Luận văn thạc sĩ chỉ định thầu mua sắm hàng hóa theo pháp luật từ thực tiễn các đơn vị sự nghiệp công lập của bộ tài nguyên và môi trường

Luận văn thạc sĩ phân tích chỉ định thầu mua sắm hàng hóa theo pháp luật, áp dụng thực tiễn tại các đơn vị sự nghiệp công lập Bộ Tài nguyên và Môi trường.

• Tác giả: Phạm Thị Dung
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Thị Hồng Vân
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Chỉ định thầu mua sắm hàng hóa theo pháp luật từ thực tiễn các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỈ ĐỊNH THẦU MUA SẮM HÀNG HÓA VÀ PHÁP LUẬT VỀ CHỈ ĐỊNH THẦU MUA SẮM HÀNG HÓA
• 1.1. Khái quát chung về chỉ định thầu mua sắm hàng hóa
• 1.2. Pháp luật về chỉ định thầu mua sắm hàng hóa
• 1.3. Quy định của một số nước và tổ chức quốc tế về chỉ định thầu mua sắm hàng hóa
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ CHỈ ĐỊNH THẦU MUA SẮM HÀNG HÓA VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP CỦA BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
• 2.1. Thực trạng pháp luật về chỉ định thầu mua sắm hàng hóa ở Việt Nam hiện nay
• 2.2. Thực tiễn thi hành pháp luật về chỉ định thầu trong mua sắm hàng hóa tại các đơn vị sự nghiệp công lập của Bộ Tài nguyên và Môi trường
• 3. Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ CHỈ ĐỊNH THẦU MUA SẮM HÀNG HÓA TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP CỦA BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
• 3.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về chỉ định thầu mua sắm hàng hóa
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật chỉ định thầu mua sắm hàng hóa tại các đơn vị sự nghiệp công lập của Bộ tài nguyên và môi trường
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát chung về chỉ định thầu mua sắm hàng hóa

Chỉ định thầu là một hình thức lựa chọn nhà thầu được quy định trong Luật Đấu thầu. Hình thức này được áp dụng khi có yêu cầu cấp bách hoặc trong các trường hợp đặc biệt, giúp rút ngắn thời gian và thủ tục so với các hình thức đấu thầu khác. Mua sắm hàng hóa thông qua chỉ định thầu thường được sử dụng trong các đơn vị sự nghiệp công lập, đặc biệt là tại Bộ Tài nguyên và Môi trường, nhằm đảm bảo tính hiệu quả và tiết kiệm ngân sách.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của chỉ định thầu

Chỉ định thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu mà không thông qua cạnh tranh công khai. Đây là hình thức được áp dụng trong các trường hợp đặc biệt, như khi chỉ có một nhà thầu đáp ứng yêu cầu hoặc khi cần thực hiện gấp rút. Pháp luật về chỉ định thầu quy định rõ các điều kiện và quy trình thực hiện, nhằm đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả. Tuy nhiên, việc áp dụng hình thức này cũng tiềm ẩn nguy cơ thiếu cạnh tranh, dẫn đến giá cả không hợp lý.

1.2. Vai trò của chỉ định thầu trong mua sắm hàng hóa

Chỉ định thầu đóng vai trò quan trọng trong việc mua sắm hàng hóa tại các đơn vị sự nghiệp công lập. Hình thức này giúp tiết kiệm thời gian và chi phí, đặc biệt trong các trường hợp cấp bách như mua sắm thiết bị y tế phục vụ công tác phòng chống dịch. Tuy nhiên, việc thiếu cạnh tranh có thể dẫn đến tình trạng giá cả không minh bạch, gây thất thoát ngân sách.

II. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành

Pháp luật Việt Nam hiện hành về chỉ định thầu đã có những quy định cụ thể về các trường hợp áp dụng và điều kiện thực hiện. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành tại các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường cho thấy nhiều bất cập, như việc lạm dụng chỉ định thầu để trục lợi hoặc thiếu sự giám sát chặt chẽ.

