CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO CỦA DOANH NGHIỆP TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.1 RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP Rủi ro thường xuất hiện đan xen với thành công trong hoạt động của con người. Con người luôn quan tâm và tìm cách phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro. Có thể nói lịch sử phát triển của xã hội loài người gắn liền với quá trình đấu tranh nhằm phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro. Và dù rằng trong suốt quá trình lịch sử của mình, con người đã sử dụng nhiều cách để giảm thiểu rủi ro, song khi một rủi ro này được phòng ngừa thì các rủi ro mới lại xuất hiện.
Cùng với sự phát triển của xã hội rủi ro xuất hiện ngày càng đa dạng và phức tạp. Trong kinh tế thị trường doanh nghiệp luôn phải đối mặt với tác động bất lợi của những biến đổi bất thường của tự nhiên, chính trị, xã hội, đối tác…như: lũ lụt, bão, lốc xoáy, động đất, bạo lực, chính trị, đình công, khủng hoảng, sụt giá, lạm phát, phá sản… Những biến đổi bất thường đó gây thiệt hại không chỉ về vật chất mà còn về sức khỏe, tinh thần, tính mạng con người của doanh nghiệp. Vì vậy vấn đề đặt ra những nguy hiểm, bất trắc đó là gì? Phải chăng đó là những nguy hiểm, bất trắc không thể nhận thức và không thể kiểm soát được? Theo rất nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước thì những nguy hiểm và bất trắc đó chính là rủi ro. Thực tế cho thấy rủi ro cho các doanh nghiệp là một bộ phận của rủi ro trong kinh doanh nói chung, do vậy nghiên cứu về rủi ro trong doanh nghiệp cho phép hiểu được những tính chất chung của rủi ro trong kinh doanh.
Bản chất của rủi ro phản ánh qua những thuộc tính bên trong, nội hàm, ngoại diên, các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng xuất hiện, quan hệ nhân quả của rủi ro cho doanh nghiệp và được cụ thể: Từ lâu trong quá trình nghiên cứu nhằm phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro người ta đã đưa ra nhiều khái niệm về rủi ro. Học viên: Đàm Duy Toản Lớp: Cao học 10B - QTKD 10 Đề tài: Đánh giá và giải pháp phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro cho Công ty Chứng khoán Nông nghiệp Trong cuộc sống người ta hiểu: rủi ro là sự không may mắn, hết sức đa dạng, phức tạp luôn gắn liền với môi trường hoạt động của con người. Trên thế giới và ở Việt Nam có nhiều nhà kinh tế, nhà kinh doanh bảo hiểm nghiên cứu và đưa ra khái niệm về rủi ro: Nói tới rủi ro bất định không thể không nhắc tới: Frank Knight (1895 -1973) nhà khoa học, nhà kinh tế học người Mỹ, ông đã đóng góp quan trọng vào phương pháp luận của kinh tế học cũng như đối với việc định nghĩa và giải thích chi phí xã hội. Đóng góp lớn nhất của ông là tác phẩm Rủi ro,” Sự không chắc chắn và lợi nhuận” (1921).
Mục tiêu của ông là giải thích sự điều tiết lợi nhuận trong kinh doanh dưới dạng của sự rủi ro bất định. Vào thời kỳ của ông, đây không phải là một vấn đề mới mà ngược lại nó đã được một nhà khoa học trước đó nói tới khi nghiên cứu về mối quan hệ trong sở hữu đất đai. Tuy nhiên trong bối cảnh nền kinh tế hiện đại phát triển, sự nghiên cứu của Frank Knigh đã có tác dụng gắn kết về mặt nền kinh tế vĩ mô và vi mô. Ban đầu khi đưa ra những khái niệm giữa rủi ro và bất định ông đã nhận được sự phản đối gay gắt của các nhà khoa học thời đó ( do bối cảnh của nền kinh tế lúc đó) nhưng dần dần các nghiên cứu của ông đã có sức thuyết phục lớn và được thừa nhận do giải thích được mối quan hệ về mặt lý thuyết giữa thị trường và các xí nghiệp kinh doanh [1], [2].
