CHƯƠNG 1 NHỮNG CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm, vai trò của thanh toán không dùng tiền mặt 1.Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt Tiền mặt theo nghĩa hẹp, là tiền do Ngân hàng Trung ương phát hành ra và nằm trong tau công chúng, doanh nghiệp, tổ chức kinh tế và hệ thống Ngân hàng. Theo nghĩa rộng: tiền mặt có thể hiểu là “những thứ có thể sử dụng trực tiếp để thanh toán các giao dịch và bao gồm cả tiền gửi Ngân hàng”. Như vậy, tiền mặt được dùng để chỉ dạng có khả năng thanh toán cao nhất của tài sản, bao gồm: các đồng tiền do Ngân hàng Nhà nước phát hành và được công chúng giữ để chi tiêu, tiền gửi ở tài khoản vãng lai hay tài khoản tiền gửi không kỳ hạn, có thể rút ra bất cứ lúc nào bằng cách rút tiền mặt hoặc séc.
Đối với các NHTM tiền mặt bao gồm các đồng tiền cất trong két sắt và số dư của họ tại Ngân hàng Nhà nước. do được dùng với nhiều nghĩa khác nhau nên khi gặp khái niệm này, chúng ta phải lưu ý xem nó được dung theo nghĩa nào trong một khung cảnh nhất định (Từ điển kinh tế học). Tiền mặt là hình thức tiền tệ theo đó trong thời gian giao dịch chức năng lưu thông và cất giữ giá trị được thực hiện mà không cần sự tham gia của các định chế tài chính trung gian đặc thù. Trong các mối quan hệ kinh tế, thanh toán được hiểu một cách khái quát nhất là việc thực hiện chi trả tiền giữa các bên.
Tiền ở đây là một phương tiện thanh toán, được hiểu là bất cứ cái gì được chấp nhận chung trong việc thanh toán, tiền không chỉ được sử dụng để chi trả các khoản nợ về mua chịu hàng hóa mà nó còn được sử dụng đề thanh toán các khoản nợ vượt ra ngoài phạm vi treo đổi như nộp thuế, đóng góp các khoản chi dịch vụ… Thanh toán không dùng tiền mặt là cách thức thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ không có sự xuất hiện của tiền mặt mà được tiến hành thông qua việc 4 trích tiền từ tài khoản của người chi trả chuyển vào tài khoản của người thụ hưởng hoặc bằng cách bù trừ thông qua vai trò trung gian của Ngân hàng. Tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán ở đây là các NHTM. Tổ chức, các nhân được sử dụng dịch vụ thanh toán là các tổ chức kinh tế, các doanh nghiệp, các cá nhân trong nền kinh tế có nhu cầu sử dụng dịch vụ thanh toán để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ trong quan hệ thương mại. Dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm tổng thể các phương tiện, phương thức, hình thức hệ thống thanh toán được sử dụng trong thanh toán không dùng tiền mặt.Đặc điểm thanh toán không dùng tiền mặt Thanh toán không dùng tiền mặt có 3 đặc điểm chủ yếu sau: - Sự vận động của tiền tệ độc lập với sự vận động của hàng hóa, dịch vụ cả về thời gian và không gian.
Thông thường, sự vận động của tiền tệ trong thanh toán và sự vận động của hàng hóa dịch vụ không có sự ăn khớp với nhau. Đây là đặc điểm lớn nhất và nổi bật nhất của thanh toán không dùng tiền mặt. - Đặc điểm thứ hai là: trong thanh toán không dùng tiền mặt, tiền không xuất hiện như trong thanh toán tiền mặt mà nó chỉ xuất hiện dưới hình thức ghi sổ, được ghi chép lại trên chứng từ, sổ sách kế toán. Đây là đặc điểm nổi bật, đặc điểm riêng của Thanh toán không dùng tiền mặt.