2.1. Thực trạng pháp luật về chỉ định thầu

Pháp luật về chỉ định thầu được quy định trong Luật Đấu thầu năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Các quy định này bao gồm các trường hợp được phép chỉ định thầu, điều kiện thực hiện, và quy trình cụ thể. Tuy nhiên, việc thiếu quy định về mức giá tối đa khi chỉ định thầu đã tạo ra lỗ hổng pháp lý, dẫn đến tình trạng lạm dụng và thiếu minh bạch.

2.2. Thực tiễn thi hành tại các đơn vị sự nghiệp công lập

Thực tiễn thi hành pháp luật về chỉ định thầu tại các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường cho thấy nhiều hạn chế. Các đơn vị thường xuyên áp dụng hình thức này mà không tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật, dẫn đến tình trạng giá cả không hợp lý và thiếu cạnh tranh. Điều này ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả sử dụng ngân sách và tính minh bạch trong quản lý tài chính.

III. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện

Để nâng cao hiệu quả của chỉ định thầu trong mua sắm hàng hóa, cần có những giải pháp hoàn thiện pháp luật và tăng cường giám sát thực thi. Các giải pháp này bao gồm việc bổ sung quy định về mức giá tối đa, tăng cường kiểm tra và xử lý vi phạm, cũng như nâng cao năng lực quản lý của các đơn vị sự nghiệp công lập.

3.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật

Một trong những phương hướng quan trọng là bổ sung quy định về mức giá tối đa khi chỉ định thầu, nhằm hạn chế tình trạng lạm dụng và đảm bảo tính minh bạch. Ngoài ra, cần hoàn thiện các quy định về điều kiện và quy trình thực hiện chỉ định thầu, đảm bảo tuân thủ nguyên tắc cạnh tranh và công bằng.

3.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi

Để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, cần tăng cường giám sát và kiểm tra việc áp dụng chỉ định thầu tại các đơn vị sự nghiệp công lập. Các cơ quan quản lý cần có biện pháp xử lý nghiêm các vi phạm, đồng thời hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý và thực thi pháp luật của các đơn vị này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chỉ định thầu mua sắm hàng hóa công là một mắt xích trọng yếu trong việc bảo đảm tiến độ vận hành của bộ máy hành chính và cung ứng dịch vụ công ích. Tại các đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường giai đoạn 2016 - 2019, phương thức chỉ định thầu đã xử lý kịp thời nhu cầu trang thiết bị chuyên dụng, giúp rút ngắn khoảng 30% đến 50% thời gian thực hiện so với đấu thầu rộng rãi. Tuy nhiên, hoạt động này cũng bộc lộ nhiều nguy cơ thất thoát nguồn vốn công khi thiếu vắng cơ chế kiểm soát giá minh bạch.

Vấn đề cốt lõi mà nghiên cứu tập trung giải quyết là sự xung đột giữa tính cấp bách của mua sắm công và nguyên tắc cạnh tranh bình đẳng, minh bạch theo Luật Đấu thầu 2013. Luận văn hướng tới 3 mục tiêu cụ thể: hệ thống hóa cơ sở lý luận về chỉ định thầu mua sắm hàng hóa; khảo sát thực trạng thi hành pháp luật tại 12 đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường trong giai đoạn 2016 - 2019; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thực thi.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc đối với công tác quản lý tài chính công. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học nhằm kiểm soát tỷ lệ tiết kiệm ngân sách đạt tối thiểu 5% đến 8% đối với các gói thầu chỉ định, đồng thời hạn chế tối đa tình trạng thất thoát vốn ngân sách nhà nước trong bối cảnh các đơn vị công lập đẩy mạnh cơ chế tự chủ tài chính.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của Lý thuyết Đại diện (Agency Theory) và Lý thuyết Lựa chọn Công (Public Choice Theory) trong quản lý kinh tế nhà nước. Lý thuyết Đại diện giải thích mối quan hệ bất đối xứng thông tin giữa chủ sở hữu nguồn vốn (Nhà nước) và chủ đầu tư hoặc bên mời thầu được ủy quyền. Khi cơ chế giám sát thiếu chặt chẽ, chủ đầu tư dễ nảy sinh hành vi trục lợi, ưu ái nhà thầu thân hữu. Trong khi đó, Lý thuyết Lựa chọn Công làm sáng tỏ động cơ của các chủ thể công quyền khi đưa ra quyết định mua sắm thường hướng đến tối đa hóa lợi ích cục bộ thay vì lợi ích tối ưu của cộng đồng.

Bên cạnh đó, luận văn làm rõ 4 khái niệm pháp lý then chốt:

1. Đấu thầu mua sắm hàng hóa theo Khoản 2 Điều 4 Luật Đấu thầu 2013 và Khoản 1 Điều 214 Luật Thương mại 2005.
2. Chỉ định thầu mua sắm hàng hóa với tư cách là hình thức lựa chọn nhà thầu trực tiếp trong các trường hợp đặc biệt được quy định tại Điều 22 Luật Đấu thầu 2013.
3. Hạn mức chỉ định thầu theo Điều 54 Nghị định 63/2014/NĐ-CP (không quá 01 tỷ đồng cho gói thầu mua sắm hàng hóa và không quá 100 triệu đồng cho mua sắm thường xuyên theo Thông tư 58/2016/TT-BTC).
4. Đơn vị sự nghiệp công lập với vai trò là đơn vị dự toán cấp 2 trực tiếp quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước để mua sắm tài sản công.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ 45 hồ sơ gói thầu mua sắm trang thiết bị, vật tư chuyên ngành tài nguyên môi trường giai đoạn 2016 - 2019, kết hợp cùng các báo cáo kiểm toán, kết luận thanh tra và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 45 gói thầu được lựa chọn từ 12 đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu mục đích kết hợp phân tầng theo quy mô giá trị: 20 gói thầu có giá trị dưới 100 triệu đồng, 18 gói thầu từ 100 triệu đến 1 tỷ đồng và 7 gói thầu mua sắm đặc thù trên 1 tỷ đồng. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp thống kê mô tả là nhằm đối chiếu trực tiếp giữa quy định của Luật Đấu thầu 2013 với dữ liệu vận hành thực tế, từ đó lượng hóa chính xác các sai phạm phổ biến như chia nhỏ gói thầu hay sai lệch giá dự toán.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn giai đoạn 2016 - 2019 tại các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tình trạng lạm dụng chỉ định thầu thông qua hành vi chia nhỏ dự toán diễn ra phổ biến. Trong tổng số 45 gói thầu khảo sát, có tới 16 gói thầu (tương đương 35,5%) xuất hiện dấu hiệu phân tách khối lượng mua sắm thành các hợp đồng dưới 100 triệu đồng hoặc dưới 1 tỷ đồng nhằm né tránh hình thức chào hàng cạnh tranh hoặc đấu thầu rộng rãi.

Thứ hai, tỷ lệ tiết kiệm ngân sách qua chỉ định thầu đạt mức rất thấp. Trong khi hình thức đấu thầu rộng rãi mang lại tỷ lệ tiết kiệm bình quân từ 7,5% đến 12,3%, thì các gói thầu chỉ định thầu chỉ đạt mức tiết kiệm tượng trưng từ 0,5% đến 1,8% so với giá gói thầu được duyệt.

Thứ ba, việc xác định giá gói thầu thiếu căn cứ thị trường tin cậy. Do thiếu quy định định hướng giá trần và phương pháp thẩm định giá độc lập, giá phê duyệt trúng thầu của nhiều loại thiết bị quan trắc môi trường, máy đo đạc địa chính cao hơn từ 15% đến 30% so với giá bán thực tế của nhà nhập khẩu chính hãng.

Thứ tư, vi phạm về năng lực nhân sự và điều kiện pháp lý của nhà thầu. Khoảng 15% hồ sơ chỉ định thầu chưa đảm bảo quy định về việc đăng ký thông tin trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trước thời điểm đóng thầu 02 ngày làm việc theo Thông tư liên tịch 07/2015/TTLT-BKHĐT-BTC. Hơn 40% thành viên tổ chuyên gia tại các đơn vị sự nghiệp cơ sở là cán bộ kiêm nhiệm, chưa đáp ứng đủ tiêu chuẩn tối thiểu 03 năm công tác trong lĩnh vực kinh tế - kỹ thuật liên quan theo Điều 116 Nghị định 63/2014/NĐ-CP.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các bất cập trên xuất phát từ sự thiếu hoàn thiện của chế tài pháp lý. Luật Đấu thầu 2013 và Nghị định 63/2014/NĐ-CP chưa quy định rõ trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu khi phê duyệt giá dự toán không sát thực tế. Tình trạng này tạo ra kẽ hở tương tự như các vụ việc sai phạm nghiêm trọng được Thanh tra Chính phủ chỉ ra tại các dự án chỉ định thầu của Công ty Thái Sơn (Bộ Quốc phòng) hay các gói mua sắm thiết bị y tế chống dịch Covid-19, nơi máy xét nghiệm Real-time PCR bị nâng khống giá gấp 2 đến 3 lần, đạt mức 2 đến 3 tỷ đồng mỗi máy.