Allan Willett, một học giả người Mỹ khác cho rằng, “ Rủi ro là sự bất trắc cụ thể liên quan đến việc xuất hiện một biến cố không mong đợi” [3]. Như vậy theo ông rủi ro liên quan đến thái độ của con người, những biến cố ngoài sự mong đợi là sự rủi ro, còn những biến cố mong đợi không phải là rủi ro.Theo ông rủi ro gắn với sự hiện diện ngẫu nhiên của sự vật, hiện tượng mà nó có thể đo lường được bằng xác suất. Có nghĩa là rủi ro là sự cố ngẫu nhiên không phụ thuộc vào ý chí của con người. Theo Marilu Hurt MrCarty thuộc Viện Khoa Học Georgia (Mỹ), “Rủi ro là một tình trạng trong đó các biến cố xảy ra trong tương lai có thể xác định đựơc"[5].
Kinh nghiệm của một doanh nghiệp có thể cung cấp chứng cứ về tần số có các biến cố riêng biệt trong quá khứ, do đó cho phép các nhà quản trị xác định phân bố xác suất xuất Học viên: Đàm Duy Toản Lớp: Cao học 10B - QTKD 11 Đề tài: Đánh giá và giải pháp phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro cho Công ty Chứng khoán Nông nghiệp hiện của các biến cố tương lai. Tuy vậy, sự xuất hiện của các biến cố còn bị ảnh hưởng bởi những yếu tố tác động hiện đại. Theo Tổ chức tiêu chuẩn hóa thế giới (ISO) thì rủi ro là sự kết hợp giữa xác suất xảy ra một sự kiện và những hậu quả tiêu cực của sự kiện đó. Theo từ điển Bách Khoa Việt Nam, rủi ro là hậu quả gây thiệt hại ít nhiều có thể dự đoán được của một hành vi mà việc thực hiện không chỉ phụ thuộc vào các bên đương sự.[5] Theo từ điển Microsoft Entacarta, Rủi ro là khả năng điều gì đó xấu xảy ra: Sự nguy hiểm xảy ra hay thiệt hại, chấn thương hay thua lỗ.[6] Có những tác giả cho rằng, rủi ro là những biến động tiềm ẩn ở những kết quả.[7] Có người lại cho rằng rủi ro là sự bất trắc gây ra mất mát thiệt hại.[8] Cũng có những tác giả cho rủi ro là khái niệm thu hẹp của may rủi, còn may rủi là sự thay đổi bất thường trong tương lai, trong hiện tại hoặc trong quá khứ.[9] Rủi ro có thể mang lại may mắn, hiệu quả, thuận lợi (kết quả tốt, còn gọi là rủi ro ngược) cho doanh nghiệp, nhưng cũng có thể mang lại những tai họa, thiệt hại, khó khăn (kết quả xấu, còn gọi là rủi ro xuôi) cho doanh nghiệp.1: Kết quả của rủi ro Rủi ro Kết quả tốt Kết quả xấu (rủi ro ngược) (rủi ro xuôi) Khai Bỏ lỡ Tận Né Phải Hạn thác dụng tránh chấp chế nhận Học viên: Đàm Duy Toản Lớp: Cao học 10B - QTKD 12 Đề tài: Đánh giá và giải pháp phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro cho Công ty Chứng khoán Nông nghiệp Theo từ điển kinh tế học hiện đại: “ Rủi ro là hoàn cảnh trong đó một sự kiện xảy ra với một xác xuất nhất định hoặc trong trường hợp quy mô của sự kiện đó có một phân phối xác xuất ”[10].
