phần Mở đầu, Kết luận, danh mục Tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận văn gồm ba chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn Chƣơng 2: Dấu ấn hậu hiện đại ở phƣơng diện nội dung trong tiểu thuyết của Đoàn Minh Phƣợng Chƣơng 3: Dấu ấn hậu hiện đại ở phƣơng diện nghệ thuật trong tiểu thuyết của Đoàn Minh Phƣợng 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm hậu hiện đại Theo theo Ihab Hassan, thuật ngữ “postmoderne”(hậu hiện đại) hay “postmodernism” (chủ nghĩa hậu hiện đại) đƣợc Federico de Onis đƣa vào văn bản lần đầu vào thập niên 1930 để chỉ sự ảnh hƣởng đối kháng với chủ nghĩa hiện đại. Từ tinh thần đó, vào năm 1965, Leslie Fiedler là nhà văn đầu tiên đã sử dụng tiếp đầu ngữ “hậu” - post khi ông lặp đi lặp lại nó và gắn nó với nhiều khuynh hƣớng cấp tiến đƣơng thời nhƣ: hậu nhân văn, hậu nam tính, hậu da trắng, hậu anh hùng…Khái niệm hậu hiện đại (HHĐ) đƣợc sử dụng một cách phổ biến vào thập niên 1960 tại New York. Sau này nó đƣợc xuất hiện trong cuộc tranh luận triết học năm 1979 ở phƣơng Tây cùng với sự ra đời cuốn La condition postmoderne (Hoàn cảnh hậu hiện đại) của Jean- François Lyotard một triết gia Pháp.
Lê Huy Bắc cũng đƣa ra lí giải khái niệm này từ góc độ lịch sử và bản chất [8; tr 65]: Hậu hiện đại (Postmodern) là khái niệm đƣợc dùng để chỉ một giai đoạn phát triển kinh tế, khoa học kĩ thuật, nghệ thuật cao của nhân loại. Nó ra đời khi mà các chủ thuyết hiện đại đã trở nên già cỗi, đã trở thành những đại tự sự. Lyotard xác định: “hậu hiện đại là sự hoài nghi đối với các siêu tự sự. Nó hiển nhiên là kết quả của sự tiến bộ của các khoa học; nhưng sự tiến bộ này đến lượt nó lại tiền giả định sự hoài nghi đó.
Tương ứng với sự già cỗi của cơ chế siêu tự sự trong việc hợp thức hóa là sự khủng hoảng của nền triết học siêu hình học, cũng như sự khủng hoảng của thiết chế đại học phụ thuộc vào nó”. Thời hậu hiện đại sản sinh ra Chủ nghĩa hậu hiện đại (Postmodernism). Đây là một khái niệm mở bởi việc xác định nội hàm và thời điểm ra đời của nó thì dƣờng nhƣ luôn phụ thuộc vào ý đồ chủ quan của mỗi một nhà nghiên cứu. Trong xu thế toàn cầu hoá hiện nay, dẫu những nƣớc có 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nền kinh tế, khoa học kĩ thuật chƣa cao nhƣng vẫn phải chịu sự tác động, vẫn chấp nhận sự xuất hiện và tồn tại của nó.
Nói tóm lại, thế giới hiện nay là thế giới của kỉ nguyên hậu hiện đại. Nhƣng tuỳ vào đặc điểm riêng của từng quốc gia mà chủ nghĩa hậu hiện đại có những sắc thái khác nhau. Trên trang [44] cũng đƣa ra cách giải thích khá rõ về khái niệm này. Theo đó, ngay từ năm 1861, nhà khoa học và triết gia Pháp, Antoine Augustin Cournot cũng đã nói đến khái niệm hậu lịch sử (post-histoire) trong cuốn Traité de l'enchaînement des idées fondamentales dans la science et dans l'histoire (Chuyên luận về sự liên kết những ý tƣởng cơ bản trong khoa học và sử học).
Trong cuốn sách này, Cournot nhắc đến giả thuyết của Hegel về sự hoàn tất lịch sử ở thời điểm hiện đại, để gián tiếp chỉ định những gì xẩy ra sau đó là hậu lịch sử. Sang thế kỷ XX, từ 1934, một số tác gia khác nhƣ Arnold J. Toynbee, Oswald Spengler, Alexandre Kojève, G. Benn và Arnold Gehlen đã lấy lại khái niệm hậu lịch sử này trong các chuyên luận khảo sát lịch sử, triết học, triết lý lịch sử, nghiên cứu thi học của họ.
