Tổng quan nghiên cứu

Quá trình đô thị hóa và tái cơ cấu kinh tế tại quận Liên Chiểu, thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2015 - 2020 đã tạo ra bước chuyển dịch mạnh mẽ với tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 10,48%/năm và thu nhập bình quân đầu người đạt 73,5 triệu đồng/người/năm. Nằm trên diện tích tự nhiên 74,52 km² với quy mô dân số hơn 162.000 người, địa bàn này tập trung nhiều khu công nghiệp trọng điểm nhưng cũng đối mặt với thách thức lớn về giải quyết việc làm cho lực lượng lao động trẻ. Lực lượng thanh niên trong độ tuổi 16 đến 30 chiếm khoảng 19,98% tổng dân số toàn quận (khoảng 29.718 người vào năm 2016 và lực lượng lao động thanh niên đạt 21.622 người vào giữa năm 2020). Dù tỷ lệ thanh niên có việc làm đạt 92,40% vào năm 2020, thực trạng thiếu việc làm cục bộ, tỷ lệ thất nghiệp chiếm 7,60% và mức độ việc làm không phù hợp chuyên môn lên tới 40,60% vẫn đang đặt ra nhiều rào cản cho sự phát triển bền vững.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá toàn diện và hệ thống thực trạng triển khai chính sách việc làm cho thanh niên tại quận Liên Chiểu trong giai đoạn 2016 - 2020, từ đó nhận diện những kết quả đạt được, khoảng trống bất cập và nguyên nhân cốt lõi. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp công mang tính chiến lược đến năm 2025. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian địa bàn 5 phường thuộc quận Liên Chiểu, gắn liền với các nhóm chính sách đào tạo nghề, định hướng nghề nghiệp, vay vốn tạo việc làm và kết nối cung - cầu lao động. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ thất nghiệp thanh niên xuống dưới 5%, nâng tỷ lệ thanh niên làm việc đúng chuyên môn lên trên 70% và tối ưu hóa hiệu quả thực thi các đề án phát triển nguồn nhân lực địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết chu trình chính sách công kết hợp cùng lý thuyết thị trường lao động và lý thuyết vốn nhân lực để giải thích cơ chế tác động của các can thiệp nhà nước lên việc làm của giới trẻ. Chu trình thực hiện chính sách được phân tích qua 6 giai đoạn cốt lõi: lập kế hoạch, tổ chức phổ biến tuyên truyền, phân công phối hợp thực hiện, duy trì và điều chỉnh chính sách, theo dõi đôn đốc kiểm tra, và tổng kết đánh giá kết quả thực thi.

Các khái niệm cơ bản được chuẩn hóa bao gồm: việc làm (theo Điều 9 Bộ luật Lao động 2019 và chuẩn mực của Tổ chức Lao động Quốc tế ILO), chính sách việc làm cho thanh niên, thực hiện chính sách công và việc làm tự tạo. Hệ thống luận cứ được xây dựng dựa trên cơ sở các chủ trương của Đảng và văn bản pháp luật của Nhà nước như Nghị quyết số 25-NQ/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên, Luật Việc làm năm 2013, Luật Thanh niên, Nghị định số 140/2017/NĐ-CP về chính sách thu hút nhân tài và Quyết định số 1956/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về đào tạo nghề cho lao động nông thôn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp đa tầng, kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2015 - 2020 của Ủy ban nhân dân quận Liên Chiểu, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội quận và số liệu thống kê sơ cấp thu thập thông qua điều tra xã hội học thực chứng trong năm 2020.