Theo ông Nguyễn Hữu Thân trong tác phẩm: “ Phương pháp mạo hiểm và rủi ro trong kinh doanh” cho rằng: “ Rủi ro là sự bất trắc gây ra mất mát thiệt hại”[11]. Theo ông rủi ro phải là bất trắc gây ra hậu quả cho con người, còn những bất trắc không gây ra tổn thất không phải là rủi ro. Ở đây, tác giả nghiên cứu rủi ro với các kết quả xấu và tìm kiếm giải pháp để giảm thiểu chúng. Do vậy rủi ro có hai đặc trưng cơ bản sau: 1- Sự thay đổi trong tương lai mà ta không lường trước được bao giờ cũng có; 2- Kết quả của sự thay đổi mà ta không, chưa lường trước được là tổn thất.TS Đỗ Văn Phức: “Rủi ro là tổn hại do chưa lường trước được những gì cần được lường trước”[8, tr.
Đây là khái niệm duy nhất làm rõ được quan hệ nhân – quả trong vấn đề rủi ro: tổn thất là quả, chưa lường trước được những gì cần lường trước khi ra các quyết định kinh doanh là nhân, thuộc trách nhiệm của lãnh đạo, quản lý; chưa lường trước được có nghĩa là có thể lường trước, khi yếu kém là không lường trước được và chỉ có thể giảm thiểu số điều chưa lường trước được, giảm thiểu rủi ro. Trong số các công trình nghiên cứu về rủi ro có rất ít nói về rủi ro của doanh nghiệp sản xuất công nghiệp và hình như chưa có công trình nào nói đến mức độ rủi ro – rủi ro nghiêm trọng đến đâu và chưa biết quy kết trách nhiệm của việc không, chưa lường trước được những gì cần lường trước thuộc về ai. Chính vì vậy,, chúng tôi đặt trọng tâm vào nghiên cứu đánh giá chung kết định lượng tình hình rủi ro cùng với các nguyên nhân yếu kém về quản lý chiến lược và quản lý điều hành làm cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro cho doanh nghiệp trong tương lai. Nghĩa là tập trung vào những rủi ro có thể sẽ xảy ra, các biện pháp phòng ngừa.
Còn những rủi ro đã xảy ra sẽ tập trung vào các biện pháp khoanh lại, giảm thiệt hại, nhanh chóng phục hồi sản xuất, kinh doanh. Trong một hoạt động nào đó xuất hiện rủi ro thì chủ thể tiến hành các hoạt động này phải chấp nhận một sự bất định trong cách suy nghĩ của mình. Sự bất định chính là Học viên: Đàm Duy Toản Lớp: Cao học 10B - QTKD 13 Đề tài: Đánh giá và giải pháp phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro cho Công ty Chứng khoán Nông nghiệp cách suy nghĩ logic khi sự việc có rủi ro, nó trái ngược với tư duy tất yếu và chủ quan (theo mong muốn) mà con người thường sử dụng. Sự bất định trong tư duy đặt ra cho con người nhiều kết quả có thể xảy ra trong quá trình hoạt động với các xác suất xuất hiện khác nhau.
Sự bất định là quan điểm xem xét sự vật và hiện tượng khi kết quả diễn ra không chắc chắn, còn rủi ro chính là kết quả biến đổi của sự vật và hiện tượng khi kết cục diễn ra không chắc chắn. Từ những phân tích trên, trong phạm vi nhất định, có thể hiểu: rủi ro (risk) là trạng thái bất thường gây ra tổn thất cho người bị rủi ro và những người có liên quan. Tổn thất (Loss) theo cách hiểu thông thường là sự thiệt hại, mất mát, chịu ảnh hưởng bất lợi về vật chất, tinh thần, cơ hội hoặc các mối quan hệ do rủi ro đem lại. Tổn thất đựơc đo bằng giá trị bị rủi ro (VAR), đó là thiệt hại tối đa của rủi ro trong một khoảng thời gian nhất định với một xác suất nhất định.