Gia đình trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng sau 1975 từ góc nhìn văn hóa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đề tài gia đình trong tiểu thuyết của ma văn kháng sau 1975 từ góc nhìn văn hóa, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Liên
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Diệu Linh
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ, văn hóa và văn học Việt Nam
• Đề tài: Đề Tài Gia Đình Trong Tiểu Thuyết Của Ma Văn Kháng Sau 1975 Từ Góc Nhìn Văn Hóa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Văn Hóa Gia Đình Trong Tiểu Thuyết

Nghiên cứu văn hóa gia đình trong tiểu thuyết là một lĩnh vực quan trọng, đặc biệt khi xem xét sự thay đổi của bối cảnh xã hội Việt Nam sau 1975. Gia đình không chỉ là tế bào của xã hội mà còn là nơi lưu giữ và truyền tải các giá trị văn hóa truyền thống. Các tác phẩm văn học, đặc biệt là tiểu thuyết, đóng vai trò như một tấm gương phản ánh chân thực những biến động trong quan hệ gia đình, truyền thống gia đình Việt Nam, và giá trị đạo đức trong gia đình. Việc phân tích các tác phẩm này giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về văn hóa và xã hội Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập. Ma Văn Kháng là một trong những nhà văn tiêu biểu đã khai thác thành công đề tài này, mang đến những góc nhìn đa chiều và sâu sắc về gia đình Việt Nam sau 1975.

1.1. Ý nghĩa của nghiên cứu văn hóa gia đình trong văn học

Nghiên cứu văn hóa gia đình trong văn học Việt Nam có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Nó giúp chúng ta nhận diện những thay đổi trong mối quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình, vai trò của người phụ nữ trong gia đình Việt Nam, và những ảnh hưởng của kinh tế và giáo dục đến văn hóa gia đình. Đồng thời, nó cũng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những thách thức mà gia đình Việt Nam đang phải đối mặt trong bối cảnh hiện đại, từ đó đề xuất các giải pháp để củng cố và phát triển hạnh phúc gia đình.

1.2. Vai trò của tiểu thuyết trong phản ánh văn hóa gia đình

Tiểu thuyết, với khả năng tái hiện cuộc sống một cách chân thực và sinh động, đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh văn hóa gia đình. Các nhà văn thông qua việc xây dựng nhân vật, cốt truyện, và tình huống truyện, đã khắc họa một cách sâu sắc những giá trị văn hóa gia đình, những xung đột và mâu thuẫn trong quan hệ gia đình, và những biến đổi trong lối sống gia đình. Tiểu thuyết không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là một công cụ để khám phá và hiểu biết về văn hóa và xã hội.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Văn Hóa Gia Đình Sau 1975

Nghiên cứu văn hóa gia đình trong tiểu thuyết sau 1975 đối diện với nhiều thách thức. Thứ nhất, sự đa dạng và phức tạp của bối cảnh xã hội Việt Nam sau 1975 đòi hỏi nhà nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về lịch sử, văn hóa, và xã hội. Thứ hai, việc tiếp cận và phân tích các tác phẩm văn học đòi hỏi nhà nghiên cứu phải có khả năng đọc hiểu, phân tích, và đánh giá văn học một cách khách quan và khoa học. Thứ ba, việc đánh giá ảnh hưởng của chiến tranh đến văn hóa gia đình và sự thay đổi văn hóa gia đình sau 1975 đòi hỏi nhà nghiên cứu phải có cái nhìn đa chiều và toàn diện. Cuối cùng, việc kết nối giữa văn hóa gia đình và sự phát triển xã hội đòi hỏi nhà nghiên cứu phải có khả năng liên hệ giữa văn học và thực tiễn.

2.1. Khó khăn trong việc xác định giá trị văn hóa gia đình

Việc xác định giá trị văn hóa gia đình trong tiểu thuyết sau 1975 gặp nhiều khó khăn do sự thay đổi nhanh chóng của xã hội Việt Nam. Các giá trị đạo đức trong gia đình truyền thống có thể bị thách thức bởi những giá trị mới du nhập từ bên ngoài. Việc phân biệt giữa những giá trị bền vững và những giá trị tạm thời đòi hỏi nhà nghiên cứu phải có sự nhạy bén và khả năng phân tích sâu sắc. Ngoài ra, sự khác biệt giữa văn hóa gia đình nông thôn Việt Nam và văn hóa gia đình thành thị Việt Nam cũng tạo ra những thách thức trong việc khái quát hóa và đưa ra những kết luận chung.