Phương pháp chọn mẫu khảo sát được thực hiện theo kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp chọn mẫu có chủ đích với 2 nhóm đối tượng độc lập:

  • Nhóm cán bộ quản lý và doanh nghiệp: Phát ra 100 phiếu, thu về 96 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ phản hồi 96%). Cấu trúc mẫu gồm 4 cán bộ lãnh đạo quận, 11 cán bộ chuyên viên Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, 15 cán bộ Đoàn Thanh niên các cấp, 10 cán bộ Hội Phụ nữ, 10 lãnh đạo phường, 10 tổ trưởng tổ dân phố và 40 đại diện doanh nghiệp hoạt động trên địa bàn.
  • Nhóm thanh niên trong độ tuổi lao động: Phát ra 300 phiếu tại 5 phường, thu về 276 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 92%).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, kiểm định tỷ lệ phần trăm và đánh giá giá trị trung bình qua thang đo Likert 5 mức độ (từ 1: Rất kém đến 5: Rất tốt) là nhằm lượng hóa chính xác nhận thức, mức độ hài lòng và tính hiệu quả của từng mắt xích trong chu trình quản lý nhà nước. Việc xử lý số liệu trên phần mềm chuyên dụng giúp đảm bảo độ tin cậy, khách quan và phản ánh chân thực các biến số tác động trong suốt mốc thời gian nghiên cứu từ 2016 đến 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực tế tại quận Liên Chiểu cho thấy bức tranh đa chiều về việc làm thanh niên với 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy mô lực lượng lao động thanh niên tăng đều hàng năm đi kèm với sự cải thiện về tỷ lệ có việc làm. Giai đoạn 2016 - 2020, lực lượng lao động thanh niên tăng từ 19.618 người lên 21.622 người. Tỷ lệ thanh niên có việc làm tăng từ 89,64% (năm 2016) lên 92,40% (giữa năm 2020), tương ứng số người có việc làm tăng từ 17.157 người lên 19.979 người. Tỷ lệ không có việc làm giảm tương ứng từ 10,63% xuống còn 7,60%.

Thứ hai, tính bấp bênh và sự phân tán không gian việc làm còn rất cao. Khảo sát 276 thanh niên chỉ ra rằng chỉ có 23,91% (66 người) có việc làm thường xuyên, ổn định ngay tại địa phương cư trú. Trong khi đó, 31,16% (86 người) phải tìm việc ổn định ngoài nơi cư trú, 27,17% (75 người) có việc làm không thường xuyên, 11,23% (31 người) phải làm thêm nhiều công việc cùng lúc và 6,52% (18 người) hoàn toàn thất nghiệp.

Thứ ba, khoảng cách lớn giữa đào tạo và sử dụng lao động. Tỷ lệ thanh niên có nguyện vọng tham gia đào tạo nâng cao trình độ chiếm tới 79,34% (trong đó 46,01% muốn đào tạo chính quy, 33,33% muốn học nghề). Đáng chú ý, có tới 40,60% (112 người) cho biết công việc hiện tại không phù hợp với trình độ chuyên môn được đào tạo, phản ánh sự lãng phí nguồn lực đào tạo xã hội.

Thứ tư, bất cập trong các khâu thực thi chính sách công. Điểm đánh giá trung bình của các chủ thể quản lý đối với công tác tham khảo ý kiến thanh niên khi lập kế hoạch chỉ đạt 2,80/5 điểm; tính đa dạng trong hình thức tuyên truyền đạt 3,00/5 điểm; tính thường xuyên của công tác kiểm tra, thanh tra chỉ đạt 2,86/5 điểm. Điểm sáng lớn nhất là sự phù hợp của kế hoạch với chủ trương cấp trên, đạt 3,40/5 điểm và công tác tổng kết đạt 3,48/5 điểm.

Thảo luận kết quả

Căn nguyên của tình trạng việc làm thiếu bền vững bắt nguồn từ cơ cấu kinh tế quận Liên Chiểu với công nghiệp chiếm 64,68% và dịch vụ chiếm 35,07%. Sự chuyển dịch này đòi hỏi kỷ luật lao động công nghiệp và tay nghề kỹ thuật cao, trong khi phần lớn lao động trẻ xuất thân từ nông thôn còn thiếu kỹ năng mềm, tác phong công nghiệp và trình độ ngoại ngữ.

