Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI TỘI GIẾT NGƯỜI 1. KHÁI NIỆM, PHÂN LOẠI VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI TỘI GIẾT NGƢỜI 1. Khái niệm định tội danh đối với tội giết người Quyền sống đã đƣợc khẳng định về mặt chính trị - pháp lý là quyền thiêng liêng, bất khả xâm phạm và là một trong những quyền cơ bản của con ngƣời. Quyền sống đƣợc ghi nhận và bảo vệ, bảo đảm trong Điều 19 Hiến pháp năm 2013 của Việt Nam.
Ngoài ra, để bảo vệ quyền quan trọng này, pháp luật hình sự của hầu hết các quốc gia, trong đó có Việt Nam đều quy định nhóm các tội xâm phạm tính mạng. Cho nên, định tội danh tối với các tội xâm phạm tính mạng nói chung, đối với tội giết ngƣời nói riêng là vấn đề có ý nghĩa quan trọng, làm tiền đề cho việc giải quyết các nhiệm vụ khác của hoạt động áp dụng pháp luật hình sự. Nghiên cứu về định tội danh đối với tội giết ngƣời, trƣớc hết cần làm rõ một số nội dung về mặt lý luận mà trƣớc hết là khái niệm định tội danh. Có nhiều quan điểm khoa học nghiên cứu về vấn đề này mà điển hình là các quan điểm sẽ đƣợc nêu dƣới đây.
Lê Văn Cảm quan niệm định tội danh là quá trình áp dụng pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự: Dƣới góc độ khoa học, định tội danh có thể đƣợc hiểu là quá trình nhận thức lý luận có tính logic, là dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng nhƣ pháp luật tố tụng hình sự và đƣợc tiến hành trên cơ sở các chứng cứ tài liệu thu thập đƣợc tiến hành trên cơ sở các chứng cứ các tài liệu thu thập đƣợc và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội đƣợc thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm tƣơng ứng do luật hình sự quy định nhằm đạt đƣợc sự thật khách quan, tức là 8 đƣa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật [7, tr. Võ Khánh Vinh thì định tội danh chỉ là hoạt động áp dụng pháp luật hình sự: Định tội danh là một dạng hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng pháp luật hình sự nhằm đi tới chân lý khách quan trên cơ sở xác định đúng đắn, đầy đủ các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội đƣợc thực hiện, nhận thức đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự quy định cấu thành tội phạm tƣơng ứng và mối liên hệ tƣơng đồng giữa các dấu hiệu của cấu thành tội phạm với các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội bằng các phƣơng pháp và thông qua các giai đoạn nhất định [72, tr. Lê Văn Đệ quan niệm tƣơng tự: Định tội danh là việc xác định và ghi nhận về mặt pháp lý sự phù hợp chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi phạm tội cụ thể đã đƣợc thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm đƣợc pháp luật hình sự quy định [16, tr. Trong khi đó, PGS.
Dƣơng Tuyết Miên định nghĩa bao gồm cả các chủ thể định tội danh và nêu: Định tội danh là hoạt động thực tiễn của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan Điều tra, Viện Kiểm sát, Tòa án) và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật để xác định một ngƣời có phạm tội hay không, nếu phạm tội thì đó là tội gì, theo điều luật nào của Bộ luật hình sự hay nói cách khác đây là quá trình xác định tên tội cho hành vi nguy hiểm đã thực hiện [31, tr. Nhƣ vậy, mặc dù đƣợc diễn đạt theo nhiều cách khác nhau, nhƣng về cơ bản các nhà khoa học đều thống nhất ở một số khía cạnh dƣới đây: Một là, định tội danh là hoạt động nhận thức có tính logic của con ngƣời về việc có sự phù hợp hay không phù hợp giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi 9 xảy ra ngoài thực tiễn khách quan với quy định của pháp luật hình sự về một tội phạm cụ thể; Hai là, định tội danh là hoạt động áp dụng pháp luật hình sự, nếu đƣợc thực hiện bởi các cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền và ngƣời có thẩm quyền trong các cơ quan đó trên cơ sở quy định của pháp luật. Cũng có tác giả cho rằng bao gồm cả hoạt động áp dụng pháp luật tố tụng hình sự nếu hiểu định tội danh theo nghĩa rộng; Ba là, định tội danh là cơ sở cho việc quyết định hình phạt và giải quyết các vấn đề khác có liên quan đến trách nhiệm hình sự của ngƣời phạm tội (trong trƣờng hợp định tội danh chính thức). Do đó, dƣới góc độ khoa học luật hình sự, theo ngƣời viết khái niệm đang nghiên cứu đƣợc định nghĩa nhƣ sau: Định tội danh là hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền và người có thẩm quyền để xác định, so sánh và ghi nhận về mặt pháp lý sự phù hợp chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi phạm tội cụ thể trong thực tế đã được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm của điều luật tương ứng trong Phần các tội phạm Bộ luật hình sự quy định, qua đó làm tiền đề cho việc giải quyết các vấn đề trách nhiệm hình sự và hình phạt của người phạm tội.