So sánh với thông lệ quốc tế, các định chế tài chính lớn như Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) và Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) đều không quy định ngưỡng hạn mức áp dụng chỉ định thầu cứng nhắc mà mặc định áp dụng đấu thầu cạnh tranh quốc tế. Chỉ định thầu chỉ được chấp thuận trong những trường hợp bất khả kháng hoặc độc quyền công nghệ với quy trình giải trình nghiêm ngặt.

Dữ liệu khảo sát thực tế có thể được hệ thống hóa qua biểu đồ cột so sánh mức độ tiết kiệm ngân sách giữa các hình thức lựa chọn nhà thầu, kết hợp với bảng tổng hợp các hành vi vi phạm thủ tục chỉ định thầu nhằm minh họa trực quan sự chênh lệch hiệu quả kinh tế - xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao tính minh bạch trong hoạt động chỉ định thầu mua sắm hàng hóa công lập, 4 giải pháp cụ thể được đề xuất:

1. Hoàn thiện quy định về phương pháp định giá gói thầu: Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì, phối hợp cùng Bộ Tài chính ban hành Thông tư hướng dẫn bắt buộc sử dụng cơ sở dữ liệu giá thị trường điện tử quốc gia để lập dự toán gói thầu chỉ định, hoàn thành trước quý IV năm 2021, đảm bảo giá gói thầu không được chênh lệch vượt quá 5% so với giá giao dịch thực tế.
2. Tăng cường chế tài thanh tra và kiểm soát hành vi chia nhỏ dự toán: Thanh tra Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp cùng các đơn vị chức năng thực hiện thanh tra định kỳ 100% các gói thầu mua sắm có giá trị từ 500 triệu đồng đến 1 tỷ đồng trong giai đoạn 2021 - 2023, quy định hình thức kỷ luật cách chức hoặc chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra đối với chủ đầu tư cố tình chia tách dự án.
3. Chuẩn hóa và chuyên nghiệp hóa nhân sự đấu thầu: Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành quy chế bắt buộc 100% cán bộ tham gia tổ chuyên gia đấu thầu và tổ thẩm định tại các đơn vị sự nghiệp trực thuộc phải có chứng chỉ hành nghề đấu thầu chuyên nghiệp và tối thiểu 03 năm kinh nghiệm thực tế trước năm 2022.
4. Triển khai số hóa toàn diện quy trình chỉ định thầu: Trung tâm Công nghệ thông tin trực thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường tích hợp 100% quy trình đăng tải thông tin, phát hành hồ sơ yêu cầu và thẩm định kết quả chỉ định thầu lên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia theo lộ trình 2021 - 2022, rút ngắn thời gian công khai kết quả từ 10 ngày xuống còn tối đa 03 ngày làm việc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cán bộ quản lý và chuyên viên đấu thầu tại các đơn vị sự nghiệp công lập: Nắm vững các bước quy trình chỉ định thầu thông thường và rút gọn theo chuẩn Nghị định 63/2014/NĐ-CP, từ đó tối ưu hóa thời gian thực hiện gói thầu trong vòng 45 ngày và phòng ngừa rủi ro vi phạm thủ tục.
2. Cơ quan thanh tra, kiểm tra và kiểm toán nhà nước: Sử dụng khung tiêu chí và danh mục các dấu hiệu chia nhỏ gói thầu, nâng giá dự toán làm tài liệu tham chiếu nghiệp vụ khi tiến hành thanh tra hoạt động mua sắm công.
3. Doanh nghiệp và nhà thầu cung ứng hàng hóa, thiết bị chuyên ngành: Hiểu rõ yêu cầu pháp lý về hồ sơ đề xuất, điều kiện đăng ký thông tin trước 02 ngày làm việc trên hệ thống đấu thầu để tham gia thương thảo hợp đồng hợp lệ.
4. Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Luật Kinh tế: Khai thác hệ thống dữ liệu thực chứng và lập luận lý luận về mối quan hệ giữa pháp luật thương mại, pháp luật đấu thầu với quản trị tài chính công.

Câu hỏi thường gặp

1. Hạn mức chỉ định thầu đối với gói thầu mua sắm hàng hóa hiện nay được pháp luật quy định là bao nhiêu? Theo Điều 54 Nghị định 63/2014/NĐ-CP, hạn mức chỉ định thầu mua sắm hàng hóa thuộc dự án đầu tư phát triển là không quá 01 tỷ đồng. Đối với gói thầu thuộc dự toán mua sắm thường xuyên theo Thông tư 58/2016/TT-BTC, hạn mức áp dụng hình thức chỉ định thầu rút gọn là không quá 100 triệu đồng.

2. Thời gian tối đa để thực hiện một quy trình chỉ định thầu thông thường là bao lâu? Theo Khoản 2 Điều 22 Luật Đấu thầu 2013, thời gian thực hiện chỉ định thầu kể từ ngày phê duyệt hồ sơ yêu cầu đến ngày ký kết hợp đồng không được quá 45 ngày. Đối với các gói thầu có quy mô lớn, tính chất kỹ thuật phức tạp, thời hạn tối đa cho phép là không quá 90 ngày.

3. Pháp luật xử lý hành vi cố tình chia nhỏ gói thầu để áp dụng chỉ định thầu như thế nào? Hành vi chia nhỏ gói thầu là hành vi bị cấm theo Khoản 6 Điều 89 Luật Đấu thầu 2013. Tùy theo tính chất vi phạm, cá nhân và tổ chức vi phạm sẽ bị phạt tiền từ 30 triệu đến 50 triệu đồng theo Nghị định 50/2016/NĐ-CP, bị cấm tham gia hoạt động đấu thầu từ 1 đến 5 năm hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

4. Nhà thầu cần đáp ứng điều kiện tiên quyết nào về mặt thông tin mạng trước khi được chỉ định thầu? Theo Điều 5 Luật Đấu thầu 2013 và Thông tư liên tịch 07/2015/TTLT-BKHĐT-BTC, nhà thầu phải có xác nhận đăng ký thông tin hợp lệ trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia tối thiểu 02 ngày làm việc trước thời điểm đóng thầu hoặc trước thời điểm trao hợp đồng chỉ định thầu.

5. Vì sao các tổ chức tài chính quốc tế như Ngân hàng Thế giới (WB) lại hạn chế tối đa chỉ định thầu? Các tổ chức quốc tế như WB và ADB ưu tiên đấu thầu rộng rãi nhằm triệt tiêu độc quyền và tối đa hóa cạnh tranh thị trường. Chỉ định thầu thường triệt tiêu sự so sánh giá độc lập, khiến tỷ lệ tiết kiệm ngân sách giảm sâu xuống dưới 2% và làm gia tăng nguy cơ thông đồng lợi ích nhóm giữa bên mời thầu và nhà thầu.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và chỉ rõ bản chất kinh tế - pháp lý của hình thức chỉ định thầu mua sắm hàng hóa công lập.
• Làm sáng tỏ thực trạng thi hành tại 12 đơn vị sự nghiệp trực thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường giai đoạn 2016 - 2019 qua 45 hồ sơ gói thầu cụ thể.
• Nhận diện 4 nhóm sai phạm trọng điểm: lạm dụng chia nhỏ gói thầu, tỷ lệ tiết kiệm ngân sách thấp dưới 2%, định giá dự toán thiếu chuẩn xác và thiếu hụt nhân sự chuyên môn.
• Đề xuất 4 giải pháp đồng bộ về xây dựng cơ sở dữ liệu giá trần, siết chặt thanh tra, chuẩn hóa 100% cán bộ tổ chuyên gia và số hóa quy trình trên mạng đấu thầu quốc gia giai đoạn 2021 - 2023.
• Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo giàu giá trị khoa học và thực tiễn cho công tác lập pháp, giảng dạy và quản trị mua sắm tài sản công.