Khi so sánh với các nghiên cứu tương đồng tại quận Ba Đình (Hà Nội) hay thành phố Nam Định, việc thực hiện chính sách tại Liên Chiểu có ưu thế lớn về mạng lưới doanh nghiệp khu công nghiệp nhưng lại bộc lộ hạn chế rõ rệt ở khâu phối hợp liên ngành. Thực tế cho thấy ngoài Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội cùng Quận đoàn hoạt động tích cực, sự tham gia của các phòng ban khác còn mang tính hình thức.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu việc làm của 276 mẫu khảo sát và biểu đồ mạng nhện so sánh điểm số trung bình của 6 giai đoạn thực thi chính sách. Cách trình bày này giúp nhận diện rõ ranh giới giữa mức độ tuân thủ văn bản hành chính và trải nghiệm thụ hưởng thực tế của người lao động.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách việc làm cho thanh niên quận Liên Chiểu giai đoạn 2021 - 2025:

  1. Đổi mới quy trình lập kế hoạch và tham vấn cộng đồng: Ủy ban nhân dân quận Liên Chiểu cần chỉ đạo bắt buộc quy trình lấy ý kiến phản biện từ ít nhất 30% đại diện doanh nghiệp và các tổ chức thanh niên cơ sở trước khi ban hành kế hoạch việc làm hàng năm. Đặt mục tiêu nâng chỉ số hài lòng về tính thực tiễn của kế hoạch từ mức 2,73/5 điểm lên trên 4,00/5 điểm ngay trong giai đoạn 2021 - 2022.

  2. Tái cấu trúc chương trình đào tạo nghề gắn với nhu cầu chuỗi cung ứng: Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì phối hợp với Ban Quản lý các Khu công nghiệp và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp tổ chức đào tạo theo đơn đặt hàng doanh nghiệp. Mục tiêu phấn đấu giảm tỷ lệ làm việc trái ngành từ 40,60% xuống dưới 20% và tăng tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề đạt trên 85% vào năm 2025.

  3. Thiết lập mạng lưới thông tin thị trường lao động số hóa và đa dạng hóa hình thức tư vấn: Quận đoàn Liên Chiểu phối hợp với Trung tâm Dịch vụ việc làm thành phố Đà Nẵng xây dựng nền tảng kết nối việc làm trực tuyến kết hợp tổ chức định kỳ 12 phiên giao dịch việc làm lưu động mỗi năm tại các phường, bảo đảm cung cấp thông tin tuyển dụng chính xác tới 100% đoàn viên thanh niên trong giai đoạn 2021 - 2023.

  4. Tăng cường chế độ kiểm tra, giám sát dựa trên kết quả đầu ra: Thanh tra quận phối hợp với Phòng Nội vụ xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả thực thi chính sách dành cho cán bộ phụ trách tại 5 phường. Tăng tần suất kiểm tra đột xuất và định kỳ lên tối thiểu 2 lần/năm tại mỗi địa bàn, phấn đấu nâng điểm đánh giá mức độ kiểm tra thường xuyên từ 2,86/5 điểm lên mức 4,20/5 điểm vào năm 2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách cấp quận, huyện: Cán bộ lãnh đạo Ủy ban nhân dân, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, Phòng Nội vụ có thể sử dụng khung đánh giá 6 bước và các phát hiện thực chứng để làm tài liệu chuẩn hóa quy trình xây dựng, triển khai các đề án an sinh xã hội tại đô thị đang công nghiệp hóa.

  • Tổ chức Đoàn Thanh niên và các đoàn thể chính trị - xã hội: Cán bộ Đoàn từ cấp quận đến cơ sở có thể khai thác số liệu về nhu cầu học nghề (79,34%) và tâm lý tìm việc để thiết kế các phong trào đồng hành cùng thanh niên lập thân, lập nghiệp sát với nguyện vọng đoàn viên.

  • Giới học thuật, giảng viên và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Chính sách công, Quản trị công, Kinh tế lao động và Xã hội học có thể sử dụng nguồn dữ liệu khảo sát 372 mẫu cùng phương pháp luận của đề tài làm tư liệu tham khảo, đối sánh trong các công trình nghiên cứu về thị trường lao động đô thị.

