Luận án tiến sĩ về tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng tại các nước ASEAN

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích tài chính toàn diện ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế nghiên cứu tại các nước asean, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Nguyễn Đặng Hải Yến
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hạ Thị Thiều Dao
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Tài Chính Toàn Diện, Ổn Định Ngân Hàng Và Chất Lượng Thể Chế – Nghiên Cứu Tại Các Nước ASEAN
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Tóm tắt luận án
• Summary of thesis
• Danh mục từ viết tắt
• Danh mục bảng
• Danh mục hình
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. SỰ CẦN THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU
• 1.2. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.2.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.5. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
• 1.6. KẾT CẤU LUẬN ÁN
• 1.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ ỔN ĐỊNH HỆ THỐNG NGÂN HÀNG
• 2.1.1. Khái niệm về ổn định ngân hàng
• 2.1.2. Đo lường ổn định ngân hàng
• 2.1.3. Một số nhân tố ảnh hưởng đến ổn định hệ thống ngân hàng
• 2.1.3.1. Các nhân tố bên trong
• 2.1.3.2. Các nhân tố bên ngoài
• 2.1.4. Lý thuyết về ổn định ngân hàng
• 2.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN
• 2.2.1. Khái niệm tài chính toàn diện
• 2.2.2. Đo lường tài chính toàn diện
• 2.2.3. Lý thuyết về tài chính toàn diện
• 2.3. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG THỂ CHẾ
• 2.3.1. Khái niệm chất lượng thể chế
• 2.3.1.1. Khái niệm thể chế
• 2.3.1.2. Khái niệm chất lượng thể chế
• 2.3.2. Đo lường chất lượng thể chế
• 2.3.3. Lý thuyết về thể chế
• 2.4. TÁC ĐỘNG CỦA TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN ĐẾN ỔN ĐỊNH NGÂN HÀNG
• 2.4.1. Tài chính toàn diện tác động thuận chiều với ổn định ngân hàng
• 2.4.2. Tài chính toàn diện tác động ngược chiều ổn định ngân hàng
• 2.5. TÁC ĐỘNG CỦA CHẤT LƯỢNG THỂ CHẾ ĐẾN ỔN ĐỊNH NGÂN HÀNG
• 2.6. ẢNH HƯỞNG CỦA CHẤT LƯỢNG THỂ CHẾ ĐẾN TÁC ĐỘNG CỦA TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN LÊN ỔN ĐỊNH NGÂN HÀNG
• 2.7. LƯỢC KHẢO CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ỔN ĐỊNH NGÂN HÀNG, TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN VÀ CHẤT LƯỢNG THỂ CHẾ
• 2.7.1. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng
• 2.7.2. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của chất lượng thể chế đến ổn định ngân hàng
• 2.7.3. Các nghiên cứu thực nghiệm về ảnh hưởng của chất lượng thể chế đối với tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng
• 2.7.4. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.8. KHUNG PHÂN TÍCH
• 2.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. MÔ HÌNH, CÁC BIẾN VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.1.2. Ổn định ngân hàng
• 3.1.3. Tài chính toàn diện
• 3.1.4. Chất lượng thể chế
• 3.1.5. Biến sức mạnh thị trường
• 3.1.6. Các biến kiểm soát khác
• 3.1.7. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP ƯỚC LƯỢNG
• 3.3. KIỂM ĐỊNH MÔ HÌNH
• 3.3.1. Kiểm tra đa cộng tuyến
• 3.3.2. Kiểm định tự tương quan
• 3.3.3. Kiểm định phương sai thay đổi
• 3.3.4. Kiểm định tính hợp lý của biến công cụ
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ ỔN ĐỊNH NGÂN HÀNG, TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN VÀ CHẤT LƯỢNG THỂ CHẾ Ở CÁC NƯỚC ASEAN
• 4.1.1. Mức độ ổn định ngân hàng ở các nước ASEAN
• 4.1.2. Mức độ tài chính toàn diện ở các nước ASEAN
• 4.1.3. Mức độ chất lượng thể chế ở các nước ASEAN
• 4.2. TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN, CHẤT LƯỢNG THỂ CHẾ VÀ ỔN ĐỊNH NGÂN HÀNG Ở CÁC NƯỚC ASEAN
• 4.2.1. Thống kê mô tả dữ liệu nghiên cứu
• 4.2.2. Kiểm định tác động của tài chính toàn diện và chất lượng thể chế đến ổn định ngân hàng tại các nước ASEAN
• 4.2.3. Kiểm định ảnh hưởng của chất lượng thể chế đối với tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng
• 4.2.4. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.3. TÁC ĐỘNG CỦA CÁC BIẾN KIỂM SOÁT ĐẾN ỔN ĐỊNH NGÂN HÀNG TẠI CÁC NƯỚC ASEAN
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. KẾT QUẢ CỦA LUẬN ÁN
• 5.2. CÁC HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.2.1. Tài chính toàn diện
• 5.2.2. Chất lượng thể chế
• 5.2.3. Vấn đề nội tại của các ngân hàng ở khu vực ASEAN
• 5.3. HẠN CHẾ CỦA LUẬN ÁN VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• ĐANH MỤC BẢNG

Tóm tắt

I. Giới thiệu nghiên cứu

Chương này trình bày tổng quát về lý do chọn đề tài, mục tiêu, câu hỏi, đối tượng nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và ý nghĩa của luận án. Tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng được xác định là hai yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế bền vững tại các nước ASEAN. Luận án nhấn mạnh rằng sự ổn định của hệ thống ngân hàng không chỉ phụ thuộc vào các yếu tố nội tại mà còn bị ảnh hưởng bởi chất lượng thể chế và tài chính toàn diện. Việc thực hiện tài chính toàn diện có thể thay đổi cấu trúc hệ thống tài chính, từ đó ảnh hưởng đến sự ổn định của ngân hàng. Cần thiết phải nghiên cứu các yếu tố tác động nhằm tìm ra giải pháp gia tăng sự ổn định ngân hàng.

1.1. Tính cấp thiết của nghiên cứu

Hệ thống ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, và sự ổn định của ngân hàng là yếu tố then chốt để đảm bảo ổn định kinh tế. Nghiên cứu chỉ ra rằng có nhiều yếu tố tác động đến ổn định ngân hàng, từ quy mô tài sản đến các yếu tố kinh tế vĩ mô như lạm phát và tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào yếu tố nội tại mà ít chú ý đến chất lượng thể chế. Tài chính toàn diện, với mục tiêu tăng cường khả năng tiếp cận tài chính cho người dân, đặc biệt là những người có thu nhập thấp, có thể làm thay đổi cấu trúc của hệ thống tài chính và ảnh hưởng đến sự ổn định ngân hàng. Việc thúc đẩy tài chính toàn diện cần được xem xét một cách nghiêm túc để đảm bảo tính ổn định của ngân hàng.

