Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 1. Khái niệm chủ đề Chủ đề cùng với đề tài là những khái niệm chủ yếu thể hiện phương diện khách quan của nội dung tác phẩm. Nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra những khái niệm cụ thể về chủ đề của tác phẩm văn học. Theo Từ điển Văn học (bộ mới): “Chủ đề là vấn đề (triết lý, xã hội, đạo đức, và các loại hình tư tưởng khác) được đặt ra trong tác phẩm” [38].
Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Chủ đề là vấn đề cơ bản, vấn đề trung tâm được tác giả nêu lên, đặt ra qua nội dung cụ thể của tác phẩm văn học” [21; tr. Trong cuốn “Lý luận văn học” do GS Hà Minh Đức chủ biên, nhóm tác giả đã khái quát: “Chủ đề là vấn đề chủ yếu, vấn đề trung tâm được đặt ra từ toàn bộ hiện thực mà tác phẩm thể hiện” [20; tr. Các nhà nghiên cứu như GS Phương Lựu, GS.TS Trần Đình Sử lại cho rằng: “Khái niệm chủ đề trong tác phẩm văn học trước hết chỉ một số nét tư tưởng lặp đi lặp lại trong tác phẩm của nhà văn.Với ý nghĩa này, người ta còn gọi là môtip văn học. Thứ hai, từ các chủ đề trên mà hình thành vấn đề cơ bản của tác phẩm, phương diện chính yếu của đề tài” [30; tr.
Như vậy, nếu khái niệm đề tài xác định: “Tác phẩm viết về cái gì?” thì khái niệm chủ đề giải đáp câu hỏi: “Vấn đề cơ bản của tác phẩm là gì?”. Chủ đề hình thành trong ý đồ và biểu hiện trong sáng tác, nó nói lên khả năng nắm bắt nhạy bén của nhà văn đối với những vấn đề cuộc sống. Cuộc sống vốn đa dạng, phong phú và nhà văn sẽ là người dựa trên hiện thực khách quan để phát hiện một cách kịp thời, chính xác những vấn đề quan trọng của đời sống và lí giải những vấn đề đó một cách đúng đắn. Vì vậy, từ những đề tài cụ thể, rất bình thường, thông qua sự khái quát hóa chủ quan của nhà văn có thể hình thành nên những chủ đề mang ý nghĩa khái quát to lớn, sâu sắc.Gorki đã từng nói: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Chủ đề là cái tư tưởng manh nha trong kinh nghiệm của tác giả, do cuộc sống gợi lên, làm tổ trong kho ấn tượng của anh ta, nhưng chưa định hình và đòi hỏi thể hiện thành hình tượng, thức tỉnh nhà văn, kêu gọi anh ta lao động để tạo dựng hình thức cho nó” [30; tr.
Chủ đề thể hiện bản sắc tư duy, chiều sâu tư tưởng, khả năng thâm nhập vào bản chất đời sống của nhà văn. Bởi vậy, trong thực tế văn học, nhiều tác giả cùng viết về một đề tài nhưng lại lựa chọn chủ đề khác nhau. Ví dụ hai tác phẩm “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” của Nguyễn Ngọc Thuần và “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” của Nguyễn Nhật Ánh đều là những tác phẩm hay viết về cuộc sống của những trẻ em ở nơi làng quê. Nhưng tác phẩm “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” của nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần là sự cảm nhận về thế giới dưới con mắt trẻ thơ qua những câu chuyện giản dị về làng quê, về những điều nhỏ nhặt đời thường, để rồi phát hiện ra rằng thế giới chính là tất cả những gì thân thuộc nhất ở ngay trước mắt và ở ngay trong trái tim mình.
