Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Nghiên cứu về cây xanh đường phố trên thế giới Cây xanh đường phố là một phần của cây xanh đô thị, có vị trí rất quan trọng đối với nền văn minh nhân loại từ thời cổ đại. Các quốc gia như Ai Cập, Trung Hoa, La Mã, Hy Lạp,…đã xem cây xanh như là biểu tượng cho các vị thần và thờ cúng chúng.
Họ sử dụng cây xanh trong việc trang trí ngoại thất cho các tượng đài, xây dựng các vườn tín ngưỡng trong các đền thờ. Thời kỳ Hi Lạp cổ đại, từ thế kỉ VII trước Công nguyên đến thế kỉ IV sau công nguyên, người ta thấy hai bên các đường dạo phía trước các sân thi vận động (Stadium) và quảng trường (Forum) trước các đền thờ đều có trồng cây Ngô đồng Pháp [15]. Còn ở những tuyến đường chính trong các khu thành cổ La mã thì lại chủ yếu trồng Bách Italia. Tiếp đến thời kỳ từ thế kỉ V cho đến thế kỉ XIV, nhiều quốc gia châu Âu cũng đã trồng Bách Italia trên các tuyến đường hành lễ.
Cùng với việc trồng cây, kiến thức liên quan tới chăm sóc cây trồng cũng đã xuất hiện khoảng 1.500 năm trước Công nguyên ở Ai Cập (Winter, 1974) (dẫn theo Trần Viết Mỹ, 2001) [8], kiến thức này được tiếp tục phát triển khi nền văn minh nhân loại ngày một thăng tiến. Vườn thực vật ra đời và phát triển trong thời kỳ trung cổ. Khi thương mại và giao thông phát triển, cây trồng được chuyển từ nước này đến nước khác. Điều này góp phần làm gia tăng chủng loại cây trồng, kiến thức về trồng và chăm sóc cây ngày càng phong phú hơn.
Khái niệm lâm nghiệp đô thị được xây dựng dựa trên một lịch sử hơn 45 năm và có nguồn gốc từ Bắc Mỹ. Thế nhưng lịch sử trồng cây dọc theo các tuyến đường đã có từ thế kỉ X trước Công nguyên. Tuyến đường được trồng cây trong giai đoạn này là nối từ Kolkata của Ấn độ đến Afghanistan nằm ở chân dãy Himalaya, mục đích của việc trồng cây xanh trên tuyến đường này xuất phát vì mục đích quân sự. Cây trên đường được trồng thành 3 hàng, một hàng chính giữa trung tâm đường và hai hàng cây hai bên đường.
Vào thời kỳ đó đường còn có một tên gọi khác là đường cây lớn “Grand trunk road” [27]. Sau đó đến khoảng giữa thế kỉ VIII trước Công nguyên vùng Lưỡng hà (Mesopotania), khi xây dựng cung điện người ta đã n 5 trồng các hàng cây Tùng, Bách Italia (Italian crypress) thành hàng đối xứng dọc theo các tuyến đường trong khu vực cung điện. Đây cũng được xem là mốc lịch sử trồng cây xanh đường phố của các quốc gia vùng châu Âu [29]. Nowak và Dwyer (2000) đưa ra các mục tiêu phát triển lâm nghiệp đô thị và kết quả từ việc duy trì hệ thống cây xanh đến việc tạo lập một thành phố tán cây che phủ bởi một tỷ lệ cụ thể trong một khoảng thời gian nhất định [23].
Trên cơ sở hoạt động, lâm nghiệp đô thị chủ yếu là chăm sóc, bảo vệ và thay thế cây xanh [24]. Ở châu Âu, sau thời kỳ văn nghệ phục hưng, một số quốc gia vùng châu Âu công tác trồng cây đường phố phát triển khá nhanh. Điển hình là ở nước Pháp, năm 1552 Henri 2 đã từng công bố pháp lệnh trồng cây ngay từ năm 1552, phát động nhân dân trong cả nước trồng cây trên các tuyến đường chính trong các khu ở và trồng cây trên các tuyến đường quốc lộ. Cũng trong thời kỳ này Đế chế Áo - Hung (Austro - hungarian empire) cũng đưa ra kế hoạch trồng cây Ngô đồng Pháp dọc theo các tuyến đường chính trong cả nước với mục đích là bổ sung nguồn gỗ cung cấp cho các hoạt động quân sự [15].