- Đặc điểm thứ ba là: trong thanh toán không dùng tiền mặt thì Ngân hàng có vai trò rất to lớn. Ngân hàng đóng vai trò là người tổ chức và thực hiện các khoản thanh toán. Ngân hàng đồng thời cũng là người thứ ba không thể thiếu được trong thanh toán chuyển khoản giữa các khách hàng có nhu cấu thanh toán với nhau. Bởi chỉ có Ngân hàng là người quản lý tài khoản tiền gửi của các khách hàng mới được phép trích chuyển tài khoản của các khách hàng.
Có thể nói, toàn bộ quá trình thanh toán được thực hiện một cách thuận lợi, trôi chảy hay không được quyết định bởi người thực hiện – là khách hàng có nhu cầu thanh toán, mà ngân hàng mới đóng vai trò kết thúc quá trình thanh toán. Thanh toán không dùng tiền mặt nếu được tổ chức tốt, thực hiện tốt sẽ phát huy tác dụng tích cực và những tiện ích của nó.Vai trò của thanh toán không dùng tiền mặt - Đối với nền kinh tế: Thanh toán không dùng tiền mặt có vai trò quan trọng đối với sự tăng trưởng của nền kinh tế. Thanh toán không dùng tiền mặt trực tiếp thúc đẩy quá trình vận động của hàng hoá trong nền kinh tế thông qua đó các mối quan hệ kinh tế lớn sẽ được giải quyết, nhờ vậy mà quá trình sản xuất và lưu thông hàng hóa, dịch vụ được tiến hành một cách bình thường. Thanh toán không dùng tiền mặt mang đến những tiện ích như khả năng thanh toán với khối lượng lớn, nhanh chóng chính xác, an toàn, tiện lợi.
Nó giúp cho quá trình vận động, tuần hoàn và chu chuyển vốn giữa các chủ thể trong nền kinh tế, giảm được thời gian thanh toán. Nhờ thời gian thanh toán nhanh, nguồn vốn sẽ được quay vòng nhanh. Nguồn vốn được vận động nhiều hơn, sẽ giúp cho quá trình tái sản xuất, mở rộng sản phẩm xã hội được thúc đẩy phát triển, mang lại hiệu quả cho sự tăng trưởng kinh tế. Tổ chức tốt công tác thanh toán không dùng tiền mặt sẽ tích kiệm được chi phí in ấn, kiểm đếm, vận chuyển bảo quản, lưu trữ kho… Thanh toán không dùng tiền mặt giúp việc quản lý nền kinh tế tốt hơn, hiệu quả hơn thông qua hoạt động thanh toán.
Nếu mọi hoạt động thanh toán đều thông qua Ngân hàng thì Chính phủ sẽ kiểm soát được lượng tiền trong nền kinh tế, khi kiểm soát được thì việc đưa ra các chính sách tiền tệ sẽ sát thực hơn, các nghiệp vụ thị trường mở, tái chiết khấu hay tỷ lệ dự trữ bắt buộc sẽ được điều chỉnh phù hợp, đúng đắn hơn. Như vậy sẽ thực hiện tốt vai trò lưu thông tiền tệ, kiềm chế lạm phát. Việc nắm bắt được các giao dịch thanh toán của khách hàng, biết được mức thu nhập của họ sẽ chống được tệ nạn tham nhũng, trốn thuế thu nhập, chống được nạn rửa tiền, chống thất thu thuế. - Đối với Ngân hàng thương mại: Thanh toán không dùng tiền mặt góp phần tăng nhanh nguồn vốn của Ngân hàng, mở rộng nghiệp vụ kinh doanh.
Khi các doanh nghiệp mở tài khoản tại Ngân hàng sẽ mang lại ho Ngân hàng nguồn vốn tương đối lớn để cho vay, đầu tư phát triển kinh tế. Nó thúc đẩy nghiệp vụ tín dụng của Ngân hàng, giúp Ngân 6 hàng hạn chế rủi ro trong kinh doanh tín dụng, qua dố năm được đặc điểm tình hình kinh doanh của khách hàng. Khi khách hàng mở tài khoản tại Ngân hàng và ký thác vốn của mình vào đó sẽ tạo điều kiện cho Ngân hàng kiểm soát được một phần lượng tiền trong nền kinh tế, cũng như kha năng tài chính, tình hình kinh doanh của doanh nghiệp. trên cơ sở đó Ngân hàng tiến hành cung ứng một lượng tiền thích hợp cho nền kinh tế.