1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là nghiên cứu tác động của tài chính toàn diện và chất lượng thể chế đến ổn định ngân hàng tại các nước ASEAN. Câu hỏi nghiên cứu bao gồm: Tài chính toàn diện tác động đến ổn định ngân hàng như thế nào? Chất lượng thể chế ảnh hưởng đến sự ổn định ngân hàng ra sao? Những hàm ý chính sách nào có thể được đề xuất nhằm gia tăng sự ổn định của hệ thống ngân hàng? Những câu hỏi này sẽ hướng dẫn nghiên cứu nhằm đưa ra các giải pháp cụ thể cho các nhà hoạch định chính sách trong khu vực ASEAN.

II. Tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng

Tài chính toàn diện được hiểu là việc tiếp cận dịch vụ tài chính một cách dễ dàng cho tất cả mọi người, đặc biệt là những người yếu thế. Nghiên cứu cho thấy rằng tài chính toàn diện có tác động tích cực đến ổn định ngân hàng thông qua việc cải thiện cơ sở tiền gửi và đa dạng hóa các khoản vay. Tuy nhiên, cũng có những quan điểm cho rằng nếu không có cơ chế kiểm soát chặt chẽ, tài chính toàn diện có thể dẫn đến việc các ngân hàng hạ thấp tiêu chuẩn cho vay, gây ra rủi ro cho hệ thống ngân hàng. Việc nghiên cứu mối quan hệ giữa hai yếu tố này là rất cần thiết để tìm ra các giải pháp hợp lý nhằm gia tăng sự ổn định của ngân hàng.

2.1. Mối quan hệ giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có mối quan hệ tuyến tính giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng. Tài chính toàn diện không chỉ cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính mà còn giúp giảm xác suất vỡ nợ tín dụng, từ đó bảo vệ hệ thống ngân hàng khỏi nguy cơ phá sản. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng sự gia tăng tài chính toàn diện có thể không luôn dẫn đến sự ổn định ngân hàng nếu không có các chính sách quản lý hợp lý. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng có thể tồn tại một ngưỡng nhất định, khi vượt qua ngưỡng đó, tác động tích cực của tài chính toàn diện có thể giảm đi hoặc thậm chí gây ra tác động ngược lại.

2.2. Chất lượng thể chế và ảnh hưởng đến ổn định ngân hàng

Chất lượng thể chế được xem là yếu tố quan trọng trong việc đảm bảo ổn định ngân hàng. Nghiên cứu cho thấy rằng một chính phủ có khả năng xây dựng và thực hiện các chính sách hiệu quả sẽ giúp giảm thiểu tác động bất lợi từ các cú sốc kinh tế, từ đó đảm bảo hoạt động của ngân hàng diễn ra bình thường. Chất lượng thể chế tốt cũng có thể làm giảm tác động tiêu cực của cạnh tranh đến sự ổn định ngân hàng. Việc nghiên cứu mối quan hệ giữa chất lượng thể chế và ổn định ngân hàng là cần thiết để đưa ra các chính sách phù hợp nhằm gia tăng sự ổn định của hệ thống ngân hàng.

III. Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng để đạt được mục tiêu nghiên cứu. Dữ liệu được thu thập từ 157 ngân hàng thuộc 8 nước ASEAN trong giai đoạn 2010-2020. Các phương pháp phân tích, so sánh và hồi quy được áp dụng để đánh giá tác động của tài chính toàn diện và chất lượng thể chế đến ổn định ngân hàng. Việc sử dụng nhiều chỉ số đo lường khác nhau sẽ giúp tăng tính vững chắc cho kết quả nghiên cứu.

3.1. Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng nhằm hình thành cơ sở lý thuyết cho nghiên cứu. Các phương pháp thống kê mô tả và hồi quy mô hình theo phương pháp System Generalized Method of Moments (SGMM) được sử dụng để phân tích dữ liệu. Việc áp dụng các phương pháp này giúp trả lời các câu hỏi nghiên cứu và đưa ra các hàm ý chính sách phù hợp cho các nước ASEAN.

3.2. Dữ liệu nghiên cứu

Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm cơ sở dữ liệu về ngân hàng, dữ liệu tài chính toàn diện và chỉ số quản trị toàn cầu. Dữ liệu này cho phép phân tích một cách toàn diện về tài chính toàn diện, chất lượng thể chế và ổn định ngân hàng tại các nước ASEAN, từ đó đưa ra các kết luận chính xác và đáng tin cậy.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu giai đoạn 2008–2009, việc mở rộng và thúc đẩy tài chính toàn diện (Financial Inclusion) đã trở thành một trong những ưu tiên chiến lược hàng đầu tại các nền kinh tế mới nổi, đặc biệt là khu vực Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) (Rahman, 2015; Tambunlertchai, 2015). Được nhìn nhận như một đòn bẩy kích thích tăng trưởng kinh tế, giảm nghèo và thu hẹp bất bình đẳng xã hội (Sarma, 2012; Sarma & Pais, 2011; García, 2016), tài chính toàn diện đồng thời làm biến đổi sâu sắc cấu trúc hoạt động, phân bổ tài sản và danh mục rủi ro của các định chế tín dụng (Ozili, 2020). Song song đó, duy trì sự ổn định của hệ thống ngân hàng (Banking Stability) là điều kiện tiên quyết bảo đảm an ninh tài chính quốc gia, trong bối cảnh các nước ASEAN có nền kinh tế phụ thuộc lớn vào hệ thống ngân hàng thương mại và sở hữu độ mở thương mại lên tới 107,65% cùng độ mở tài chính 0,16447% (Nguyen, 2022a). Bất kỳ sự rung lắc mang tính hệ thống nào cũng tiềm ẩn nguy cơ lây lan tài chính (Financial Contagion) sâu rộng (Brown & ctg., 2014; Moudud-Ul-Huq & ctg., 2020).

Tuy nhiên, các bằng chứng thực nghiệm trên thế giới vẫn tồn tại sự phân hóa gay gắt về mối quan hệ giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng. Một luồng quan điểm cho rằng tài chính toàn diện gia tăng độ ổn định nhờ đa dạng hóa cơ sở tiền gửi bán lẻ và giảm thiểu rủi ro tập trung tín dụng (Hannig & Jansen, 2010; Han & Melecky, 2013). Ngược lại, luồng quan điểm đối lập cảnh báo rằng việc mở rộng tiếp cận tài chính vội vã trong bối cảnh bất cân xứng thông tin cao sẽ thúc đẩy việc hạ thấp chuẩn thẩm định tín dụng, gia tăng chi phí giám sát và làm trầm trọng thêm rủi ro nợ xấu (Khan, 2011; García, 2016). Đáng chú ý, vai trò điều tiết của chất lượng thể chế (Institutional Quality) – nhân tố cốt lõi thiết lập trật tự quản trị, chuẩn mực giám sát và kiểm soát rủi ro hệ thống (Ahamed & Mallick, 2019; Saha & Dutta, 2022) – vẫn chưa được điều tra một cách toàn diện tại khu vực ASEAN. Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Đặng Hải Yến (Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh, 2023) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Hạ Thị Thiều Dao đã lấp đầy khoảng trống nghiên cứu này thông qua đề tài: "Tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế – Nghiên cứu tại các nước ASEAN".

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu và hệ thống giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi 1 (H1): Tài chính toàn diện tác động như thế nào đến sự ổn định của hệ thống ngân hàng tại các quốc gia ASEAN?
• Câu hỏi 2 (H2): Chất lượng thể chế tác động trực tiếp như thế nào đến sự ổn định ngân hàng tại các quốc gia ASEAN?
• Câu hỏi 3 (H3): Chất lượng thể chế (cả tổng hợp và từng khía cạnh cấu thành) đóng vai trò điều tiết như thế nào đối với tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng?
• Câu hỏi 4 (H4): Những hàm ý chính sách nào về hoàn thiện thể chế và điều hành chính sách tiền tệ - ngân hàng cần được ban hành nhằm tối ưu hóa tiến trình phổ cập tài chính mà không đánh đổi sự an toàn của hệ thống?

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Bất ổn Tài chính của Minsky (1982, 1992), Lý thuyết Bất cân xứng Thông tin (Stiglitz & Weiss, 1981), Lý thuyết Thể chế Mới (North, 1990) và Lý thuyết Trung gian Tài chính hiện đại. Phạm vi nghiên cứu bao gồm bộ dữ liệu bảng không cân bằng của 157 ngân hàng thương mại thuộc 8 quốc gia ASEAN (Việt Nam, Thái Lan, Singapore, Malaysia, Indonesia, Philippines, Campuchia, Lào) trong giai đoạn 11 năm (2010–2020), loại bỏ Myanmar và Brunei do hạn chế về tính đồng bộ dữ liệu. Đóng góp đột phá của luận án là việc định lượng hóa chỉ số tài chính toàn diện đa chiều (IFI) bằng phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) trên 3 chiều kích, đồng thời kết hợp đa chỉ tiêu đo lường độ ổn định ngân hàng ($Z\text{-score}$, $Z\text{-score}$ hiệu chỉnh và tỷ lệ nợ xấu NPL) qua mô hình hồi quy động System GMM, mở ra góc nhìn thực chứng chuẩn xác cho các nhà hoạch định chính sách kinh tế vĩ mô.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận ba dòng nghiên cứu chính tương tác với nhau:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào tác động trực tiếp của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng với hai trường phái đối lập rõ nét. Trường phái Tài chính toàn diện thúc đẩy ổn định (Inclusion-Stability Paradigm) được củng cố bởi Cull & ctg. (2012), Han & Melecky (2013), và Hawkins (2006). Các tác giả này chỉ ra rằng việc mở rộng cơ sở khách hàng cá nhân giúp ngân hàng tiếp cận nguồn tiền gửi tiết kiệm bán lẻ ổn định, ít chịu biến động trước các cú sốc rút tiền hàng loạt (bank run) so với các khoản vay bán buôn ngắn hạn. Đồng thời, Khan (2011) nhấn mạnh lợi ích đa dạng hóa danh mục cho vay từ việc phân tán rủi ro ra hàng triệu khách hàng vi mô. Ngược lại, trường phái Tài chính toàn diện gây bất ổn định (Inclusion-Fragility Paradigm) được ủng hộ bởi García (2016) và Neaime & Gaysset (2018). Theo đó, để mở rộng độ bao phủ, các ngân hàng thương mại thường nới lỏng điều kiện thế chấp, hạ chuẩn thẩm định và tiếp cận nhóm khách hàng thiếu lịch sử tín dụng, từ đó làm gia tăng tỷ lệ vỡ nợ tiềm tàng và bào mòn biên độ an toàn vốn. Đáng lưu ý, Vo & ctg. (2019) phát hiện mối quan hệ phi tuyến hình chữ U ngược, chứng minh rằng tác động tích cực chỉ tồn tại đến một ngưỡng tối ưu nhất định trước khi chuyển sang trạng thái gây rủi ro.

Dòng nghiên cứu thứ hai xem xét vai trò độc lập của thể chế đối với sự an toàn của định chế tài chính. Các công trình của Bermpei & ctg. (2018), Dutta & Saha (2019), và Fang & ctg. (2014) đồng thuận rằng chất lượng thể chế quản trị công vượt trội—thể hiện qua việc thực thi nghiêm minh pháp luật, kiểm soát tham nhũng và tính minh bạch chính sách—sẽ tạo dựng cơ chế thực thi hợp đồng hiệu quả, bảo vệ quyền chủ nợ và giảm thiểu chi phí giám sát rủi ro đạo đức (Moral Hazard) (Fazio & ctg., 2018; Tandelilin & Hanafi, 2021).

Dòng nghiên cứu thứ ba—dòng nghiên cứu mang tính bước ngoặt gần đây—bắt đầu tích hợp cấu trúc tương tác giữa thể chế và tài chính toàn diện. Điển hình là nghiên cứu quy mô toàn cầu của Ahamed & Mallick (2019) trên 2.635 ngân hàng tại 86 quốc gia giai đoạn 2004–2012, và nghiên cứu cấp quốc gia của Saha & Dutta (2022). Cả hai công trình đều kết luận rằng chất lượng thể chế đóng vai trò như một cơ chế đệm gia cường, giúp chuyển hóa các tác động của tài chính toàn diện theo hướng tích cực hóa độ ổn định ngân hàng.

Vị trí của luận án được xác lập tại điểm giao thoa giữa các dòng tranh luận trên nhưng được bản địa hóa và đào sâu tại khu vực ASEAN. So với nghiên cứu toàn cầu của Ahamed & Mallick (2019) vốn chỉ sử dụng một thước đo $Z\text{-score}$ tĩnh truyền thống, luận án này tiến xa hơn khi đánh giá tính vững qua $Z\text{-score}$ hiệu chỉnh và tỷ lệ nợ xấu NPL trong bối cảnh các ngân hàng ASEAN có mức độ liên kết tài chính cao. Hơn thế nữa, thay vì chỉ tiếp cận chất lượng thể chế như một biến tổng hợp đơn nhất, luận án phân rã chi tiết tác động của từng khía cạnh trong 6 chỉ số quản trị công toàn cầu (WGI) của World Bank, từ đó làm sáng tỏ sự tương phản giữa các quy định hành chính can thiệp quá mức và hiệu lực thực thi pháp luật.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra những đóng góp học thuật quan trọng, mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết tài chính kinh điển trong bối cảnh thực tiễn của một thị trường tài chính dựa vào ngân hàng (bank-based financial system):

1. Kiểm chứng và mở rộng Lý thuyết Bất ổn Tài chính của Minsky (1982, 1992): Luận án chứng minh rằng việc các ngân hàng thương mại ồ ạt mở rộng tín dụng vi mô dưới áp lực phổ cập tài chính mà thiếu vắng cơ chế kiểm soát chất lượng thẩm định sẽ đẩy hệ thống dịch chuyển nhanh từ trạng thái "tài chính phòng ngừa" (Hedge Finance) sang "tài chính đầu cơ" (Speculative Finance), gia tăng xác suất dẫn đến "Khoảnh khắc Minsky" (Minsky Moment) với sự sụp đổ dây chuyền của khả năng thanh toán.
2. Bổ sung cho Lý thuyết Bất cân xứng Thông tin của Stiglitz & Weiss (1981): Bằng chứng từ ASEAN xác nhận rằng đối với phân khúc tài chính toàn diện—nơi khách hàng yếu thế thường thiếu tài sản bảo đảm và báo cáo tài chính chính thức—vấn đề lựa chọn đối nghịch (Adverse Selection) và rủi ro đạo đức (Moral Hazard) xảy ra trầm trọng hơn, khiến chi phí giao dịch và giám sát trên mỗi đơn vị vốn tăng vọt, trực tiếp làm suy giảm chỉ số $Z\text{-score}$.
3. Phát triển Lý thuyết Thể chế Mới (North, 1990) trong lĩnh vực Ngân hàng: Luận án khẳng định chất lượng thể chế đóng vai trò là "luật chơi" (rules of the game) then chốt. Thể chế không chỉ mang lại tác động ngoại sinh trực tiếp mà còn hoạt động như một biến điều tiết bậc cao (Moderating Variable), tái định hình cơ chế truyền dẫn rủi ro từ tài chính toàn diện đến độ ổn định của bảng cân đối kế toán ngân hàng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều các mối quan hệ cấu trúc giữa ba trụ cột: Tài chính toàn diện (Financial Inclusion - $IFI$), Chất lượng thể chế (Institutional Quality - $INS$) và Ổn định ngân hàng (Banking Stability - $BS$), được kiểm soát bởi các biến nội tại của ngân hàng và biến kinh tế vĩ mô.

+-------------------------------------------------------------------+
|                        CHẤT LƯỢNG THỂ CHẾ                         |
|   (WGI: Kiểm soát tham nhũng, Ổn định chính trị, Hiệu quả CP,     |
|         Quy tắc luật pháp, Chất lượng quy định, Trách nhiệm)      |
+---------------------------------+---------------------------------+
                                  |
                                  | (Vai trò điều tiết - Moderating)
                                  v
+------------------------+   (-)  +---------------------------------+
|  TÀI CHÍNH TOÀN DIỆN   |------->|        ỔN ĐỊNH NGÂN HÀNG        |
| (Thâm nhập, Sẵn có,    |        | (Z-Score, Z-Score hiệu chỉnh,   |
|  Sử dụng - PCA)        |        |  Tỷ lệ Nợ xấu NPL)              |
+------------------------+        +---------------------------------+
                                                  ^
                                                  |
+-------------------------------------------------+-----------------+
|                        CÁC BIẾN KIỂM SOÁT                         |
|  - Nội tại: Quy mô (SIZE), Tín dụng (LTA), Đa dạng hóa (DIV),     |
|             Vốn chủ sở hữu (ETA), Sức mạnh thị trường (LERNER)    |
|  - Vĩ mô: Tăng trưởng kinh tế (GDP), Lạm phát (INF)               |
+-------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích được vận hành dựa trên các điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ:

• Tài chính toàn diện ($IFI$): Được cấu trúc từ 3 chiều kích thông qua PCA gồm: Khả năng thâm nhập (Penetration - mạng lưới chi nhánh, ATM trên dân số), Tính sẵn có (Availability - mật độ địa lý chi nhánh, ATM trên 1.000 $\text{km}^2$), và Mức độ sử dụng (Usage - tỷ lệ tiền gửi và dư nợ tín dụng trên GDP).
• Chất lượng thể chế ($INS$): Khai thác 6 khía cạnh quản trị công của World Bank gồm: Kiểm soát tham nhũng (CC), Ổn định chính trị (PV), Hiệu quả của chính phủ (GE), Quy tắc luật pháp (RL), Chất lượng quy định (RQ), và Tiếng nói & Trách nhiệm giải trình (VA).
• Ổn định ngân hàng ($BS$): Phản ánh qua xác suất vỡ nợ thông qua chỉ số $Z\text{-score} = (ROA + ETA) / \sigma(ROA)$, được đối chiếu bổ sung bởi $Z\text{-score}$ hiệu chỉnh theo quốc gia và rủi ro tín dụng thực tế qua tỷ lệ nợ xấu ($NPL$).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thế giới quan thực chứng (Positivism) với lập trường nhận thức luận khách quan (Objectivist Epistemology), kết hợp giữa nghiên cứu quy nạp lý thuyết và kiểm định diễn dịch định lượng trên dữ liệu bảng lớn (Panel Data).

Thiết kế nghiên cứu xử lý cấu trúc dữ liệu đa cấp (Multi-level Structure):

• Cấp độ vi mô (Cấp 1 - Micro Level): 157 ngân hàng thương mại cổ phần hoạt động liên tục trong giai đoạn 2010–2020.
• Cấp độ vĩ mô (Cấp 2 - Macro Level): 8 quốc gia thuộc khối ASEAN với các đặc trưng về thể chế và chính sách tài chính khác biệt.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu trải qua 5 bước nghiêm ngặt, tuân thủ các chuẩn mực cao nhất của kinh tế lượng ứng dụng:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
| BƯỚC 1: XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ VÀ KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU                                |
| Khảo sát bối cảnh phục hồi hậu khủng hoảng 2008, độ mở kinh tế ASEAN & rủi ro HT  |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| BƯỚC 2: TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ XÂY DỰNG KHUNG KHÁI NIỆM                     |
| Hệ thống hóa Minsky, Stiglitz-Weiss, North; đối chiếu các tranh luận thực nghiệm   |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| BƯỚC 3: THIẾT KẾ MÔ HÌNH VÀ THU THẬP DỮ LIỆU BẢNG                                  |
| Tổng hợp dữ liệu từ Orbis Bank Focus, IMF-FAS, World Bank WGI (157 NH, 8 quốc gia)|
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| BƯỚC 4: ƯỚC LƯỢNG KINH TẾ LƯỢNG NÂNG CAO VÀ KIỂM ĐỊNH TÍNH VỮNG                   |
| Xây dựng chỉ số bằng PCA; ước lượng hai bước System GMM (Stata 16); AR(1), AR(2)  |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| BƯỚC 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ VÀ ĐỀ XUẤT HÀM Ý CHÍNH SÁCH                             |
| Đánh giá vai trò điều tiết của thể chế, phân tích chuyên sâu từng khía cạnh quản trị|
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Chiến lược thu thập dữ liệu bảo đảm tính đại diện và độ tin cậy bằng cách chéo hóa ba cơ sở dữ liệu quốc tế uy tín:

• Chỉ số tài chính vi mô của từng ngân hàng trích xuất từ cơ sở dữ liệu Orbis Bank Focus (Bureau van Dijk).
• Dữ liệu tiếp cận tài chính vĩ mô từ hệ thống Financial Access Survey (FAS) của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).
• Bộ chỉ số đo lường 6 khía cạnh quản trị công toàn cầu từ Worldwide Governance Indicators (WGI) của Ngân hàng Thế giới (World Bank).

Data và phân tích

Phương pháp ước lượng chủ đạo là Phương pháp Moment Tổng quát Hệ thống hai bước (Two-step System Generalized Method of Moments - SGMM) được thực hiện trên phần mềm Stata 16. Phương pháp SGMM được lựa chọn vì tính ưu việt vượt trội trong việc:

1. Kiểm soát hiện tượng nội sinh (Endogeneity) bắt nguồn từ tính đồng thời (Simultaneity) và quan hệ nhân quả hai chiều giữa các biến tài chính.
2. Khắc phục triệt để hiện tượng tự tương quan (Autocorrelation) và phương sai thay đổi (Heteroskedasticity) trong cấu trúc dữ liệu bảng động nơi giá trị trễ của biến phụ thuộc ($Z\text{-score}_{i,t-1}$) tham gia giải thích cho hiện tại.
3. Kiểm soát các yếu tố đặc thù không quan sát được của từng ngân hàng và từng quốc gia (Unobserved Heterogeneity).

Để đảm bảo tính hợp lệ của mô hình SGMM, luận án tiến hành chuỗi kiểm định nghiêm ngặt:

• Kiểm định Arellano-Bond (AR(1) và AR(2)): Kết quả cho thấy mô hình có tự tương quan bậc 1 ($p\text{-value của } AR(1) < 0,05$) nhưng hoàn toàn không có tự tương quan bậc 2 ($p\text{-value của } AR(2) > 0,10$), khẳng định cấu trúc trễ của các biến công cụ là hợp lệ.
• Kiểm định Hansen/Sargan: Đánh giá tính hợp lý của các biến công cụ sử dụng (Over-identifying restrictions), với giá trị $p\text{-value} > 0,10$, bảo đảm biến công cụ không bị tương quan với sai số ngẫu nhiên.
• Kiểm định đa cộng tuyến (VIF): Hệ số phóng đại phương sai (VIF) của tất cả các biến độc lập và biến kiểm soát đều duy trì ở mức thấp ($VIF < 5$), loại trừ khả năng méo mó ước lượng do đa cộng tuyến.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả ước lượng định lượng đưa ra 5 phát hiện cốt lõi mang tính đột phá thực chứng:

1. Tài chính toàn diện có tác động ngược chiều trực tiếp đến ổn định ngân hàng: Hệ số hồi quy của biến $IFI$ mang dấu âm có ý nghĩa thống kê cao ($p < 0,01$). Điều này phản ánh rằng tại các quốc gia ASEAN, việc thúc đẩy tài chính toàn diện một cách cơ học làm gia tăng mức độ rủi ro hoạt động và kéo giảm chỉ số $Z\text{-score}$ của các ngân hàng. Nguyên nhân do chi phí cố định để thiết lập hạ tầng thanh toán tại các vùng sâu vùng xa quá lớn, kết hợp với việc phục vụ các đối tượng khách hàng dưới chuẩn (subprime borrowers) thiếu lịch sử tín dụng đã làm bùng phát tỷ lệ nợ xấu.
2. Chất lượng thể chế tác động thuận chiều trực tiếp đến ổn định ngân hàng: Hệ số hồi quy của biến chất lượng thể chế tổng hợp ($INS$) mang dấu dương ($p < 0,01$), khẳng định môi trường quản trị công minh bạch, thượng tôn pháp luật và nền tảng chính trị vững vàng là "tấm lá chắn" nâng cao năng lực chống chịu rủi ro cho hệ thống ngân hàng thương mại.
3. Chất lượng thể chế đóng vai trò điều tiết tích cực (Positive Moderating Effect): Đây là đóng góp thực nghiệm quan trọng nhất của luận án. Hệ số của biến tương tác ($IFI \times INS$) mang dấu dương và có ý nghĩa thống kê ($p < 0,01$). Khi chất lượng thể chế của quốc gia được cải thiện, nó đảo ngược hoặc triệt tiêu tác động tiêu cực của tài chính toàn diện lên độ ổn định ngân hàng. Thể chế tốt bảo đảm quy trình thẩm định minh bạch, bảo vệ quyền chủ nợ và nâng cao văn hóa trả nợ của người dân, biến tài chính toàn diện thành nguồn lực tạo tiền gửi ổn định thay vì rủi ro vỡ nợ.
4. Sự phân hóa sâu sắc giữa các khía cạnh thể chế thành phần:
   • Các khía cạnh: Kiểm soát tham nhũng (CC), Ổn định chính trị (PV), Hiệu quả chính phủ (GE) và Quy tắc luật pháp (RL) đều có hệ số tương tác dương ($p < 0,05$), củng cố vai trò giảm thiểu rủi ro khi mở rộng dịch vụ tài chính.
   • Trái lại, Chất lượng quy định (RQ) khi tương tác với tài chính toàn diện ($IFI \times RQ$) lại mang hệ số âm có ý nghĩa thống kê. Kết quả này phản ánh hiện tượng quy định quá mức (over-regulation), sự chồng chéo của các rào cản hành chính và chi phí tuân thủ ngặt nghèo đã triệt tiêu tính linh hoạt của ngân hàng khi mở rộng dịch vụ đến nhóm khách hàng thu nhập thấp.
   • Khía cạnh Tiếng nói và Trách nhiệm giải trình (VA) không đạt ý nghĩa thống kê trong mô hình khu vực ASEAN.
5. Tác động của các biến kiểm soát nội tại và vĩ mô: Quy mô ngân hàng ($SIZE$), tỷ lệ an toàn vốn ($ETA$) và đa dạng hóa thu nhập ($DIV$) có tác động tích cực làm tăng chỉ số $Z\text{-score}$ và giảm thiểu nợ xấu $NPL$. Trong khi đó, tăng trưởng tín dụng quá nóng ($LTA$) và lạm phát ($INF$) biến động cao làm suy giảm nghiêm trọng biên an toàn vốn của các ngân hàng.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật (Theoretical Advances): Công trình cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác nhận mô hình tương tác thể chế – tài chính tại một khu vực kinh tế mới nổi có độ mở lớn. Nó chứng minh rằng không thể phân tích mối quan hệ giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng một cách cô lập mà bắt buộc phải lồng ghép trong biến số môi trường thể chế vĩ mô.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Quy trình xây dựng chỉ số tài chính toàn diện IFI bằng phương pháp PCA trên 3 chiều không gian Cartesian giúp loại bỏ tính chủ quan trong việc gán trọng số của phương pháp khoảng cách Euclidean truyền thống (Sarma, 2012), cung cấp một công cụ đo lường chuẩn hóa có thể tái lập cho các nghiên cứu tài chính tương lai.
• Về thực tiễn quản trị ngân hàng (Practical Applications): Các nhà quản trị ngân hàng tại ASEAN không nên xem tài chính toàn diện là một hoạt động thiện nguyện thuần túy mà là một chiến lược kinh doanh có rủi ro cao. Cần đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ dựa trên dữ liệu lớn (Big Data/AI Scoring) để khắc phục tình trạng thiếu tài sản bảo đảm của khách hàng vi mô, đồng thời đẩy mạnh số hóa quy trình (Digital Banking) để hạ thấp chi phí vận hành chi nhánh vật lý.
• Về hoạch định chính sách quốc gia (Policy Recommendations): Các chính phủ ASEAN cần đồng bộ hóa chiến lược tài chính toàn diện quốc gia với cải cách thể chế. Cần tập trung tối đa vào việc minh bạch hóa tư pháp, tăng cường hiệu lực bảo vệ quyền sở hữu và chủ nợ, giảm thiểu tham nhũng, đồng thời rà soát bãi bỏ các quy định hành chính rườm rà gây nghẽn dòng vốn tín dụng vi mô.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận một số hạn chế mang tính học thuật:

1. Dữ liệu mẫu và phạm vi địa lý: Do sự thiếu hụt và không đồng nhất về dữ liệu công bố, nghiên cứu chỉ khảo sát được 8/10 quốc gia ASEAN (loại trừ Brunei và Myanmar), chưa bao quát trọn vẹn 100% không gian địa lý của khối.
2. Khai thác dữ liệu phía cung: Chỉ số tài chính toàn diện trong luận án chủ yếu khai thác từ nguồn dữ liệu phía cung (ngân hàng thương mại và IMF-FAS). Mặc dù chuẩn hóa cao nhưng nguồn dữ liệu này chưa phản ánh triệt để hành vi tiêu dùng và rào cản tâm lý từ phía cầu (Demand-side) của người dân như bộ dữ liệu Global Findex.
3. Sự bùng nổ của Công nghệ Tài chính (Fintech): Giai đoạn nghiên cứu 2010–2020 ghi nhận sự xuất hiện của các công ty Fintech, ví điện tử và mô hình ngân hàng số độc lập. Tuy nhiên, luận án chủ yếu tập trung vào các tổ chức tín dụng chính thống (NHTM), do đó chưa đo lường hết sự tác động qua lại giữa Fintech và ngân hàng truyền thống trong tiến trình bao phủ tài chính.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Mở rộng khung phân tích bằng việc đo lường tác động phi tuyến tính dạng ngưỡng (Panel Threshold Regression) giữa tài chính toàn diện, chất lượng thể chế và ổn định ngân hàng.
• Tích hợp biến số số hóa tài chính (Digital Financial Inclusion) và dòng tiền từ công nghệ chuỗi khối (Blockchain/DeFi) vào mô hình.
• Khảo sát tác động lan tỏa không gian (Spatial Econometrics) giữa các hệ thống ngân hàng lân cận trong khu vực ASEAN.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra giá trị ứng dụng và sức ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Đóng góp một khung phân tích chuẩn mực cho các tạp chí chuyên ngành kinh tế – tài chính quốc tế (thuộc danh mục Scopus/SSCI), dự kiến tạo lập tiền đề tham chiếu học thuật phong phú cho các công trình nghiên cứu về cấu trúc ngân hàng tại các thị trường đang phát triển.
• Chuyển đổi khu vực ngân hàng: Giúp các ngân hàng thương mại tại các quốc gia như Việt Nam, Indonesia, Philippines tái cấu trúc quy trình phân bổ vốn tín dụng tiêu dùng và vi mô, thiết lập hệ thống quản trị rủi ro tích hợp phù hợp với các khuyến nghị của chuẩn mực Basel II và Basel III.
• Tác động chính sách công: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cùng các Ngân hàng Trung ương trong khối ASEAN (như Bank Indonesia, Bank Negara Malaysia, Bank of Thailand) tinh chỉnh Chiến lược Tài chính Toàn diện Quốc gia gắn liền với kế hoạch cải cách hành chính công và tư pháp.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một thiết kế nghiên cứu mẫu mực về kinh tế lượng bảng động (System GMM), phương pháp xây dựng chỉ số đa biến qua PCA và cách thức xử lý nội sinh phức tạp trong tài chính ngân hàng.
• Ban điều hành Ngân hàng Thương mại: Nhận diện chính xác cơ cấu rủi ro tiềm ẩn khi mở rộng mạng lưới giao dịch và cơ sở khách hàng bán lẻ, từ đó có căn cứ phân bổ dự phòng rủi ro và xác định lãi suất cho vay bù đắp chi phí giao dịch hợp lý.
• Cơ quan Quản lý Tiền tệ và Giám sát Tài chính: Có thêm cơ sở khoa học để thiết kế các chính sách an toàn vĩ mô (Macroprudential Policies), kết hợp linh hoạt giữa mục tiêu tăng trưởng bao trùm và kiểm soát an toàn hệ thống.
• Các tổ chức quốc tế (World Bank, ADB, IMF): Sử dụng kết quả nghiên cứu làm tài liệu tham khảo thực chứng để thiết kế các chương trình tài trợ kỹ thuật và hỗ trợ phát triển thể chế tài chính tại Đông Nam Á.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Thể chế Mới của Douglass North (1990) vào việc giải quyết cuộc tranh luận giữa hai trường phái "Tài chính toàn diện – Ổn định" và "Tài chính toàn diện – Bất ổn". Luận án chỉ ra rằng chất lượng thể chế đóng vai trò như một cơ chế điều biến cấu trúc (Structural Switching Mechanism), biến một tác động vốn mang tính rủi ro phân tán cao thành một nguồn lực thúc đẩy ổn định ngân hàng bền vững.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật nhất so với các nghiên cứu trước đây là gì? So với các nghiên cứu đi trước (như Sarma, 2012; Williams & ctg., 2017 vốn gán trọng số chủ quan bằng khoảng cách Euclidean; hoặc Ahamed & Mallick, 2019 vốn chỉ dùng $Z\text{-score}$ đơn nhất), luận án đã:

• Ứng dụng kỹ thuật phân tích thành phần chính (PCA) để trích xuất trọng số khách quan cho 3 chiều kích tài chính toàn diện.
• Triển khai đồng thời ba biến phụ thuộc đại diện cho ổn định ngân hàng gồm $Z\text{-score}$ truyền thống, $Z\text{-score}$ hiệu chỉnh theo độ biến động của từng quốc gia và tỷ lệ nợ xấu $NPL$.
• Sử dụng mô hình SGMM hai bước có kiểm định tính vững bằng cách gán biến giả phân nhóm ngưỡng thể chế.

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất và được lý giải như thế nào? Phát hiện bất ngờ nhất là biến tương tác giữa Chất lượng quy định (Regulatory Quality - RQ) và Tài chính toàn diện lại tác động tiêu cực đến ổn định ngân hàng. Lý giải theo kinh tế học thể chế: Việc gia tăng các quy định giám sát mang tính can thiệp hành chính vi mô cứng nhắc trong quá trình phổ cập tài chính đã tạo ra "gánh nặng tuân thủ" (compliance burden) quá mức, triệt tiêu tính chủ động và linh hoạt của các ngân hàng thương mại, đồng thời đẩy người đi vay vi mô quay trở lại khu vực "tín dụng đen" không chính thức.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) rõ ràng không? Có. Toàn bộ quy trình thu thập dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu mở quốc tế (IMF-FAS, WB-WGI) và Orbis Bank Focus, công thức toán học tính toán $Z\text{-score}$, ma trận hiệp phương sai của PCA trích xuất chỉ số $IFI$, hệ thống câu lệnh (stata code/syntax) của mô hình System GMM cùng các bài kiểm định chẩn đoán AR(1), AR(2), Hansen test đều được trình bày minh bạch, chi tiết, đảm bảo tính chuẩn hóa để tái lập nghiên cứu hoàn toàn.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào? Chương trình nghiên cứu dài hạn được định hình xoay quanh 3 trục chính:

• Tích hợp tài chính số (Digital Finance/Fintech) và tiền kỹ thuật số của Ngân hàng Trung ương (CBDC) vào hệ thống chỉ số bao phủ tài chính.
• Khảo sát tác động của rủi ro khí hậu và tài chính xanh (Green Finance Inclusion) đến tính bền vững của các tổ chức tín dụng.
• Đánh giá sự chuyển dịch của chất lượng thể chế số (Digital Institutional Governance) trong việc giám sát các giao dịch tài chính xuyên biên giới tại ASEAN.

Kết luận

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của Nguyễn Đặng Hải Yến đã giải quyết một cách khoa học, chuẩn mực và toàn diện bài toán liên kết giữa Tài chính toàn diện, Chất lượng thể chế và Ổn định ngân hàng tại 8 quốc gia ASEAN giai đoạn 2010–2020.

Sáu kết luận trọng yếu được rút ra từ luận án:

1. Xác lập bằng chứng thực nghiệm rõ ràng rằng tài chính toàn diện tác động ngược chiều trực tiếp đến ổn định ngân hàng do áp lực gia tăng chi phí vận hành và rủi ro nợ xấu từ nhóm khách hàng dưới chuẩn.
2. Khẳng định vai trò độc lập tích cực của chất lượng thể chế trong việc củng cố bộ đệm an toàn và nâng cao khả năng chống chịu rủi ro của toàn hệ thống ngân hàng.
3. Chứng minh vai trò điều tiết cốt lõi của chất lượng thể chế: Môi trường thể chế tốt sẽ chuyển hóa tác động tiêu cực của tài chính toàn diện thành tác động có lợi cho sự ổn định ngân hàng.
4. Bóc tách sự tác động đa chiều của các khía cạnh thể chế: Kiểm soát tham nhũng, ổn định chính trị, hiệu quả chính phủ và quy tắc luật pháp đóng vai trò trợ lực tích cực; trong khi chất lượng quy định can thiệp quá mức tạo ra hiệu ứng ngược chiều.
5. Kiểm chứng tính vững chắc của các phát hiện qua đa chỉ số đo lường rủi ro ($Z\text{-score}$, $Z\text{-score}$ hiệu chỉnh và $NPL$) dưới mô hình hồi quy động System GMM.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp và lộ trình thực thi chính sách đồng bộ, yêu cầu các nhà hoạch định vĩ mô phải song hành mục tiêu phổ cập tài chính với nỗ lực cải cách, nâng cao năng lực thể chế quốc gia.

Công trình không chỉ đóng góp một giá trị học thuật xuất sắc cho kho tàng nghiên cứu kinh tế học ngân hàng khu vực Đông Nam Á mà còn là kim chỉ nam thực tiễn định hình sự phát triển bền vững, an toàn và toàn diện của hệ thống tài chính trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cuối cùng, bố cục của luận án được đưa ra nhằm giúp người đọc có thể hình dung cấu trúc của luận án. SỰ CẦN THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU Hệ thống ngân hàng đóng vai trò là huyết mạch của nền kinh tế (Baum & ctg., 2010), sự ổn định ngân hàng đảm bảo cho sự ổn định của nền kinh tế vì vậy các nghiên cứu trên thế giới rất quan tâm đến các yếu tố tác động đến sự ổn định ngân hàng để tìm ra các giải pháp gia tăng mức độ ổn định của hệ thống ngân hàng. Các yếu tố ảnh hưởng đến ổn định ngân hàng đến từ đặc điểm của ngân hàng như quy mô tài sản, quy mô vốn chủ sở hữu, cạnh tranh, đa dạng hóa thu nhập, hiệu quả quản lý (Ahamed & Mallick, 2017; Albaity & ctg., 2018; Goetz, 2018); các yếu tố kinh tế vĩ mô như lạm phát, tốc độ tăng trưởng kinh tế, thất nghiệp (Albaity & ctg.Asli Demirgüç-Kunt & Detragiache, 1997).

Tuy nhiên, các nghiên cứu về ổn định ngân hàng ở các nước hiện nay tập trung chủ yếu vào các yếu tố nội tại ngân hàng, các yếu tố vĩ mô và ít quan tâm đến chất lượng thể chế, tài chính toàn diện và còn nhiều tranh cãi về hướng tác động. Tài chính toàn diện được hiểu một cách tổng quát là việc tiếp cận các DVTC một cách dễ dàng, sẵn có và thuận lợi cho tất cả các thành viên trong nền kinh tế, đặc biệt là những người yếu thế, người có thu nhập thấp. Vậy mục đích chủ yếu khi thực hiện tài chính toàn diện là tăng khả năng tiếp cận tài chính cho người dân, đặc biệt đối với những người có thu nhập thấp. Việc thực hiện tài chính toàn diện sẽ thay đổi cấu trúc hệ thống tài chính, từ đó ảnh hưởng đến sự ổn định của hệ thống tài chính nói chung và ổn định ngân hàng nói riêng.

Thúc đẩy tài chính toàn diện, ít nhiều sẽ thay đổi cấu trúc của hệ thống tài chính và ảnh hưởng đến sự ổn định ngân hàng (Ozili, 2020). Lược khảo các nghiên cứu liên quan đến vấn đề nghiên cứu, luận án nhận thấy: Thứ nhất, về tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng, các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều bằng chứng cho thấy mối quan hệ tuyến tính giữa tài chính toàn diện và ổn định ngân hàng. Theo đó, tài chính toàn diện có tác động thuận chiều hoặc ngược chiều đến ổn định ngân hàng. luan an 2 Tác động thuận chiều của tài chính toàn diện đến sự ổn định của ngân hàng được lý giải theo hướng tài chính toàn diện cải thiện cơ sở tiền gửi tiết kiệm (Cull & ctg., 2012; Han & Melecky, 2013; Hannig & Jansen, 2010; Hawkins, 2006) và đa dạng hóa các khoản vay ngân hàng (Khan, 2011), từ đó giảm xác suất vỡ nợ tín dụng và bảo vệ hệ thống khỏi nguy cơ phá sản.

Ở góc độ khác, ổn định ngân hàng cũng có tác động thúc đẩy tài chính toàn diện cao hơn. Tuy nhiên, (García, 2016) cho rằng nếu không có cơ chế kiểm soát chặt chẽ, các ngân hàng sẽ thúc đẩy tài chính toàn diện bằng cách bỏ qua các quy định, hạ thấp tiêu chuẩn cho vay, cho vay các dự án để bù đắp chi phí giao dịch cao và làm cho giảm tính ổn định của ngân hàng. Ngoài ra, do các vấn đề về xếp hạng tín dụng và chi phí giao dịch cao, việc cung cấp dịch vụ ngân hàng cho nhiều người chưa từng sử dụng dịch vụ ngân hàng, dẫn đến tính ổn định của ngân hàng cũng có thể bị ảnh hưởng (Khan, 2011). Ở khía cạnh khác, nghiên cứu của Vo & ctg.

(2019) lại tìm thấy mối quan hệ phi tuyến giữa hai yếu tố trên. Tài chính toàn diện tác động thuận chiều đến ổn định ngân hàng ở một ngưỡng giá trị nhất định, và khi tài chính toàn diện vượt qua giá trị ngưỡng đó thì tác động thuận chiều có thể biến mất, thậm chí ảnh hưởng ngược lại đối với ổn định ngân hàng. Thứ hai, Chất lượng thể chế phản ánh năng lực của chính phủ trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách nhằm định hướng cho các hoạt động trong nền kinh tế. Một số nghiên cứu gần đây đã nhấn mạnh tác động của chất lượng thể chế trong việc cải thiện sự ổn định của ngân hàng (Bermpei & ctg., 2018; Dutta & Saha, 2019; Fang & ctg.

Tác động này được lý giải bởi chất lượng thể chế tốt phản ánh chính phủ đã xây dựng và thực thi các chính sách hướng dẫn các hoạt động kinh tế phù hợp, dẫn đến giảm tác động bất lợi từ các cú sốc kinh tế và đảm bảo cho các hoạt động kinh tế diễn ra bình thường và hiệu quả Fazio & ctg. Thứ ba, về ảnh hưởng của chất lượng đến các mối quan hệ giữa các biến số trong nền kinh tế, một số nghiên cứu cho thấy chất lượng thể chế có ảnh hưởng rất lớn. Chẳng hạn, chất lượng thể chế là nhân tố làm giảm thiểu tác động ngược chiều của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng hay giảm tác động bất lợi của việc thị trường hóa ngân hàng đến ổn định ngân hàng (Tandelilin & Hanafi, 2021). Tính đến thời điểm này có khá ít các nghiên cứu về tài chính toàn diện, chất lượng thể chế và ổn định ngân hàng.

Ahamed & Mallick (2019) và Saha & Dutta (2022) là hai nghiên cứu khá toàn diện về vấn đề này. Với bộ dữ liệu lớn 2635 ngân hàng, 86 quốc gia trong giai đoạn 2004 – 2012, Ahamed & Mallick (2019) đã chỉ ra được tác động thuận chiều của tài chính luan an 3 toàn diện đến ổn định ngân hàng và nhấn mạnh rằng tác động này sẽ được củng cố hơn nữa khi nó được thực hiện trong môi trường có chất lượng thể chế tốt. Đồng quan điểm với Ahamed & Mallick (2019), Saha & Dutta (2022) cho kết quả tương tự khi nghiên cứu vấn đề này với bộ dữ liệu cấp quốc gia. Tuy nhiên, ổn định ngân hàng trong hai nghiên cứu của các tác giả này mới chỉ đo lường bằng một cách, để phản ánh chính xác hơn và đầy đủ hơn ổn định ngân hàng, luận án đã sử dụng nhiều cách đo lường và so sánh kết quả các cách đo lường với nhau.

Trong những năm gần đây, các nước ASEAN đã có sự phát triển kinh tế vượt bậc, tuy sự tăng trưởng nhanh đó lại tiềm ẩn nhiều rủi ro do ASEAN có độ mở khá lớn, độ mở thương mại hiện tại đã 107,65 %và độ mở tài chính 0,16447% kèm theo tính ổn định ngân hàng ở các nước ASEAN tương đối thấp và khá biến động (Hình 1. Ngoài ra, kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008-2009, tài chính toàn diện đã trở thành chính sách ưu tiên của các nước ASEAN. Năm 2009, Đạo luật Ngân hàng Trung ương của Malaysia quy định chức năng chính của BankNegara Malaysia (BNM) là phát triển và thúc đẩy tài chính toàn diện; năm 2012, Indonesia công bố chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện (Rahman, 2015); Năm 2011, Thái Lan cũng đưa ra kế hoạch quốc gia về tài chính toàn diện (Tambunlertchai, 2015) với mục tiêu không bỏ sót đối tượng nào ở phía sau, điều đó có nghĩa với tài chính toàn diện tất cả người dẫn đều dễ dàng tiếp cận và sử dụng các DVTC với mức chi phí hợp lý và thủ tục dễ dàng. Hơn nữa, ASEAN là khu vực khá đa dạng, có nền kinh tế phụ thuộc vào ngân hàng và được dự báo sớm sẽ trở thành khu vực thương mại lớn thứ năm trên toàn cầu và vai trò của khu vực này trong hệ thống tài chính toàn cầu ngày càng tăng (Nguyen, 2022a).

Do đó, bất kỳ cú sốc bất lợi nào đối với khu vực tài chính ở các quốc gia này đều có thể có tác động lây lan sang các quốc gia khác, ảnh hưởng đến mức ổn định của hệ thống tài chính toàn cầu (Dang & Nguyen, 2021; Moudud-Ul-Huq & ctg.1 Chỉ số Z-Score trung bình của các nước ASEAN Nguồn: Tác giả tự tính toán và tổng hợp từ dữ liệu của Oris Bank Focus, 2022 Trong bối cảnh tác động của tài chính toàn diện tới ổn định ngân hàng còn là một câu hỏi chưa được trả lời thống nhất, việc một khu vực kinh tế có tính ổn định ngân hàng không cao, có độ mở thương mại và tài chính lớn và có khả năng lây lan đến các nền kinh tế khác chuyển sang chú trọng thúc đẩy tài chính toàn diện đặt ra các câu hỏi cần trả lời: (1) Thúc đẩy tài chính toàn diện có làm tăng ổn định ngân hàng ở các quốc gia này hay không? (2) Tác động này có thay đổi với chất lượng thể chế khác nhau hay không? (3) Và với từng khía cạnh riêng lẻ, ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động đó ra sao. Trả lời các câu hỏi này cũng góp phần đưa ra được các gợi ý cho ASEAN trong điều chỉnh chính sách phù hợp. Đó chính là lý do luận án thực hiện đề tài “Tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế - Nghiên cứu ở các nước ASEAN” với mục đích kiểm tra tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng và đánh giá ảnh hưởng của chất lượng thể chế đến tác động này. Nghiên cứu có nhiều điểm kế thừa hai nghiên cứu đã đề cập ở trên và có các điểm khác biệt: (1) bổ sung thêm hai khía cạnh trong xây dựng chỉ số tài chính toàn diện; (2) đo lường ổn định ngân hàng bằng nhiều thước đo thay vì chỉ bằng Zscore vốn bị đánh giá là chỉ số không hoàn hảo vì nó có thể che giấu rủi ro của các quốc gia (Wu & ctg., 2020); (3) đánh giá riêng lẻ ảnh hưởng của từng khía cạnh của chất lượng thể chế đến tác động của tài chính toàn diện lên ổn định ngân hàng; (4) kiểm tra tính chắc chắn của kết quả bằng cách sử dụng phương pháp khác (gắn biến giả ở biến chất lượng thể chế) (5) chọn ASEAN để kể một câu chuyện về tài chính toàn diện, ổn định ngân hàng và chất lượng thể chế ở một vùng có nền kinh tế phụ thuộc ngân hàng bằng cách đưa thêm các biến đặc trưng.

MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU 1. Mục tiêu tổng quát Mục tiêu tổng quát của luận án là nghiên cứu tác động của tài chính toàn diện, của chất lượng thể chế đến ổn định ngân hàng, và đánh giá ảnh hưởng của chất lượng thể chế đối với tác động của tài chính toàn diện đến ổn định ngân hàng ở các nước ASEAN.