Cần lƣu ý thêm, từ hiện đại thƣờng dùng trong nghĩa đối lập với truyền thống, và thuật ngữ Chủ nghĩa hiện đại - Modernisme chỉ ba phong trào hoàn toàn khác nhau. Vào nửa đầu thế kỷ XX, triết học phƣơng Tây ghi dấu sự ra đời của nhiều khuynh hƣớng nghệ thuật, khả dĩ đáp ứng nhu cầu, tâm trạng, hoài vọng của công chúng. Đồng thời bối cảnh lịch sử thời điểm ấy cũng là sự phản ánh thực trạng xã hội khủng hoảng sau hai cuộc chiến tranh thế giới tàn khốc. Nhiều quan niệm mới về vị thế của triết học - mỹ học hiện đại đã ra đời.
Nghệ thuật đƣợc chờ đợi, hi vọng và đƣợc xem nhƣ sự gợi mở về sự trở về trong bản thân với những cảm xúc ngƣời ta từng trải nghiệm và từng quen thuộc nhờ vào các phƣơng tiện nhƣ: chuyển động, đƣờng nét, màu sắc, âm thanh hay các hình thái của sự vật để truyền đạt lại cảm xúc ấy tới ngƣời khác sao cho họ cũng sẽ có những trải nghiệm y nhƣ thế. Hậu hiện đại thực sự trở thành một làn sóng có sức cộng hƣởng và lan tỏa mạnh mẽ trên toàn thế giới. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lý thuyết này không giới hạn trong phạm vi triết học hay văn hóa, văn học nghệ thuật mà đƣợc áp dụng rộng rãi trong đời sống xã hội. Bản chất hệ hình hậu hiện đại đó là khởi nguồn từ sự đổ vỡ của những thể chế quan liêu giáo điều, sự nổi giận của thiên nhiên chống lại sự cải tạo của con ngƣời, những cuộc chiến tranh giữa các nƣớc trên thế giới, tệ phân biệt chủng tộc, sự mất bình đẳng giới, chênh lệch giàu nghèo … cùng với sự phát minh ra lý thuyết hỗn độn, hình học fractal, những hệ phi tuyến… là những cơ sở sâu xa để tinh thần hậu hiện đại xuất hiện.
Do đó, tinh thần hậu hiện đại sinh ra là để chống lại sự độc tài của các chủ thuyết mà ông gọi là các siêu văn bản (métarécit); nghĩa là không có một thứ nguyên lý phổ quát nào cho tất cả; chống lại quan niệm rằng “trật tự và ổn định là luôn luôn tốt và coi sự hỗn loạn, bất ổn là luôn luôn xấu”. Nhƣng bản chất của xã hội là mọi sự thật vĩnh hằng sẽ biến mất, thay vào đó là những biểu hiện của những hiện tƣợng không bản chất. Qua đó, có thể nhận định rằng chủ nghĩa hậu hiện đại đang minh chứng nhiều điều trái ngƣợc so với những gì mà thời chủ nghĩa hiện đại đã đặt ra. Không dừng lại ở đó, chủ nghĩa hậu hiện đại sẽ còn mở ra nhiều biến số mới trong đời sống xã hội loài ngƣời.