Còn tác phẩm “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” của Nguyễn Nhật Ánh lại như một cuốn nhật kí xoay quanh cuộc sống của những đứa trẻ nghèo khó, từ đó làm bật lên thông điệp về tình anh em, tình làng xóm và những tâm tư của tuổi mới lớn. Chủ đề không phải là chất liệu trực tiếp tạo thành tác phẩm, nó chỉ là một nhân tố thuộc nội dung khái quát của tác phẩm và được cụ thể hóa qua những chất liệu trực tiếp khác. Trước hết, chủ đề có thể được bộc lộ qua nhan đề của tác phẩm bởi tên gọi của tác phẩm thường thường bao quát một cách cô đọng nhất toàn bộ hiện thực được thể hiện trong tác phẩm. Chủ đề cũng có thể được bộc lộ trực tiếp trong những lời phát biểu của tác giả.
Đôi khi chủ đề của tác phẩm được đặt ra qua việc miêu tả các biến cố, các cảnh ngộ dữ dội, khác thường. Nhưng về cơ bản, chủ đề thường được biểu hiện qua hệ thống hình tượng, hệ thống nhân vật, nhất là qua hình tượng nhân vật chính. Chủ đề bao giờ cũng bắt nguồn từ đề tài và được xây dựng từ một đề tài nhất định nhưng chủ đề văn học không bao giờ là một vấn đề đơn nhất. Cuộc 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sống vốn tồn tại nhiều mặt phức tạp, nhiều tính cách, nhiều hoàn cảnh, nhiều mối quan hệ khác nhau từ đó đặt ra những vấn đề khác nhau và dẫn đến hiện tượng một tác phẩm văn học có thể có nhiều chủ đề gắn bó, bổ sung cho nhau tạo thành một hệ thống chủ đề.
Trong mạng lưới các chủ đề của tác phẩm bao giờ cũng có một chủ đề chính có ý nghĩa trung tâm, quán xuyến toàn bộ tác phẩm, còn các chủ đề có ý nghĩa bộ phận sẽ góp phần bổ sung, làm nổi bật hơn chủ đề chính. Chính chủ đề đã bước đầu tạo ra tầm khái quát rộng lớn của tác phẩm với hiện thực xã hội đồng thời tác động sâu sắc vào nhận thức tư tưởng của người đọc. Nó đóng vai trò rất lớn trong việc tạo ra tầm vóc của tác phẩm, làm cho tác phẩm trở nên quan trọng và có ảnh hưởng sâu rộng. Chủ đề có mối quan hệ mật thiết với tư tưởng tác phẩm.
Điều đó có cơ sở ngay từ bản chất của văn học. “Là một hình thái ý thức xã hội, là một hành động biểu hiện thế giới tinh thần tư tưởng của con người, văn học mang tính tư tưởng một cách tất yếu. Tư tưởng quy định phạm vi của đề tài, tạo ra ý nghĩa của chủ đề” [20; tr. Cũng do mối quan hệ khăng khít của chủ đề và tư tưởng mà có khi người ta hiểu chủ đề là tư tưởng chủ đạo của tác phẩm.
Trong nghiên cứu văn học hiện đại, chủ đề còn được xem là phạm vi quan tâm chủ quan của nhà văn đối với thế giới, là hằng số tâm lý của nhà văn, gắn với quan niệm thế giới của tác giả. Đặc điểm tâm lý, tình cảm của lứa tuổi học trò Theo Tâm lý học lứa tuổi, tuổi học trò là những thiếu niên hoặc thiếu nhi trong độ tuổi đi học (từ 6 đến 18 tuổi), trong đó chia làm 3 thời kì: “thời kì đầu tuổi học hay nhi đồng (từ 6 đến 11,12 tuổi); thời kì giữa tuổi học hay thiếu niên (từ 11,12 đến 14,15 tuổi); thời kì cuối tuổi học hay đầu tuổi thanh niên (từ 14,15 đến 17,18 tuổi).[…] Mỗi thời kì phát triển có những nét tâm lý đặc trưng riêng và sự chuyển từ thời kì này sang thời kì khác bao giờ cũng gắn với sự xuất hiện những cấu tạo tâm lý mới về chất” [23; tr. Đặc điểm tâm lý, tình cảm lứa tuổi học sinh tiểu học 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lứa tuổi học sinh tiểu học hay còn gọi là lứa tuổi nhi đồng bao gồm những em có độ tuổi từ 6 đến 11,12 tuổi, đang theo học từ lớp 1 đến lớp 5 ở trường tiểu học. Đây là lứa tuổi các em đang trong quá trình phát triển toàn diện về mọi mặt.
