ĐẶT VẤN ĐỀ Khớp vai là khớp có tầm vận động rộng và linh hoạt nhất so với các khớp khác trong cơ thể. Sự hoạt động linh hoạt của khớp vai cũng làm cho khớp vai chịu nhiều áp lực và rất dễ bị tổn thương do các vi chấn thương, chấn thương, sự căng giãn quá mức và vấn đề thiểu dưỡng [1]. Viêm quanh khớp vai là một bệnh lý khớp thường gặp trong nhóm bệnh ở phần mềm quanh khớp đã được mô tả trong danh mục phân loại bệnh tật ICD-10 là M75 [2]. Viêm quanh khớp vai (Periarthritis humeroscapularis) là thuật ngữ dùng chung cho các bệnh lý viêm các cấu trúc phần mềm quanh khớp vai: gân, túi thanh dịch, bao khớp; không bao gồm các bệnh lý có tổn thương đầu xương, sụn khớp và màng hoạt dịch như viêm khớp nhiễm khuẩn, viêm khớp dạng thấp [3].
Bệnh có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau gây nên, nhưng biểu hiện trên lâm sàng thường là đau và hạn chế vận động khớp vai, các triệu chứng này gây ảnh hưởng nhiều đến lao động và sinh hoạt của người bệnh [4]. Theo một số nghiên cứu trên thế giới, tỷ lệ mắc bệnh VQKV vào khoảng 2% đến 5% dân số [5], ở những người lao động Pháp tỷ lệ bệnh là 8,6 % [6]. Tại Mỹ có 80% dân số trong đời ít nhất một lần bị viêm quanh khớp vai [8]. Kết quả từ một nghiên cứu dân số dọc ở Na Uy trong vòng 14 năm từ 1990 đến 2004, tỷ lệ đau vai trong 1 năm là 46,7% vào năm 1990, 48,7% vào năm 1994 và 55,2% vào năm 2004 [9].
Y học hiện đại điều trị VQKV thường sử dụng thuốc kháng viêm, giảm đau (non-steroid, corticoid hoặc các dẫn xuất…), thuốc giãn cơ. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng rõ ràng về hiệu quả lâu dài cũng như chưa có phác đồ cụ thể được khuyến cáo [7]. Do đó việc tìm ra phương pháp điều trị đơn giản, hiệu quả và an 2 toàn cho bệnh nhân là vấn đề cấp thiết cần được đặt ra. Theo Y học cổ truyền, VQKV thuộc phạm vi chứng kiên tý và có nhiều phương pháp khác nhau để điều trị như: châm cứu, xoa bóp bấm huyệt, dùng thuốc sắc uống.
Vấn đề chọn lựa một phương pháp tối ưu mang lại hiệu quả cao cho người bệnh cũng như thuận tiện, dễ thực hiện cho nhân viên y tế, đồng thời làm giảm bớt gánh nặng thời gian, kinh tế cho người bệnh và xã hội là điều thật sự cần thiết, để tìm ra thêm một phương pháp kết hợp, giúp bệnh nhân cũng như các nhà lâm sàng có thêm sự lựa chọn về phương pháp đa trị liệu. Việc sử dụng bài thuốc YHCT kết hợp phương pháp xoa bóp bấm huyệt đã được áp dụng điều trị từ rất lâu tại Bệnh viện Tuệ Tĩnh mang lại hiệu quả rõ rệt trên bệnh nhân VQKV. Trên thực tế điều trị lâm sàng, chúng tôi thấy Bài thuốc Thái Bình HV, mà tiền thân là Bài thuốc Thái Bình, được cố Bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng sưu tầm, giới thiệu trong quyển sách Toa thuốc Đông y cổ truyền Việt Nam, là bài thuốc được sử dụng và lưu truyền từ lâu trong dân gian, xây dựng từ các vị thuốc Nam quen thuộc, rẻ tiền, có tác dụng khu phong, trừ thấp, thông kinh lạc, ích can thận, chống viêm, giảm đau [11] được ứng dụng điều trị VQKV có hiệu quả cao. Tuy nhiên, chưa có tác giả nào nghiên cứu phương pháp điều trị viêm quanh khớp vai bằng Bài thuốc Thái Bình HV kết hợp xoa bóp bấm huyệt mang tính hệ thống.
Vì vậy, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá kết quả của bài thuốc Thái Bình HV kết hợp xoa bóp bấm huyệt điều trị viêm quanh khớp vai thể đơn thuần” với mục tiêu: 1. Đánh giá kết quả của bài thuốc Thái Bình HV kết hợp xoa bóp bấm huyệt điều trị viêm quanh khớp vai thể đơn thuần. Theo dõi tác dụng không mong muốn của phương pháp. Tổng quan viêm quanh khớp vai theo Y học hiện đại 1.
Giải phẫu khớp vai Khớp vai là khớp có tầm vận động rộng nhất so với các khớp khác trong cơ thể, nhờ đó hoạt động của tay được linh hoạt. Trong quá trình tiến hoá, con người đi bằng 2 chân ở tư thế đứng thẳng, 2 tay được tự do, khớp vai cũng tiến hoá phù hợp với hoạt động linh hoạt của chi trên [1]. Tuy là khớp linh hoạt của cơ thể nhưng cũng dễ bị tổn thương nhất vì bao khớp mỏng, lỏng lẻo, dây chằng không đủ chắc và cũng do động tác của khớp đa dạng, biên độ lớn, khớp cho phép cánh tay xoay theo 3 chiều trong không gian gồm các động tác của cánh tay (ra trước, ra sau, lên trên, vào trong, ra ngoài, xoay tròn) và động tác của riêng vai (lên trên, ra trước, ra sau) [4], [6], [12], [13]. Tham gia vào các động tác của khớp có rất nhiều thành phần bao gồm : xương, khớp, cơ, gân, dây chằng.
Giải phẫu xương 1. Chỏm xương cánh tay 2. Mỏm cùng vai 5. Xương bả vai Hình 1.
Giải phẫu khớp và xương của khớp vai 4 Khớp vai được cấu tạo bởi 3 xương là xương bả vai, xương đòn, chỏm xương cánh tay và 5 khớp là khớp giữa ổ chảo xương bả vai và chỏm xương cánh tay, khớp mỏm cùng – cánh tay, khớp mỏm cùng – xương đòn, khớp ức – đòn và khớp xương bả vai – lồng ngực [4], [14], [15], [16]. Giải phẫu khớp và dây chằng Hệ thống dây chằng khớp vai Hình 1. Giải phẫu khớp và dây chằng của khớp vai 1. Giải phẫu cơ Gân của 4 cơ: cơ trên gai, cơ dưới gai, cơ tròn nhỏ, cơ dưới vai hợp thành chụp của các cơ xoay bao bọc chỏm xương cánh tay, đây là phần hay bị tổn thương nhất [12], [13].Nhóm gân mũ cơ quay 2.
Mỏm cùng vai 3. Cơ nhị đầu cánh tay 6. Xương cánh tay 7. Cơ dưới vai Hình 1.
Giải phẫu cơ vùng khớp vai 5 1. Giải phẫu mỏm cùng vai Gồm có bao thanh mạc dưới mỏm cùng và bao thanh mạc dưới cơ delta, nằm giữa cơ delta và chụp các cơ xoay, hệ thống này giúp cho sự vận động của các cơ xoay, trong khi đó ở phía trên nó dính lỏng lẻo vào cơ delta. Bao thanh dịch dưới mỏm cùng 2. Bao khớp vai 3.
Dây chằng mỏm quạ - cùng vai 4. Sụn viền ổ khớp 5. Bao khớp và nếp bao hoạt dịch 7. Bao thanh dịch dưới cơ delta 10.
Gân nhị đầu 11. Dây chằng ngang cánh tay Hình 1. Các thành phần liên quan khớp vai qua diện cắt đứng 1. Giải phẫu mạch máu và thần kinh khớp vai Các thành phần của khớp vai được nuôi dưỡng bởi các ngành bên và ngành tận của bó mạch , thần kinh cánh tay.