2.2. Hạn chế về nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu văn hóa gia đình trong tiểu thuyết sau 1975 có thể gặp hạn chế về nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu. Các tài liệu liên quan đến văn hóa và xã hội Việt Nam trong giai đoạn này có thể không đầy đủ hoặc khó tiếp cận. Các phương pháp nghiên cứu văn học truyền thống có thể không đủ để phân tích một cách toàn diện những khía cạnh văn hóa và xã hội trong tiểu thuyết. Do đó, nhà nghiên cứu cần phải sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, bao gồm cả phương pháp phân tích văn học, phương pháp xã hội học, và phương pháp nhân học.

III. Cách Ma Văn Kháng Thể Hiện Văn Hóa Gia Đình Sau 1975

Ma Văn Kháng đã thể hiện văn hóa gia đình trong tiểu thuyết sau 1975 một cách chân thực và sâu sắc. Ông tập trung vào việc khắc họa những giá trị văn hóa truyền thống của gia đình, như sự hiếu thảo, lòng yêu thương, và sự đoàn kết. Đồng thời, ông cũng không ngần ngại phản ánh những đổi thay trong văn hóa gia đình người Việt hiện đại, như sự rạn nứt trong quan hệ vợ chồng, sự cô đơn của con người trong gia đình hiện đại, và những bi kịch gia đình do ảnh hưởng của chiến tranh. Tiểu thuyết Ma Văn Kháng không chỉ là một bức tranh về gia đình Việt Nam mà còn là một lời cảnh tỉnh về những nguy cơ đối với văn hóa gia đình trong bối cảnh hiện đại.

3.1. Khắc họa giá trị văn hóa truyền thống trong gia đình

Ma Văn Kháng đã thành công trong việc khắc họa những giá trị văn hóa truyền thống của gia đình trong tiểu thuyết của mình. Ông tập trung vào việc miêu tả sự gìn giữ nề nếp gia phong, lối sống yêu thương, nhân ái, bao dung, và nét đẹp trong văn hóa ứng xử giữa các thành viên trong gia đình. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của truyền thống gia đình Việt Nam trong việc hình thành nhân cách và đạo đức của mỗi con người. Thông qua những nhân vật và tình huống truyện, Ma Văn Kháng đã truyền tải những thông điệp sâu sắc về giá trị đạo đức trong gia đình và tầm quan trọng của việc bảo tồn những giá trị này.

3.2. Phản ánh đổi thay trong văn hóa gia đình hiện đại

Bên cạnh việc khắc họa những giá trị văn hóa truyền thống, Ma Văn Kháng cũng không ngần ngại phản ánh những đổi thay trong văn hóa gia đình người Việt hiện đại. Ông tập trung vào việc miêu tả những bi kịch gia đình từ nỗi đau hậu chiến, sự rạn nứt gia đình bởi mặt trái của cơ chế thị trường, và nỗi cô đơn của con người trong gia đình hiện đại. Ông cũng phản ánh những xung đột giữa các thế hệ trong gia đình do sự khác biệt về quan điểm và lối sống. Thông qua những tác phẩm của mình, Ma Văn Kháng đã đặt ra những câu hỏi về tương lai của văn hóa gia đình Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa.

IV. Phân Tích Nhân Vật Trong Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng

Phân tích nhân vật trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng là một cách tiếp cận quan trọng để hiểu sâu sắc hơn về văn hóa gia đình. Các nhân vật trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng thường được xây dựng một cách đa diện và phức tạp, với những tính cách và số phận riêng biệt. Thông qua việc phân tích hành động, lời nói, và suy nghĩ của các nhân vật, chúng ta có thể nhận diện những giá trị văn hóa gia đình mà họ đại diện, những xung đột và mâu thuẫn mà họ phải đối mặt, và những biến đổi trong quan hệ gia đình mà họ trải qua. Ma Văn Kháng đã thành công trong việc tạo ra những nhân vật sống động và chân thực, phản ánh một cách sâu sắc văn hóa và xã hội Việt Nam.