Ở thời kì này, tâm hồn các em còn hết sức trong sáng, hồn nhiên như tờ giấy còn mới tinh bởi vậy trẻ luôn bộc lộ những nhận thức, tư tưởng, tình cảm, ý nghĩ của mình một cách vô tư, thật thà và ngay thẳng. Đời sống cảm xúc, tình cảm của trẻ tuổi nhi đồng rất phong phú, cơ bản là mang tính tích cực. Trẻ vui mừng vì tình bạn mới, tự hào vì được vào Đội, hãnh diện khi được giáo viên giao cho công việc cụ thể. Tuy vậy, lúc này khả năng kiềm chế cảm xúc của trẻ còn non nớt, trẻ rất đa cảm, dễ xúc động và cũng dễ nổi giận, dễ khóc mà cũng rất nhanh cười.
Vì thế có thể nói tình cảm của trẻ chưa bền vững, dễ thay đổi. Trong mối quan hệ với người lớn, các em luôn tìm kiếm sự gần gũi, yêu thương, chiều chuộng. Vì vậy, nếu các em nhận ra nơi người lớn như cha mẹ, thầy cô giáo, anh chị,… một sự bao bọc, chở che, nhất là sự cảm thông thật sự, các em sẽ có sự quấn quýt và tin tưởng người lớn một cách tuyệt đối. Thậm chí, trẻ còn có xu hướng thần tượng hóa thể hiện ở việc bắt chước một người mà trẻ đặc biệt yêu quý từ hình thức đến cách cư xử.
Đặc biệt học sinh tiểu học thừa nhận uy tín tuyệt đối của giáo viên. Chúng hướng tới thầy cô giáo vì nhiều nguyên cớ khác nhau: trẻ có thể thổ lộ với thầy cô mọi lo lắng, mọi điều xảy ra trong gia đình, nhờ thầy cô phân xử mọi xích mích với bạn bè,… Chính vì thế, hình ảnh người thầy có ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý trẻ tuổi nhi đồng. Trong mối quan hệ với bạn bè, các em bắt đầu thích làm quen nhiều bạn và có khả năng hòa nhập cao. Ở giai đoạn này, các em đã có sự phân biệt giới tính rõ ràng và có xu hướng chơi thân với các bạn cùng giới hơn.
Phải đến lớp 4,5 các em mới có sự quan tâm nhiều hơn đến các bạn khác giới. Trẻ thường thích các trò chơi đối kháng, mang tính đua tranh giữa hai phe bởi đó là cách để các em tự khẳng định mình. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể nói, đây là lứa tuổi có cách nhìn, cách suy nghĩ và cảm nhận hồn nhiên, ngây thơ và khá giản đơn so với các giai đoạn sau này của tuổi học trò. Đặc điểm tâm lý, tình cảm lứa tuổi học sinh trung học cơ sở Lứa tuổi học sinh trung học cơ sở bao gồm những em có độ tuổi từ 11.12 đến 14,15 tuổi, đó là những em đang theo học từ lớp 6 đến lớp 9 ở trường trung học cơ sở.
Lứa tuổi này còn gọi là lứa tuổi thiếu niên, là thời kì quá độ từ tuổi thơ sang tuổi trường thành, thời kì trẻ ở "ngã ba đường" của sự phát triển. Ngay các tên gọi của thời kì này: thời kì “quá độ", “tuổi khó khăn", “tuổi khủng hoảng". đã nói lên tính phức tạp và quan trọng của những quá trình phát triển diễn ra trong lứa tuổi thiếu niên.