Ngoài ra vùng khớp vai còn liên quan đến các rễ thần kinh vùng cổ , ngực và các hạch giao cảm cổ. Ở đây có các đường phản xạ ngắn vì vậy khi có một tổn thương các đốt sống cổ, ngực thì đều có thể kích thích gây biểu hiện ở khớp vai [12], [13], [18]. Sinh lí khớp vai Hình 1. Các động tác của khớp vai Khớp vai có thể xoay vào trong được 900, xoay ra ngoài 800 -900 , dạng tay 1800, và khép tay 500 , đưa ra trước 1800, ra sau 500 ( Hình 1.
Bao khớp có tác dụng giữ cho ổn định các xương và được tăng cường bởi các dây chằng , khi cơ delta vận động thì mũ gân cơ quay (rotator cuff – Coiffe des rotateurs) giữ cho chỏm của xương cánh tay ổn định tại ổ khớp [19]. Viêm quanh khớp vai theo Y học hiện đại 1. Định nghĩa Năm 1872 lần đầu tiên Duplay dùng danh từ viêm quanh khớp vai để chỉ các trường hợp đau và đông cứng khớp vai. Từ 1981, Weling và các tác giả đều thống nhất rằng: Viêm quanh khớp vai là 7 một thuật ngữ để chỉ tất cả những trường hợp đau và hạn chế vận động của khớp vai mà tổn thương là ở phần mềm quanh khớp, chủ yếu là gân, cơ, dây chằng, bao khớp.
Viêm quanh khớp vai không bao gồm những bệnh có tổn thương đặc thù của đầu xương, sụn khớp, màng hoạt dịch như viêm khớp, chấn thương [2], [3], [4]. Thuật ngữ này chỉ được chấp nhận như một sự mô tả toàn thể chứ không phải chẩn đoán đặc hiệu. Thuật ngữ này không nói lên được cấu trúc nào bị tổn thương. Nguyên nhân Các tổn thương hay gặp trong viêm quanh khớp vai là tổn thương gân của các cơ xoay, bó dài gân cơ nhị đầu và bao thanh mạc dưới mỏm cùng vai [20], gân là tổ chức được dinh dưỡng kém và chủ yếu là do sự giảm tưới máu ở vùng gân gần với điểm bám tận, do sự chật hẹp của khoang dưới mỏm cùng và sự bám chặt của gân vào xương [2], [4].
Các chấn thương cấp tính với cường độ mạnh có thể gây tổn thương gân cơ, tuy nhiên trong bệnh lí khớp vai thì chủ yếu là các vi chấn thương tái diễn gây nên tổn thương bệnh lí [21]. Các gân ở xung quanh khớp vai có thể bị tổn thương do những nguyên nhân sau: Giảm lƣu lƣợng máu tới gân, cơ: Vùng gân ít được cung cấp máu sinh lý là gần điểm bám tận do sự chật hẹp của khoang dưới mỏm cùng và sự bám rất chặt của gân vào xương. Sự giảm tưới máu do quá trình thoái hoá theo tuổi, do bệnh làm thay đổi cấu trúc và tính thẩm thấu của thành mạch (đái tháo đường, vữa xơ động mạch…) Chấn thƣơng cơ học: Gân bị tổn thương có thể do các chấn thương cấp tính, mạn tính, nhưng trong bệnh VQKV, phần lớn các thương tổn là do các vi chấn thương lặp đi lặp lại nhiều lần. Các tổn thương do vận động sai tư thế, quá tầm vận động sinh lí, quá tải thường xuyên về cơ học có thể làm viêm gân, trật gân nhị đầu do đứt sợi xơ ngang của rãnh và đứt gân.
8 Thuốc và hormone: Corticoid ức chế các tế bào và quá trình tổng hợp glycosaminoglycan. Dùng steroid tăng đồng hoá kéo dài thì sau giai đoạn đồng hoá, giai đoạn dị hóa xảy ra với hoại tử tế bào và tiêu hủy tổ chức xơ có thể gây đứt gân [22]. Hiện tƣợng lắng đọng calci ở tổ chức gân quanh khớp vai: Calci lắng đọng ở những tổ chức được dinh dưỡng kém, thậm chí là những tổ chức chết, do đó gọi là calci hoá do loạn dưỡng. Lý do để cắt nghĩa hiện tượng này còn chưa rõ ràng.
Có tác giả cho rằng vị trí mà calci lắng đọng là yếu tố quyết định [22].