4.1. Xây dựng nhân vật đa tính cách và đời sống nội tâm

Ma Văn Kháng nổi tiếng với nghệ thuật xây dựng nhân vật đa tính cách và có đời sống nội tâm phong phú. Các nhân vật của ông không đơn thuần là những hình mẫu lý tưởng mà là những con người thực tế với những ưu điểm và khuyết điểm riêng. Ông đi sâu vào đời sống nội tâm của nhân vật, khám phá những suy nghĩ, cảm xúc, và khát vọng của họ. Điều này giúp người đọc hiểu rõ hơn về động cơ và hành động của nhân vật, từ đó đồng cảm và chia sẻ với họ. Ma Văn Kháng đã tạo ra những nhân vật sống động và đáng nhớ, góp phần làm nên thành công của tiểu thuyết của ông.

4.2. Cốt truyện mang tính xung đột văn hóa trong gia đình

Tiểu thuyết Ma Văn Kháng thường có cốt truyện mang tính xung đột văn hóa, đặc biệt là trong gia đình. Những xung đột về chuẩn mực, giá trị đạo đức giữa các thế hệ, giữa các thành viên trong gia đình, và giữa văn hóa truyền thống và văn hóa hiện đại thường được khai thác một cách sâu sắc. Ma Văn Kháng đã sử dụng hệ thống tình huống truyện để làm nổi bật tính cách của nhân vật và những xung đột mà họ phải đối mặt. Những xung đột này không chỉ tạo ra sự hấp dẫn cho cốt truyện mà còn giúp người đọc suy ngẫm về những vấn đề quan trọng của văn hóa và xã hội.

V. Ngôn Ngữ và Giọng Điệu Trong Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng

Ngôn ngữ và giọng điệu là một yếu tố quan trọng trong việc thể hiện văn hóa gia đình trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng. Ông sử dụng ngôn ngữ văn hóa dân gian một cách nhuần nhuyễn, kết hợp với nhãn quan phong tục tập quán sâu sắc. Giọng điệu của ông thường giàu cảm xúc và mang tính triết lý, thể hiện sự trăn trở và suy tư về văn hóa và xã hội. Ma Văn Kháng đã tạo ra một phong cách viết độc đáo và riêng biệt, góp phần làm nên giá trị nghệ thuật của tiểu thuyết của ông.

5.1. Sử dụng ngôn ngữ văn hóa dân gian và phong tục tập quán

Ma Văn Kháng sử dụng ngôn ngữ văn hóa dân gian và phong tục tập quán một cách nhuần nhuyễn trong tiểu thuyết của mình. Ông thường sử dụng những thành ngữ, tục ngữ, và ca dao để diễn tả những suy nghĩ, cảm xúc, và hành động của nhân vật. Ông cũng miêu tả một cách chi tiết những phong tục tập quán của người Việt, từ những nghi lễ truyền thống đến những hoạt động đời thường. Điều này giúp tạo ra một không gian văn hóa đặc trưng và gần gũi, giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về văn hóa gia đình.

5.2. Giọng điệu giàu cảm xúc và mang tính triết lý

Giọng điệu trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng thường giàu cảm xúc và mang tính triết lý. Ông không chỉ miêu tả những sự kiện và hành động mà còn đi sâu vào những suy nghĩ, cảm xúc, và trăn trở của nhân vật. Ông thường đặt ra những câu hỏi về ý nghĩa của cuộc sống, về giá trị đạo đức, và về tương lai của văn hóa và xã hội. Giọng điệu của ông vừa thể hiện sự đồng cảm và chia sẻ với những khó khăn và đau khổ của con người, vừa thể hiện sự suy tư và trăn trở về những vấn đề lớn của xã hội. Điều này giúp tiểu thuyết Ma Văn Kháng không chỉ là một tác phẩm giải trí mà còn là một tác phẩm có giá trị tư tưởng và nhân văn sâu sắc.