Vì vậy, hậu hiện đại là một cách gọi để chỉ về một sự vận động, mà sự vận động đó đang tạo nên một hệ hình tƣ duy mới, có nhiệm vụ thay thế cho hệ hình tƣ duy hiện đại đã không còn phù hợp. Từ đó, khái niệm chủ nghĩa hậu hiện đại đƣợc xem là một hệ thống lý thuyết mở của thời kỳ hậu hiện đại. Những lí thuyết cơ bản về chủ nghĩa hậu hiện đại chủ yếu đƣợc hình thành ở Phƣơng Tây nhƣng sự phát triển thì khá phức tạp, xu hƣớng lan truyền của nó nhanh và rộng ở nhiều lục địa trên thế giới. Không chỉ ở các nƣớc Tây Âu, Mỹ La tinh mà ở các trung tâm kinh tế lớn của châu Á nhƣ: Trung Quốc, Nhật Bản, Ân Độ, Hàn Quốc…điều đó cho thấy rằng chủ nghĩa hậu hiện đại đã không còn xa lạ với bất kì quốc gia nào có nền kinh tế và nền khoa học kĩ thuật phát triển.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngày nay, hậu hiện đại nhìn từ góc độ phƣơng Tây chính là sự tự hủy của nền văn hóa châu Âu cũ, là sự từ bỏ quá khứ vĩ đại của mình và sự chế nhạo quá khứ đó. Nhƣng khi hậu hiện đại đến phƣơng Đông (nơi mà hầu nhƣ quá trình hiện đại còn chƣa hoàn tất) thì nó lại mang ý nghĩa hoàn toàn ngƣợc lại. Cho nên, khi soi chiếu, phân tích các tác phẩm văn học Việt Nam hiện đại và đƣơng đại dƣới ánh sáng của hậu hiện đại, luận văn bình xét nó dƣới góc độ hậu hiên đại trong bối cảnh triết - mỹ học phƣơng Đông. Cho đến nay thuật ngữ này đã lan tỏa trên khắp thế giới, đƣợc thừa nhận và thậm chí đƣợc coi nhƣ là một khuynh hƣớng chủ đạo của nền nghệ thuật đƣơng đại.
Ở Việt Nam, thuật ngữ này mới chỉ đƣợc biết đến vào những năm 90 của thế kỷ XX. Có một câu hỏi đƣợc đặt ra, đó là sự tồn tại của Chủ nghĩa hậu hiện đại (Postmodernism) hay Chủ nghĩa hậu cấu trúc (Poststructuralism)? Đây là câu hỏi mà đôi khi đã gây ra sự tranh luận không chỉ giữa những ngƣời ủng hộ và chỉ trích lý thuyết này mà còn xuất hiện ngay giữa những học giả đƣợc coi là “hậu hiện đại”. Thông thƣờng, thuật ngữ hậu hiện đại và hậu cấu trúc đƣợc sử dụng mà không có sự phân biệt rõ ràng và có thể thay thế cho nhau. Tất nhiên, cũng có sự phân biệt nhất định.
Trong khi hậu hiện đại tập trung vào phê phán bản chất và hệ quả của thời kỳ hiện đại cũng nhƣ phát triển những phê phán dành cho những gì đƣợc coi là hiện đại thì chủ nghĩa hậu cấu trúc quan tâm nhiều hơn đến vai trò, chức năng và bản chất của ngôn ngữ với phƣơng pháp luận hậu cấu trúc cùng câu hỏi làm thế nào các ý nghĩa xã hội đƣợc kiến tạo thông qua ngôn ngữ. Trong tất cả các học giả áp dụng các phƣơng pháp hậu cấu trúc ở châu Âu, triết gia J. Lyotard công khai và đi tiên phong trong việc bàn luận về HHĐ, hơn nữa ông đã góp phần lý thuyết hoá khái niệm hậu hiện đại và chính từ những tác phẩm của ông, sự phân biệt giữa hậu hiện đại và hậu cấu trúc 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gần nhƣ bị xóa bỏ. Thực tế, cũng có nhiều nhà lý thuyết hậu hiện đại không bao giờ sử dụng thuật ngữ này mà thích dùng thuật ngữ “chủ nghĩa hậu hiện đại”, “chủ nghĩa hậu cấu trúc” hơn, thậm chí có ngƣời dùng thuật ngữ “giải cấu trúc” (Deconstruction).
Nhƣ vậy, hậu hiện đại là một xu hƣớng trong nền văn hóa đƣơng đại đƣợc đặc trƣng bởi sự chối bỏ sự thật khách quan và siêu tự sự. Nó nhấn mạnh vai trò của ngôn ngữ, những quan hệ quyền lực, động cơ thúc đẩy; đặc biệt nó tấn công việc sử dụng những sự phân loại rõ ràng nhƣ nam với nữ, bình thƣờng với đồng tính, trắng với đen, đế quốc với thực dân. Chủ nghĩa hậu hiện đại đã ảnh hƣởng tới nhiều lĩnh vực văn hóa, bao gồm cả phê bình văn học, xã hội học, ngôn ngữ học, kiến trúc, nghệ thuật thị giác, và âm nhạc.