  • Khối doanh nghiệp và các cơ sở đào tạo nghề: Các nhà tuyển dụng tại các khu công nghiệp và ban giám hiệu các trường trung cấp, cao đẳng nghề có thể nắm bắt xu hướng cung - cầu nhân lực trẻ để chủ động điều chỉnh chiến lược tuyển dụng, ký kết hợp tác đào tạo và cung ứng lao động bền vững.

Câu hỏi thường gặp

  • Tỷ lệ có việc làm của thanh niên quận Liên Chiểu giai đoạn 2016 - 2020 biến động như thế nào? Số liệu thống kê của cơ quan quản lý cho thấy tỷ lệ thanh niên có việc làm tăng tích cực từ 89,64% năm 2016 lên 92,40% vào giữa năm 2020. Số lượng người có việc làm tăng từ 17.157 người lên 19.979 người, trong khi tỷ lệ thất nghiệp giảm tương ứng từ 10,63% xuống còn 7,60%.

  • Nguyên nhân nào dẫn đến việc 40,60% thanh niên được khảo sát làm công việc không phù hợp chuyên môn? Tình trạng này xuất phát từ cơ cấu đào tạo chưa bám sát nhu cầu tuyển dụng của các doanh nghiệp khu công nghiệp (vốn chiếm 64,68% kinh tế quận), cộng với tâm lý chọn trường chạy theo xu hướng và sự thiếu hụt công tác định hướng nghề nghiệp từ bậc phổ thông.

  • Điểm nghẽn lớn nhất trong quy trình thực hiện chính sách việc làm tại quận Liên Chiểu là gì? Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở khâu tham vấn các bên liên quan khi lập kế hoạch (chỉ đạt 2,80/5 điểm) và tần suất kiểm tra, giám sát quá trình thực thi (đạt 2,86/5 điểm), khiến việc phối hợp giữa các phòng ban chuyên môn còn mang tính hình thức.

  • Phương pháp chọn mẫu khảo sát của luận văn có bảo đảm tính đại diện khoa học không? Mẫu khảo sát hoàn toàn mang tính đại diện cao khi thu thập thành công 96 phiếu hợp lệ từ lãnh đạo, cán bộ chuyên trách và 40 doanh nghiệp, cùng 276 phiếu hợp lệ từ thanh niên tại cả 5 phường với đầy đủ các nhóm nghề nghiệp và trình độ.

  • Giải pháp nào mang tính đột phá nhất để giảm tỷ lệ việc làm bấp bênh cho thanh niên địa phương? Giải pháp đột phá nhất là thiết lập cơ chế liên kết ba bên gồm Nhà nước, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp trong việc đặt hàng đào tạo kỹ năng chuyên sâu, kết hợp chuyển đổi số hệ thống thông tin tuyển dụng để thanh niên dễ dàng tiếp cận việc làm tại chỗ.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và chu trình 6 bước thực hiện chính sách việc làm cho thanh niên tại một đô thị công nghiệp hóa nhanh.
  • Phân tích thực chứng trên 372 đối tượng khẳng định tỷ lệ thanh niên có việc làm đạt 92,40% nhưng vẫn còn 40,60% làm việc trái ngành và chỉ có 23,91% có việc làm ổn định tại chỗ.
  • Nhận diện chính xác các khoảng trống quản lý công tại quận Liên Chiểu, đặc biệt trong khâu tham vấn chính sách và kiểm tra thực thi định kỳ.
  • Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với mục tiêu cụ thể, phân công chủ thể rõ ràng và lộ trình thực thi chi tiết đến năm 2025.
  • Các cơ quan quản lý địa phương và cơ sở đào tạo cần khẩn trương áp dụng khung giải pháp này nhằm tối ưu hóa nguồn nhân lực trẻ, thúc đẩy an sinh xã hội và phát triển kinh tế bền vững.