Ngoài ra, tội giết ngƣời là một loại tội phạm cụ thể đƣợc quy định tại Điều 93 Bộ luật hình sự Việt Nam. Một ngƣời đƣợc coi là chủ thể của tội phạm này khi đáp ứng các điều kiện là ngƣời có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, đồng thời là ngƣời đã thực hiện hành vi mà Điều 93 Bộ luật này quy định với lỗi cố ý, xâm phạm bất hợp pháp đến đến quyền đƣợc bảo hộ về tính mạng. Do đó, từ cơ sở lý luận về định tội danh nêu trên, kết hợp với quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam về tội giết ngƣời, có thể đƣa ra khái niệm đang nghiên cứu nhƣ sau: Định tội danh đối với tội giết người là hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền và người có thẩm quyền, được tiến hành trên cơ sở các tài liệu, chứng cứ thu thập 10 được để xác định có hay không có sự phù hợp giữa hành vi xâm phạm tính mạng đã xảy ra với các dấu hiệu cấu thành tội phạm của tội giết người quy định tại Điều 93 Bộ luật hình sự, làm tiền đề cho việc giải quyết các vấn đề liên quan đến hình phạt và các biện pháp cưỡng chế hình sự khác. Từ khái niệm định tội danh đối với tội giết ngƣời phản ánh các đặc điểm cơ bản sau đây: * Định tội danh đối với tội giết người là định tội danh đối với một loại tội phạm cụ thể - tội giết người Nhƣ vậy, ngoài đặc điểm chung của định tội danh với tƣ cách là hoạt động nhận thức có tính logic của con ngƣời, thì định tội danh đối với tội giết ngƣời có đặc điểm riêng liên quan đến đặc điểm của hành vi giết ngƣời xảy ra trong thực tế khách quan và quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam về tội phạm này.
Chủ thể định tội danh phải đối chiếu, so sánh và đƣa ra kết luận về việc có hay không có sự phù hợp giữa hành vi xâm phạm tính mạng xảy ra trong thực tế với quy phạm pháp luật quy định tội giết ngƣời trong Bộ luật hình sự Việt Nam hiện hành. * Định tội danh đối với tội giết người là hoạt động áp dụng pháp luật, nếu chủ thể định tội danh là các cơ quan nhà nước có thẩm quyền và người có thẩm quyền Do đó, quá trình định tội danh phải tuân theo những thủ tục chặt chẽ về mặt tố tụng theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự hiện hành. Mọi sự vi phạm pháp luật tố tụng đều có nguy cơ dẫn đến oan, sai hoặc bỏ lọt tội phạm, bỏ lọt ngƣời phạm tội, hạn chế hiệu quả của cuộc đấu tranh. Còn để ra tội danh chính xác và phù hợp với các tình tiết thực tế khách quan của vụ án, phải căn cứ vào các quy định của Bộ luật hình sự.
* Định tội danh đối với tội giết người liên quan đến vấn đề chứng cứ đã được thu thập, kiểm tra, đánh giá Đối với hình thức định tội danh không chính thức, các tình tiết của vụ án đã đƣợc mặc nhiệm coi là đúng và đã đƣợc chứng minh bằng các chứng cứ mà các cơ quan tiến hành tố tụng thu thập đƣợc. Tuy nhiên, đối với hình thức định tội danh chính thức, xuất phát từ nguyên tắc trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng nên chƣa thể khẳng định ngay từ đầu bị can có phải là 11 ngƣời phạm tội hay không. Định tội danh đối với tội giết ngƣời là hoạt động đƣợc tiến hành song song và tiếp liền với hoạt động thu thập, củng cố, kiểm tra, đánh giá và sử dụng chứng cứ của các cơ quan tiến hành tố tụng. Do đó, định tội danh đối với tội giết ngƣời gắn liền với hoạt động chứng minh tội phạm và ngƣời phạm tội của các cơ quan nói trên.
Phân loại các trường hợp định tội danh đối với tội giết người “Căn cứ vào các chủ thể tương ứng thực hiện việc định tội danh, khoa học luật hình sự phân chia định tội danh làm hai dạng: định tội danh chính thức và định tội danh không chính thức” [8, tr. Nhƣ vậy, theo cách tiếp cận này, có thể phân chia định tội danh đối với tội giết ngƣời làm hai dạng (hay hai trƣờng hợp) tƣơng ứng - định tội danh chính thức và định tội danh không chính thức đối với tội giết ngƣời. * Hình thức định tội danh chính thức đối với tội giết người Hiện nay, dƣới góc độ khoa học luật hình sự, “định tội danh chính thức là sự đánh giá về mặt nhà nước, tính chất pháp lý hình sự về một hành vi phạm tội cụ thể do các chủ thể được Nhà nước ủy quyền thực hiện” [8, tr.