Năm 1647, ở Đức đã xây dựng tuyến đại lộ bóng mát tại thành phố Beclin với mỗi bên đường trồng 4 - 6 hàng cây bóng mát lớn. Tuyến đường này, đã được các nhà quy hoạch đô thị Pháp nghiên cứu và ứng dụng xây dựng loại hình đường Boulvars tại thành phố Pari sau này [18]. Năm 1652, ở Anh các tuyến đường phía Tây và Bắc của công viên St.Jame,s Park vùng Moore Phils thủ đô Luân đôn được thiết kế thành các đường dạo bóng mát công cộng có độ dài khoảng 1 km, mỗi bên đường trồng 4 - 6 hàng cây Ngô đồng Pháp tạo bóng mát để phục vụ Nữ Hoàng đi dạo trên xe ngựa [18]. Mô hình dạng đường bóng mát này còn được mở rộng ứng dụng tạo các đường bóng mát trong các đô thị ở nước Anh.
Năm 1825 Chính phủ Pháp đã công bố pháp lệnh về việc bắt buộc phải trồng cây xanh bóng mát trên các tuyến đường phố. Pháp lệnh này chính là cơ sở để xây dựng những quy phạm kỹ thuật về tuyển chọn cây trồng, kiểm nghiệm chất lượng cây giống đưa trồng, cắt tỉa và duy trì cây xanh trên các tuyến đường đô thị (dẫn theo Nguyễn Thị Bích Thu, 2011) [14]. Năm 1858 kiến trúc sư Georges E. Smann chủ trì thiết kế xây dựng tuyến đường bóng mát Champs Elysees ở thành phố Senna, sau này tuyến đường này đã n 6 trở thành mẫu đường bóng mát điển hình thời kỳ cận đại và có ảnh hưởng rất lớn đến phát triển mô hình đường bóng mát ở các thành phố của Mỹ và các nước khu vực châu Âu.
Năm 1872, kiến trúc sư người Pháp Pierre Charles L.Enfant thiết kế các tuyến đường bóng mát tại thành phố Washington cũng đa số là áp dụng các mô hình đường bóng mát của Pháp. Đặc biệt để chọn loài cây trồng cho các tuyến đường thiết kế ở Mỹ, nhà thiết kế đã tiến hành thử nghiệm 30 loài cây và chọn ra được 12 loài cây thích hợp nhất dùng cho trồng đường phố [17]. Mặc dù châu Âu đã có một lịch sử lâu dài và phong phú của các thiết kế không gian xanh, quản lý cây xanh [18] nhưng lâm nghiệp đô thị chính thức là một lĩnh vực khoa học được nghiên cứu ở châu Âu trong thập niên 1980 đầu tiên tại Vương quốc Anh. Jorgensen giới thiệu các khái niệm về lâm nghiệp đô thị tại Đại học Toronto, Canada vào năm 1965 [22] “Lâm nghiệp đô thị không chỉ liên quan đến cây xanh thành phố hay quản lý cây cá thể, mà còn quản lý cây xanh trong toàn bộ khu vực chịu ảnh hưởng và sử dụng bởi cư dân đô thị”.
Anh Quốc là một trong những quốc gia từ thủa sơ khai đã có nhiều đóng góp cho nhân loại về các vấn đề có liên quan tới cây xanh độ thị. Năm 1618, William Lawson đã viết khá chi tiết về chăm sóc cây đô thị trong cuốn sách “Vườn và vườn giống mới”. John Evelyn, năm 1662 đã đề cập đến tất cả các lãnh vực cây trồng (cây ăn trái, cây lâm nghiệp) trong một cuốn sách có tên là Sylva ((Eve, 1970). Trong cuốn sách này ông chú trọng đến việc nghiên cứu cây trồng đường phố, cây cảnh.
Như vậy, từ thế kỷ 17, 18 đã có nhiều nghiên cứu và sách viết về cây xanh trên nhiều lĩnh vực như: trồng, chăm sóc và phát triển ở các đô thị Châu Âu. Đầu thế kỷ 19, nhiều không gian xanh được hình thành xung quanh các khu nhà ở đô thị, hình thành các khu cư trú tiện nghi và yên tĩnh (Zube, 1973) (dẫn theo Trần Viết Mỹ, 2001) [8]. Cây xanh trong thời kỳ này là một trong các yếu tố kiến trúc cảnh quan và cũng chỉ giới hạn ở nội đô, nơi tập trung dân cư đông đúc mà chưa gắn được với hệ thống công viên, rừng ở ngoại vi. Đến cuối thế kỷ 19, dân cư đô thị ngày càng đông đúc hơn và phạm vi cư trú không còn giới hạn ở nội đô mà được mở rộng ra ngoại vi, đô thị ngày càng phát triển.
Nhu cầu nghỉ ngơi giải trí cho cư dân đô thị ngày càng tăng cao, điều này đòi hỏi các nhà quản lý đô thị phải tính đến việc xây dựng thêm nhiều mảng xanh hơn, không những chỉ ở nội đô - nơi n 7 đất chật người đông, mà phải mở rộng ra ngoại vi - nơi đất đai còn nhiều. Đến giữa thập niên 60 của thế kỷ 20, việc thống nhất quan niệm về sự quản lý cây xanh nội đô và hệ thống ngoại vi vẫn chưa được thừa nhận, phải đến những năm cuối thập niên 70, đầu những năm 80, khi khái niệm mảng xanh đô thị, lâm nghiệp đô thị đã được thừa nhận thì các công trình liên quan đến cây xanh đô thị trên thế giới ở nhiều khía cạnh khác nhau mới được quan tâm. Trong hệ thống cây đường phố, nhấn mạnh việc kết hợp giữa những đường bóng mát, các dải rừng phòng hộ để tạo thành những hành lang xanh trong đô thị. Số lượng đường bóng mát tại thành phố Mát xít Cơ Va đã tăng lên đáng kể, từ 40 tuyến đường vào năm 1957 lên 100 tuyến đường vào năm 1973 [18].
Những tuyến đường này đã góp phần đáng kể bảo hộ và cải thiện môi trường của thành phố. Ở Mỹ, theo Nowak (1994) đưa ra diện tích phủ xanh ở Mỹ từ 55% ở Baton Rouge, Louisiana tới 1% ở Lancaster, California, tỷ lệ phủ xanh lớn nhất là ở những vùng đất trống, công viên và khu dân cư. Cây xanh đường phố chiếm 1/10 số cây trong đô thị. Riêng thành phố Chicago nơi có cây xanh bóng mát phát triển mạnh nhất ở các tuyến đường phố.
Toàn thành phố có khoảng 3,1 triệu cây xanh, trong đó 10% là cây xanh đường phố chiếm 24% tổng diện tích phủ xanh của thành phố [26]. Ở khu vực châu Á, nước có lịch sử trồng cây đường phố sớm nhất là Trung Quốc. Theo tác giả Wang Hao, thì lịch sử trồng cây trên các tuyến đường giao thông ở Trung Quốc có cách đây khoảng 3500 năm. Nhật Bản cây xanh đường phố phát triển từ những năm đầu của thế kỉ 17 [30].
Điển hình thành phố Sendai bắt đầu được biết tới là một thành phố của cây xanh từ trước chiến tranh thế giới lần thứ hai. Các lãnh chúa của Sendai đã khuyến khích dân trồng cây xanh trong sân nhà và ngoài đường phố. Kết quả mọi ngôi nhà, ngôi đền và điện thờ, trên đường phố ở trung tâm thành phố đều có những khu rừng gia đình được sử dụng với mục đích nguồn cung cấp gỗ và nguyên liệu hàng ngày. Những cuộc oanh tạc trong Thế chiến thứ hai đã phá huỷ gần hết mọi thứ nhưng Sendai vẫn được biết đến như "Thành phố của cây xanh".