VI. Kết Luận Giá Trị Nghiên Cứu Văn Hóa Gia Đình Hiện Nay

Nghiên cứu văn hóa gia đình trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng sau 1975 có giá trị to lớn trong việc hiểu sâu sắc hơn về gia đình Việt Nam trong bối cảnh hiện đại. Các tác phẩm của ông không chỉ phản ánh những giá trị văn hóa truyền thống mà còn đặt ra những câu hỏi về tương lai của văn hóa gia đình trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa. Nghiên cứu này có thể cung cấp những gợi ý quan trọng cho việc xây dựng và phát triển gia đình Việt Nam trong tương lai, góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

6.1. Đóng góp của Ma Văn Kháng vào văn học Việt Nam

Ma Văn Kháng là một trong những nhà văn tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại. Ông đã có những đóng góp quan trọng trong việc khai thác đề tài gia đình và phản ánh những biến đổi trong văn hóa và xã hội Việt Nam. Các tác phẩm của ông không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có giá trị tư tưởng và nhân văn sâu sắc. Ma Văn Kháng đã để lại một dấu ấn đậm nét trong lòng độc giả và góp phần làm phong phú thêm văn học Việt Nam.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về văn hóa gia đình

Nghiên cứu văn hóa gia đình trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng chỉ là một phần nhỏ trong một lĩnh vực nghiên cứu rộng lớn. Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc so sánh văn hóa gia đình trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng với các tác phẩm của các nhà văn khác, hoặc nghiên cứu văn hóa gia đình trong các loại hình nghệ thuật khác như điện ảnh, âm nhạc, và hội họa. Ngoài ra, cũng có thể nghiên cứu văn hóa gia đình từ góc độ xã hội học, tâm lý học, và nhân học để có một cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về vấn đề này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Gia đình và văn hóa gia đình người Việt 1. Khái lược về gia đình Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Quan tâm đến gia đình là đúng vì nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt. Hạt nhân của xã hội là gia đình (…).

Gia đình là một tế bào của xã hội” [102]. Quan điểm đó được hình thành từ lâu và được thể hiện rõ nhất trong các tác phẩm nghiên cứu về lịch sử xã hội của nhà nhân chủng học Mỹ L. Sau này chính Ph. Ăng- ghen đã đồng tình và phát triển quan điểm đó trong tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước (1884).

Trong chương II - Gia đình, Ph. Ăng-ghen đã đánh giá rất xác đáng về công sức của L.H - Mooc-gan khi nghiên cứu về gia đình: “Việc nghiên cứu về mặt lịch sử đối với những thiết chế xã hội phát minh trong thời đại văn minh, là vượt quá khuôn khổ cuốn sách của ông” [89]. Nhưng Ph. Ăng-ghen cũng khẳng định: “Mooc-gan cũng coi sự phát triển hơn nữa của gia đình cá thể là một bước tiến, để đi tới sự hoàn toàn bình đẳng giữa hai giới; dù ông không coi là mục đích đó đã đạt được” [89].

Đồng thời Ph. Ăng-ghen đã trích lại một đoạn văn trong tác phẩm Xã hội cổ đại như là một thao thức băn khoăn đầy cảnh báo: “Một khi thừa nhận sự thật là gia đình đã trải qua bốn hình thức nối tiếp nhau, và hiện đang ở hình thức thứ năm, thì một vấn đề sẽ xuất hiện: hình thức hiện nay đó có tồn tại lâu dài trong tương lai không? Câu trả lời duy nhất có thể được đưa ra là: nó phải phát triển và thay đổi, cùng với sự phát triển và thay đổi của xã hội, hệt như trong quá khứ. Là sản vật của một chế độ xã hội, nó sẽ phản ánh sự văn minh của chế 15 độ xã hội đó” [89]. Điều đó chứng tỏ gia đình là một khái niệm lịch sử.

Nó phản ánh sự tiến bộ và quan niệm văn hóa của loài người, của quốc gia - dân tộc trong tiến trình phát triển. Khái niệm gia đình vừa bền vững, vừa biến đổi; chặt chẽ, kiên cố nhưng cũng không thể không bị tác động và công phá. Quá trình duy trì và xây dựng gia đình không thể đóng cửa khép kín mà phải chủ động mở rộng ra với bên ngoài, để nhằm vừa gìn giữ những giá trị căn cốt, vừa tiếp nhận sáng tạo những giá trị mới mẻ. Đó là phương pháp tốt nhất để phát huy truyền thống gia đình trong truyền thống văn hóa dân tộc và văn hóa nhân loại thời hội nhập.

Hiện đang tồn tại nhiều định nghĩa khác nhau về gia đình (từ các góc độ của Luật học, Kinh tế học, Văn hóa học, Xã hội học…). Theo Từ điển tâm lí học: “Gia đình là cộng đồng người cùng chung sống sinh hoạt chung dưới một mái nhà, làm thành đơn vị nhỏ nhất của xã hội (còn được gọi là tế bào xã hội), gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu)” [10, 205]; hay: “Gia đình là một xã hội thu nhỏ bao gồm một hay nhiều thế hệ khác nhau sống và hoạt động bên nhau một cách có tổ chức, nguyên tắc thành văn hay bất thành văn. Sự hòa thuận được đảm bảo, bởi sự ấm cúng, cảm giác an toàn và tình yêu thương” [10, 205]. Với tư cách là một môn khoa học nghiên cứu về xã hội và các mối quan hệ của con người, xã hội học nhìn nhận gia đình với diện mạo một thiết chế xã hội và nhận thấy: “Gia đình là thành tố cơ bản của cấu trúc xã hội và thực hiện chức năng của nó để duy trì sự thích nghi và ổn định của xã hội” [70, 1].

Đặc biệt, từ góc nhìn văn hóa học, trong Văn hóa gia đình Việt Nam: Các giá trị truyền thống và hiện đại, Đào Thị Mai Ngọc cho rằng: “Gia đình là một nhóm xã hội được hình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống nảy sinh từ quan hệ hôn nhân đó (cha mẹ, con cái, ông bà, học hàng nội ngoại…) cùng chung sống, là cái nôi nuôi dưỡng cho cả một đời người; là môi trường văn hóa đầu tiên giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách; là nơi hội tụ, chọn lọc và sáng tạo văn hóa của con người và xã hội loài người” [55, 113]. 16 Từ góc nhìn này, gia đình được coi là nhân tố tiên quyết, là tế bào của xã hội. Gia đình đảm nhận các chức năng như: thỏa mãn tình cảm giữa các thành viên; chức năng sinh sản, xã hội hóa và kinh tế. Trong đó, chức năng giáo dục cho thấy rõ khía cạnh văn hóa của gia đình.

Tế bào gia đình có khỏe mạnh thì xã hội mới khỏe mạnh. Nó bao gồm cả sự khỏe mạnh về văn hóa. Trong tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước, Ăng - ghen đã cho ta thấy: từ trạng thái quan hệ tính giao bừa bãi thời nguyên thủy, các hình thức gia đình như gia đình huyết tộc, gia đình punalua, gia đình đối ngẫu, gia đình cá thể đã phát triển. Trong đó, gia đình huyết tộc được coi là giai đoạn đầu tiên của gia đình: “Lúc này, các tập đoàn hôn nhân đã tách ra theo các thế hệ: tất cả ông bà, trong phạm vi gia đình, đều là vợ chồng của nhau; con của họ, tức là tất cả bố mẹ, cũng thế; con của đời thứ hai, tức là các cháu, lập thành nhóm vợ chồng chung thứ ba; rồi con của họ, tức là đời thứ tư, lập thành nhóm thứ tư.

Vì thế, trong kiểu hôn nhân này, chỉ có tổ tiên và con cháu, cha mẹ và con cái, là không có “quyền hay nghĩa vụ vợ chồng” (như ta vẫn nói) đối với nhau. Còn anh chị em ruột, anh chị em họ ở bậc nào đi nữa thì đều là anh chị em, chính vì thế nên đều là vợ chồng của nhau” [89]. Bước phát triển thứ hai trong tổ chức gia đình là gia đình punalua. Theo Ăng-ghen, “bước tiến thứ hai là hủy bỏ quan hệ tính giao giữa anh chị em với nhau (…).

Nó được thực hiện dần dần, bắt đầu với việc hủy bỏ quan hệ tính giao giữa anh chị em cùng mẹ; trước hết là trong những trường hợp cá biệt, rồi từng bước trở thành thông lệ; và cuối cùng là cấm kết hôn giữa các anh chị em họ đời thứ nhất, thứ hai và thứ ba” [89]. Cũng theo Ăng-ghen, gia đình đối ngẫu là “hình thức kết hôn theo từng cặp nhất định, trong thời gian ngắn hoặc dài, đã tồn tại trong chế độ quần hôn, hoặc còn sớm hơn nữa; khi đó, người đàn ông có một vợ chính (nhưng chưa thể nói đó là vợ yêu nhất) trong số rất nhiều vợ của mình; và đối với người vợ chính đó, thì anh ta là người chồng chính trong số nhiều người chồng (…). Nhưng việc kết 17 hôn từng cặp đó hẳn là đã ngày càng lớn mạnh và vững chắc; khi mà thị tộc ngày càng phát triển, các nhóm “anh em trai” và “chị em gái” không thể lấy nhau ngày càng nhiều (…). Ở giai đoạn này, một người đàn ông sống với một người đàn bà, nhưng việc có nhiều vợ và đôi khi ngoại tình vẫn là quyền của đàn ông (…); nhưng người đàn bà lại phải triệt để chung thủy trong thời gian sống với chồng, và sẽ bị trừng trị tàn khốc nếu ngoại tình.