- Đối với khách hàng: Thanh toán không dùng tiền mặt là một phương thức thanh toán đơn giản, an toàn, tiết kiệm, thuận lợi cho sự trao đổi. Khi có tài khoản giao dich ở Ngân hàng khách hàng muốn rút tiền ra bất cứ lúc nào cũng được, chỉ cần viết một yêu cầu gửi Ngân hàng. Các thể thức thanh toán không dùng tiền mặt 1.Thanh toán bằng séc Séc thanh toán là một tờ lệnh trả tiền vô điều kiện do một khách hàng của Ngân hàng ra lệnh cho Ngân hàng trích một số tiền nhất định trên tài khoản của mình mở tại Ngân hàng để trả cho ngời cầm Séc hoặc cho người chỉ định trên tờ séc. Séc ra đời từ chức năng phương tiện thanh toán của tiền tệ và được sử dụng rộng rãi trên hầu hết tất cả các nước trên thế giới.
Ngày nay, séc được sử dụng phổ biến cho doanh nghiệp trong quá trình thanh toán hàng hóa vad dịch vụ rất tiện ích. Séc là phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt ra đời rất sớm và đã được sử dụng rộng rãi cho các giao dịch trong thanh toán trong nước và quốc tê. Điều kiện phát hành, tiếp nhận và thanh toán séc phải tuân theo luật và quy định của quốc tế hoặc mỗi nước tùy theo từng loại séc. Đặc điểm của từng loại séc là có tính thời gian, chỉ có giá trị thanh toán trong thời hạn có hiệu lực được quy định theo từng loại séc mà phạm vi thanh toán khác nhau.
Séc có nhiều loại và được phân chia theo từng tiêu chí khác nhau, cụ thể: 7 - Căn cứ vào tính chất chuyển nhượng séc có thể chia séc thành 03 loại như sau: + Séc ký danh: là séc có ghi tên người thụ hưởng. Loại séc này không thể chuyển nhượng mà chỉ có người thụ hưởng được ghi trên séc mới có quyền lĩnh séc. + Séc vô danh: là séc không ghi tên người thụ hưởng. Loại séc này thì bất kỳ ai cầm tờ séc cũng có thể tới Ngân hàng nhận tiền.
Loại séc này không cần qua thủ tục ký hậu cũng có thể chuyển nhượng được bằng cách trao tay trực tiếp. + Séc theo lệnh: là séc ghi rõ trả tiền theo lệnh của người thụ hưởng. Séc này được chuyển nhượng theo thủ tục ký chuyển nhượng (ký hậu). - Căn cứ vào nội dung thanh toán có thể chia séc thành 04 loại như sau: + Séc tiền mặt: là loại séc mà chủ tài khoản chỉ dùng để nhận tiền mặt tại Ngân hàng từ tài khoản tiền gửi của mình.
+ Séc chuyển khoản: là loại séc dùng trong thanh toán chuyển khoản bằng cách trích tài khoản của người phải trả sang tài khoản của người được hưởng. + Séc gạch chéo: là séc mà trên mặt trước của nó có hai đường gạch chéo song song từ góc này sang góc kia. Nó chỉ được dùng trong thanh toán chuyển khoản không được dùng để rút tiền mặt. + Séc bảo chi: là séc được Ngân hàng đảm bảo khả năng thanh toán.
Một tờ séc có thể thanh toán trong các trường hợp sau: - Thanh toán cùng một tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán khi hai bên thụ hưởng và chi trả cùng mở tài khoản tại một tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán.