thu nhập khoảng 400.000 - 500.000 đồng/người/ngày (bình quân 20 kg quặng/ngày với giá bán 15.000 - 20.000 đồng/kg), tạo ra động lực kinh tế lớn kích thích người dân xâm nhập rừng trái phép.

4. Nghèo đói là rào cản lớn đối với công tác bảo tồn: Xã Đại Đình có 8.963 nhân khẩu nhưng thu nhập bình quân đầu người năm 2009 chỉ đạt 5,436 triệu đồng/người/năm. Tỷ lệ hộ nghèo chiếm 19,4% (450 hộ) và 77,4% là hộ trung bình (1.796 hộ). Có từ 5 - 7% số hộ dân thiếu ăn 1 - 2 tháng trong thời kỳ giáp hạt (tháng 3 và tháng 4), buộc người dân phải vào rừng săn bắt động vật, lấy măng sặt gai và thu hái thảo dược để trang trải sinh hoạt.

Thảo luận kết quả

Thực trạng khai thác lâm sản tại Tây Thiên phản ánh mâu thuẫn sâu sắc giữa mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học và nhu cầu sinh kế của cộng đồng vùng đệm. Mặc dù diện tích đất rừng đặc dụng chiếm tới 59,18% (2.044,70 ha) tổng diện tích tự nhiên của xã Đại Đình (3.455,09 ha), nhưng chính sách giao khoán bảo vệ rừng còn nhiều bất cập. Vườn quốc gia mới chỉ khoán 820 ha cho 12 hộ với đơn giá 100.000 đồng/ha/năm, mức thu nhập này hoàn toàn không đủ bù đắp chi phí cơ hội so với nguồn lợi từ việc buôn bán lâm sản hay đào quặng.

Khi so sánh với các nghiên cứu bảo tồn tại các vùng đệm lân cận như Ba Vì hay Hoàng Liên, mức độ thương mại hóa lâm sản tại Tây Thiên mang tính mùa vụ rõ rệt hơn do gắn chặt với mùa hành hương tâm linh từ tháng Giêng đến tháng Tư âm lịch. Toàn bộ chuỗi dữ liệu này được thể hiện rõ qua biểu đồ cơ cấu sử dụng đất (59,18% đất rừng đặc dụng, 15,22% đất nông nghiệp, 4,61% đất rừng sản xuất và 20,99% đất khác) và bảng phân loại 32 loài nguy cấp, giúp các nhà quản lý thấy rõ điểm xung đột không gian giữa vùng bảo tồn nghiêm ngặt và tuyến du lịch mở.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm kiểm soát triệt để tình trạng khai thác lâm sản trái phép, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Tăng cường tuần tra, chốt chặn và triệt phá các điểm nóng vi phạm: Hạt Kiểm lâm Vườn quốc gia Tam Đảo phối hợp với Công an huyện Tam Đảo và Ủy ban nhân dân xã Đại Đình thành lập tổ liên ngành trực 24/7 tại khu vực Đền Thỏng, đỉnh Rừng Ma và các tuyến đường mòn lên Đền Thượng. Mục tiêu đặt ra là xử lý dứt điểm 100% các vụ đào quặng lậu và giảm thiểu trên 85% các hành vi săn bắt động vật hoang dã trong giai đoạn 2011-2013.

2. Quy hoạch và quản lý nghiêm ngặt 88 điểm kinh doanh dịch vụ du lịch: Ban Quản lý Khu di tích danh thắng Tây Thiên chủ trì rà soát, đình chỉ các lều quán lấn chiếm đất rừng đặc dụng; tổ chức ký cam kết không mua bán, tàng trữ động vật hoang dã và lâm sản quý hiếm đối với 100% hộ kinh doanh trước quý II/2011; đồng thời xây dựng hệ thống thu gom và xử lý tập trung 100% rác thải rắn du lịch trước năm 2012.

3. Đổi mới chính sách chi trả môi trường rừng và hỗ trợ sinh kế bền vững: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Vĩnh Phúc phối hợp với Vườn quốc gia nâng mức hỗ trợ khoán bảo vệ rừng từ 100.000 đồng/ha/năm lên tối thiểu 300.000 - 400.000 đồng/ha/năm, mở rộng diện tích giao khoán từ 820 ha lên toàn bộ 2.044,70 ha đất rừng đặc dụng tại xã Đại Đình đến năm 2015. Đồng thời, triển khai mô hình chuyển giao kỹ thuật chăn nuôi lợn rừng, nhím và trồng trọt cây dược liệu dưới tán rừng cho 450 hộ nghèo nhằm xóa đói giảm nghèo bền vững.

4. Đẩy mạnh giáo dục bảo tồn và hoàn thiện hương ước thôn bản: Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Tam Đảo và các tổ chức đoàn thể xã Đại Đình tổ chức các chiến dịch tuyên truyền Luật Bảo vệ và Phát triển rừng tới 100% cộng đồng dân cư người Sán Dìu (chiếm 36,06% dân số) và người Kinh (chiếm 63,94% dân số), đưa quy định cấm xâm hại tài nguyên rừng vào quy ước văn hóa làng xóm ngay từ năm 2011.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cán bộ quản lý Vườn quốc gia và lực lượng Kiểm lâm: Nắm vững danh mục 112 loài lâm sản bị khai thác cùng bản đồ hiện trạng sử dụng đất xã Đại Đình để xây dựng phương án tuần tra định kỳ và lập chốt bảo vệ đúng trọng điểm theo từng mùa vụ.

2. Chính quyền địa phương xã Đại Đình và huyện Tam Đảo: Sử dụng nguồn dữ liệu về 450 hộ nghèo, 88 điểm kinh doanh tự phát và cơ cấu lao động (95% làm nông nghiệp) để hoạch định chính sách an sinh xã hội, giải quyết việc làm và chuyển đổi nghề nghiệp cho cư dân bản địa.

3. Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành Lâm nghiệp - Sinh thái: Tiếp cận phương pháp điều tra thực địa RRA kết hợp công nghệ MapInfo 7.5 và các dẫn liệu khoa học chuẩn xác về hệ thực vật (1.436 loài) và động vật (1.141 loài) của Tam Đảo phục vụ nghiên cứu chuyên sâu.

4. Ban Quản lý di tích và các đơn vị phát triển du lịch sinh thái: Ứng dụng các đề xuất về phân luồng khách du lịch và quản lý 30% rác thải khó phân hủy để xây dựng mô hình du lịch tâm linh kết hợp bảo vệ môi trường bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Thực trạng khai thác lâm sản trái phép tại khu vực Tây Thiên diễn ra như thế nào? Nghiên cứu đã ghi nhận 112 loài và nhóm loài sinh vật bị khai thác, buôn bán trái phép gồm 52 loài thực vật và 60 loài động vật. Trong số này có 32 loài quý hiếm, nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP, chủ yếu bị thu hái làm cảnh, làm thuốc hoặc chế biến phục vụ du khách hành hương.

Lễ hội Tây Thiên ảnh hưởng tiêu cực như thế nào đến đa dạng sinh học Vườn quốc gia Tam Đảo? Mỗi năm lễ hội thu hút hàng trăm ngàn lượt khách, phát sinh lượng rác thải lớn với 30% là chất thải khó phân hủy gây ô nhiễm đất và nguồn nước suối. Tiếng ồn từ dòng người và hệ thống loa phóng thanh liên tục quấy nhiễu môi trường sống, khiến các loài thú lớn như hươu, hoẵng phải di chuyển sâu vào rừng nguyên sinh.

Đâu là nguyên nhân cốt lõi khiến người dân xã Đại Đình tham gia khai thác lâm sản trái phép? Nguyên nhân trực tiếp bắt nguồn từ áp lực kinh tế khi tỷ lệ hộ nghèo chiếm tới 19,4% (450 hộ), thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt 5,436 triệu đồng/người/năm. Vào giai đoạn giáp hạt, có 5 - 7% hộ dân thiếu ăn, buộc họ phải vào rừng khai thác măng sặt, lấy củi và săn bắt động vật để tạo nguồn thu nhập bổ sung.

Hoạt động khai thác quặng trái phép tại đỉnh Rừng Ma gây ra những tác động gì? Hoạt động đào quặng diễn ra tinh vi quanh năm, mang lại mức thu nhập cao khoảng 400.000 - 500.000 đồng/người/ngày (bình quân khai thác 20 kg quặng/ngày). Việc đào bới hang hốc và sử dụng mìn nổ đá đã làm phá vỡ cấu trúc địa chất, gây xói mòn đất dốc nghiêm trọng và hủy hoại sinh cảnh của các loài động vật sống dưới đất.

Các giải pháp cấp bách nào cần triển khai để kiểm soát tình hình? Cần thực hiện đồng bộ 4 biện pháp: lập chốt liên ngành kiểm soát 88 cơ sở kinh doanh lấn chiếm; nâng mức khoán bảo vệ rừng từ 100.000 đồng/ha/năm lên 300.000 - 400.000 đồng/ha/năm; hỗ trợ vốn và kỹ thuật chăn nuôi chuyển đổi sinh kế cho 450 hộ nghèo; tăng cường tuyên truyền pháp luật bảo vệ rừng cho 100% người dân địa phương.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng khai thác 112 loài lâm sản trái phép tại khu danh thắng Tây Thiên, định danh chính xác 32 loài nguy cấp, quý hiếm cần ưu tiên bảo tồn khẩn cấp.
• Chỉ rõ mối quan hệ tương hỗ giữa tỷ lệ hộ nghèo 19,4% tại xã Đại Đình, tình trạng thiếu đói mùa giáp hạt và áp lực khai thác tài nguyên rừng đặc dụng.
• Đánh giá cụ thể tác động tiêu cực của du lịch lễ hội với hơn 100.000 lượt khách, 88 cơ sở kinh doanh tự phát và 30% rác thải khó phân hủy gây suy thoái môi trường sinh thái.
• Xây dựng bản đồ hiện trạng sử dụng 3.455,09 ha đất tự nhiên bằng MapInfo 7.5, tạo cơ sở khoa học tin cậy phục vụ công tác quy hoạch phân khu bảo tồn nghiêm ngặt 2.044,70 ha đất rừng.
• Đề xuất hệ thống giải pháp liên ngành đồng bộ từ tăng cường chế tài kiểm lâm, quản lý du lịch, nâng mức khoán bảo vệ rừng đến phát triển mô hình sinh kế thay thế bền vững.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2011 đến năm 2015, các cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương cần khẩn trương đưa các khuyến nghị của luận văn vào thực tiễn, ưu tiên phân bổ ngân sách nâng cao mức khoán bảo vệ rừng và quy hoạch bền vững không gian lễ hội Tây Thiên. Hãy cùng chung tay bảo vệ hệ sinh thái rừng nguyên sinh Tam Đảo – lá phổi xanh vô giá của vùng đồng bằng Bắc Bộ!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tầm quan trọng của Khu bảo tồn thiên nhiên KBTTN có tầm quan trọng nhiều mặt đối với đời sống con người, phát triển kinh tế xã hội, bảo vệ môi trường tự nhiên và quan trọng nhất là bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học ở mỗi nước và trên thế giới. Tầm quan trọng của các KBTTN được thể hiện qua các chức năng sau: 1) Đóng vai trò chủ chốt trong bảo tồn đa dạng sinh học Tổ chức IUCN (1994) đã đưa ra định nghĩa về KBTTN như sau: “Khu bảo tồn thiên nhiên là các vùng đất và/hoặc vùng biển được giành riêng để bảo vệ đa dạng sinh học, các nguồn tài nguyên thiên nhiên và văn hoá đi kèm; được quản lý bằng các công cụ luật pháp hoặc các phương thức quản lý có hiệu quả khác”. Như vậy, IUCN đã khẳng định bảo tồn đa dạng sinh học là chức năng hàng đầu của các KBTTN.

Công ước Đa dạng sinh học (1992) cũng đã xác định các KBTTN là công cụ hữu hiệu để bảo tồn đa dạng sinh học. Công ước đã quy định các nước tham gia Công ước Đa dạng sinh học có trách nhiệm thành lập hệ thống các KBTTN, xây dựng các hướng dẫn lựa chọn, thành lập và quản lý các KBTTN và quản lý các tài nguyên sinh học bên trong các KBTTN để đảm bảo duy trì và sử dụng bền vững. 2) Cung cấp các dịch vụ sinh thái góp phần bảo vệ môi trường thiên nhiên Các KBTTN góp phần duy trì các chức năng dịch vụ môi trường của các hệ sinh thái tự nhiên như: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 - Góp phần bảo vệ các chu trình thuỷ văn và các vùng đầu nguồn đảm bảo sự hoạt động bình thường của các công trình thủy điện, thủy lợi và cung cấp nước ở vùng hạ du. - Giảm bớt cường độ bão, lũ lụt, hạn hán, chống xói mòn đất, bảo vệ bờ biển khỏi bị sói lở,.

- Góp phần cải tạo đất và chuyển hóa các chất dinh dưỡng. - Góp phần điều hoà khí hậu địa phương và toàn cầu, đặc biệt làm giảm lượng khí thải CO2 vào khí quyển gây biến đổi khí hậu toàn cầu. Theo ước tính hệ thống các KBTTN thế giới hấp thụ khoảng 15% tổng lượng khí CO2 thải ra trên 6 đất liền (312 Giga tấn). Ở Canađa, 39 VQG hàng năm hấp thụ trên 4 tỷ tấn CO2 , tương đương 39 - 87 tỷ đô la tiền tín dụng CO2.

3) Đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế xã hội Tại Hội nghị thượng đỉnh về Công ước Đa dạng sinh học năm 1992, các chính phủ đã công nhận các KBTTN là các đơn vị kinh tế đóng vai trò quan trọng trong xóa đói giảm nghèo, duy trì hệ sinh thái và hỗ trợ môi trường sống của các cộng đồng trên thế giới. Nếu biết quản lý khai thác, các KBTTN cũng có thể là đơn vị tạo ra thu nhập, đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế. Ví dụ, tại Canađa, các hoạt động tại các KBTTN đã đem lại khoảng 6,5 tỷ đô la Canađa mỗi năm, tạo ra 1590.000 chỗ làm và đóng góp 2,5 triệu đô la Canađa tiền thuế cho Chính phủ. Tại Úc, 8 VQG đã thu được 2 tỷ đô la Úc mỗi năm và đóng 60 triệu đô la thuế cho Chính phủ (IUCN Việt Nam, 2009).

Các đóng góp kinh tế của KBTTN có thể kể như: - Cung cấp các lâm sản (chủ yếu là lâm sản ngoài gỗ) làm vật liệu xây dựng, sản xuất đồ gia dụng, cung cấp nguồn thực phẩm và dược phẩm,. - Tạo môi trường phát triển du lịch: Sự hấp dẫn về mặt thẩm mỹ và vẻ đẹp của các loài sinh vật hoang dã ngoài thiên nhiên mang lại những lợi ích kinh tế đáng kể cho đất nước và người dân địa phương thông qua phát triển hình thức du lịch thiên nhiên. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 - Tạo sinh kế cho người nghèo: Các KBTTN đáp ứng phần lớn các nhu cầu cơ bản của người nghèo ở nông thôn như lương thực, chất đốt, thuốc chữa bệnh và nước sinh hoạt. Đối với nhiều vùng xa xôi hẻo lánh, các KBTTN giữ vai trò như "kho dự trữ thức ăn" khi thiếu đói.

Các KBTTN còn duy trì các chức năng sinh thái như ngăn chặn thiên tai mà người nghèo là đối tượng dễ bị ảnh hưởng nhất. Theo Báo cáo môi trường 2005 về Đa dạng sinh học của Bộ TN&MT (2005) có khoảng 25 triệu người Việt Nam sống dựa vào các hệ sinh thái rừng; khoảng 8 triệu người có nguồn thu nhập chính của hộ gia đình phụ thuộc vào khai thác thủy, hải sản và 12 triệu người khác có một phần thu nhập từ ngư nghiệp. - Duy trì các giá trị văn hóa - tinh thần: Hệ thống các KBTTN cũng góp phần bảo vệ các di tích lịch sử - văn hóa quan trọng của quốc gia, duy trì cuộc sống của các dân tộc thiểu số với các truyền thống văn hóa đặc sắc, bảo vệ các khu thắng cảnh thiên nhiên tạo điều kiện tổ chức các hoạt động tham quan thưởng thức vẻ đẹp thiên nhiên, giảm stress và tạo sự thoải mái tinh thần. - Cung cấp địa bàn cho rất nhiều các nghiên cứu khoa học về các chuyên đề sinh thái học, xã hội học và kinh tế học.

Khái quát về Vườn quốc gia Tam Đảo 1. Vị trí địa lý và diện tích của VQG Tam Đảo VQG Tam Đảo trải dài từ 21021′ đến 21042′ vĩ độ Bắc và 105023′ đến 105044′ kinh độ Đông, nằm trên địa phận 3 tỉnh: Vĩnh Phúc, Thái Nguyên, Tuyên Quang. Đây là một dãy núi lớn dài 80 km, chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, từ huyện Sơn Dương (Tuyên Quang) đến huyện Mê Linh (Vĩnh Phúc). Trung tâm VQG Tam Đảo cách thủ đô Hà Nội 75 km về phía Tây Bắc, cách thị xã Vĩnh Yên 13 km về phía Bắc.

Diện tích hiện nay của VQG Tam Đảo là 34. Ranh giới VQG Tam Đảo được xác định từ độ cao 100m (so với mực nước biển) trở lên và được chia làm 3 phân khu chính như sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 - Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt: 17.295 ha nằm ở độ cao 400m trở lên (trừ khu nghỉ mát Tam Đảo). Đây là khu vực còn rừng tự nhiên và là nơi cư trú chủ yếu của các loài động vật hoang dã. - Phân khu phục hồi sinh thái: 15.398 ha, nằm bao quanh phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.

Trước đây, rừng tự nhiên ở đây bị khai thác nhiều lần và nhiều diện tích đã bị mất rừng. Đến nay, rừng đã phát triển tốt, góp phần bảo vệ môi trường và phòng hộ đầu nguồn cho khu vực Tam Đảo. - Phân khu nghỉ mát, du lịch: 2.302 ha, nằm ở sườn Tây Bắc Tam Đảo (thuộc địa phận tỉnh Vĩnh Phúc), bao quanh thị trấn Tam Đảo và hệ thủy của 2 suối Thác Bạc và Đồng Bùa. Trong phân khu có cả rừng tự nhiên và rừng trồng để tạo cảnh quan đẹp và môi trường sinh thái cho khu du lịch.

Mục tiêu quản lý của VQG Tam Đảo Ngày 06/03/1996, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 136/TTg phê duyệt dự án khả thi xây dựng VQG Tam Đảo. Trong Quyết định này, các mục tiêu quản lý của VQG Tam Đảo được xác định như sau: - Bảo vệ nguyên vẹn các hệ sinh thái rừng trên núi Tam Đảo, nguồn gen các loài động thực vật rừng quý hiếm, đặc biệt các loài đặc hữu, các loài bị đe dọa và cảnh quan thiên nhiên. - Thực hiện công tác nghiên cứu, thực nghiệm khoa học và dịch vụ kỹ thuật, tạo môi trường tốt phục vụ cho công tác nghiên cứu khoa học, du lịch và nghỉ mát. - Tổ chức công tác tuyên truyền, giáo dục cho cộng đồng lòng yêu thiên nhiên và ý thức bảo vệ rừng và đa dạng sinh học.

- Thực hiện vai trò lưu trữ và điều tiết nguồn nước của khu vực đầu nguồn, chống ô nhiễm, góp phần cải thiện môi sinh cho vùng đồng bằng Trung du Bắc Bộ và Thủ đô Hà Nội. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 - Phối hợp xây dựng chương trình du lịch sinh thái và thực hiện các hoạt động dịch vụ tham quan du lịch và nghỉ mát. - Góp phần ổn định và nâng cao đời sống nhân dân trong vùng đệm VQG. Các kiểu thảm thực vật VQG Tam Đảo có các kiểu rừng chính sau: Kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới; Kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp; Kiểu rừng lùn trên đỉnh núi; Một số kiểu rừng khác.

a) Rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới Kiểu rừng này thường phân bố ở độ cao dưới 800m, nhưng do ảnh hưởng của độ dốc, hướng phơi mà loại rừng này có thể phân bố ở độ cao 900 - 1000m. Kiểu rừng này bao phủ phần lớn dãy núi Tam Đảo với những loài cây có giá trị kinh tế như chò chỉ (Shoera chinensis), giổi (Michelia sp.), re (Cinnamomum sp.)… b) Rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp Rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp ở Tam Đảo phân bố từ độ cao 800m trở lên nhưng đôi khi phân bố trên 900m. Thực vật bao gồm các loài họ re (Lauraceae), họ dẻ (Fagaceae), họ chè (Theaceae), họ mộc lan (Magnoliaceae), họ sau sau (Hamamelidaceae). Đây là vành đai của những loài cây thuộc khu hệ á nhiệt đới, còn được gọi là vành đai mây.

Không khí luôn ở tình trạng bão hoà hơi nước, nên tạo điều kiện thuận lợi cho rêu và địa y phát triển. Từ độ cao 1000m, trở lên xuất hiện một số loài cây thuộc ngành Hạt Trần như thông nàng (Dacrycarpus imbricatus), pơ mu (Fokienia hodginsii), thông tre (Podocarpus neriifolius). Ngoài ra, còn thấy các loài thông yên tử (Podocarpus pilgeri), và kim giao (Nageia fleuryi). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Dưới tán kiểu rừng này thường có vầu đắng.

Lên cao hơn nữa là sặt gai (Arundinaria giffithiana) mọc dày đặc dọc theo các dông núi. Ven theo các sườn núi thường có các loài cây bụi thuộc họ cà phê (Rubiaceae), họ đơn nem (Myrsinaceae), họ thầu dầu (Euphorbiaceae)… c) Rừng lùn trên đỉnh núi Rừng lùn trên đỉnh núi là một kiểu phụ đặc thù của rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp được hình thành trên các đỉnh dông dốc hay các đỉnh núi cao đất xương xẩu, nhiều nắng gió, mây mù thường xuyên bao phủ. Cây cối ở đây thường thấp bé, phát triển chậm, thân và cành được địa y và rêu bao phủ. Đất dưới tầng rừng khá mỏng nhưng có tầng thảm mục khá dày (ở một số nơi như đỉnh Rùng Rình, tầng thảm mục có thể dày hơn 1m).