Tuy thế, mối liên hệ hôn nhân có thể dễ dàng bị một trong hai bên cắt đứt; sau khi “li dị”, con cái chỉ thuộc về mẹ, cũng như xưa kia” [89]. Ăng-ghen tiếp tục cho rằng: từ gia đình đối ngẫu nảy sinh gia đình cá thể: “Gia đình ấy dựa trên sự thống trị của đàn ông, với chủ đích rõ ràng là con cái phải có cha đẻ xác thực. Người ta đòi hỏi điều đó, vì những đứa con ấy sau này sẽ nhận được tài sản của cha, với tư cách người thừa kế đương nhiên. Nó khác gia đình đối ngẫu ở chỗ quan hệ vợ chồng đã chặt chẽ hơn rất nhiều, hai bên không thể tùy ý bỏ nhau nữa.

Theo lệ thường, chỉ người chồng mới có thể chấm dứt hôn nhân và bỏ vợ. Vả lại, anh ta vẫn có quyền ngoại tình (. Còn nếu người vợ lại nhớ tới hình thức sinh hoạt tính giao cổ xưa, và muốn khôi phục nó thì cô ta sẽ bị trừng phạt tàn khốc hơn bất kì thời nào trước kia” [89]. Từ đó, Ăng- ghen đã chỉ rõ: trong lịch sử có ba hình thức hôn nhân chính, nhìn chung là tương ứng với ba giai đoạn phát triển chính của loài người: thời mông muội thịnh hành nhất là chế độ quần hôn dưới những hình thức gia đình cùng huyết thống và gia đình Puynaluya, thời dã man là chế độ hôn nhân đối ngẫu, thời văn minh là chế độ hôn nhân cá thể.

Xen giữa hôn nhân đối ngẫu và hôn nhân cá thể là một thời kì có chế độ nhiều vợ và việc đàn ông sở hữu nữ nô lệ, nằm ở giai đoạn cao của thời dã man. Cho đến xã hội chủ nghĩa, hôn nhân tự do một vợ một chồng mới có điều kiện phát triển. Các thành viên trong gia đình bình đẳng về mọi mặt cùng nhau xây dựng hạnh phúc qua nhiều thế hệ. Xuất phát từ việc gia đình hiện đại có nhiều mối quan hệ (quan hệ hôn nhân giữa vợ và chồng, quan hệ giữa cha mẹ và con cái, giữa ông bà với cháu chắt, 18 quan hệ huyết thống giữa anh, em họ hàng, quan hệ quần tụ trong một không gian chung.) nên nó tồn tại dưới nhiều hình thái khác nhau như: gia đình hạt nhân, gia đình mở rộng.

Trong hình thái nhỏ nhất - gia đình hạt nhân có ít nhất ba quan hệ cơ bản: quan hệ vợ chồng; quan hệ cha mẹ và con cái; quan hệ giữa anh, chị, em ruột với nhau. Gia đình hạt nhân tồn tại như một đơn vị độc lập, gọn nhẹ, linh hoạt và có khả năng tạo cho mỗi thành viên trong gia đình khoảng không gian tự do tương đối lớn để phát triển tự do cá nhân. Tuy nhiên, trong gia đình hạt nhân, do không gian giữa các gia đình ngăn cách nên khả năng hỗ trợ lẫn nhau về vật chất và tinh thần bị hạn chế, khả năng bảo lưu các giá trị văn hóa truyền thống trong gia đình cũng giảm. Những đơn vị lớn hơn gia đình hạt nhân thường được gọi là gia đình mở rộng.

Loại hình này thường có ưu thế trong việc tập trung nhân lực cho sản xuất.