Các cơ quan quản lý và đơn vị sự nghiệp công lập cần khẩn trương rà soát lại quy trình mua sắm nội bộ, chủ động áp dụng các giải pháp kiểm soát giá và tăng cường công khai thông tin trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia ngay hôm nay để bảo đảm an toàn pháp lý và tối ưu hóa nguồn lực tài chính nhà nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỈ ĐỊNH THẦU MUA SẮM HÀNG HÓA VÀ PHÁP LUẬT VỀ CHỈ ĐỊNH THẦU MUA SẮM HÀNG HÓA 1. Khái quát chung về chỉ định thầu mua sắm hàng hóa 1. Khái niệm về chỉ định thầu mua sắm hàng hóa * Khái niệm về đấu thầu: Chỉ định thầu là một hình thức của đấu thầu theo quy định của pháp luật về đấu thầu, vì vậy, muốn hiểu được chỉ định thầu thì ta phải hiểu được các quy định của pháp luật về đấu thầu. Thuật ngữ “đấu thầu” đã xuất hiện trong pháp luật các quốc gia từ rất lâu.

Giữa các quốc gia có tồn tại những định nghĩa khác nhau về thuật ngữ đấu thầu, nhưng về bản chất thì các định nghĩa về đấu thầu đều xuất phát từ một thuật ngữ có xuất xứ từ tiếng Anh là “Procurement” có nghĩa là mua sắm. Từ điển kinh doanh của Anh (Longman dictionary of Business english) không định nghĩa cụ thể đấu thầu là gì mà chỉ giải thích đấu thầu mua sắm là việc sử dụng các phương pháp hoặc nỗ lực đặc biệt để nhận được hay mua được. Từ điển Luật của Black’s thì lại giải thích: “Đấu thầu là các hành động hay cách thức để nhận được, mua được, là việc người mua và người bán gặp gỡ nhau sao cho người bán có cơ hội để bán hàng của mình”. Còn theo Từ điển Luật học thì “Đấu thầu là phương thức giao dịch đặc biệt, người muốn xây dựng một công trình (người gọi thầu) công bố trước các yêu cầu và điều kiện xây dựng công trình, người dự thầu công bố giá mà mình muốn nhận, người gọi thầu qua so sánh để lựa chọn nhà thầu có lợi ích nhất cho mình theo các điều kiện mình đưa ra.

Cuộc đấu thầu chỉ có nhà thầu trong nước tham dự gọi là đấu thầu trong nước.Cuộc đấu thầu có các nhà thầu trong nước và nước ngoài tham dự gọi là đấu thầu quốc tế” [22, tr. Theo Khoản 2, Điều 4 của Luật Đấu thầu năm 2013, “Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư 8 vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp; lựa chọn nhà đầu tư để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư, dự án đầu tư có sử dụng đất trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế”. Tuy nhiên, quy định này lại chỉ áp dụng chủ yếu trong đấu thầu mua sắm hàng hóa, dịch vụ công, thanh toán bằng tiền ngân sách hoặc có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước. Đấu thầu hàng hóa, dịch vụ trong thương mại là một loại đấu thầu tồn tại trên thực tế, nó được coi là một loại hành vi pháp lý do một nhóm chủ thể đặc biệt trong xã hội- các thương nhân thực hiện và là đối tượng điều chỉnh của Luật Thương mại.

Khoản 1 Điều 214 Luật Thương mại năm 2005 quy định về đấu thầu hàng hóa như sau: "Đấu thầu hàng hoá, dịch vụ là hoạt động thương mại, theo đó một bên mua hàng hoá, dịch vụ thông qua mời thầu (gọi là bên mời thầu) nhằm lựa chọn trong số các thương nhân tham gia đấu thầu (gọi là bên dự thầu) thương nhân đáp ứng tốt nhất các yêu cầu do bên mời thầu đặt ra và được lựa chọn để ký kết và thực hiện hợp đồng (gọi là bên trúng thầu)". Có thể thấy, đấu thầu là quá trình chủ đầu tư lựa chọn nhà thầu đáp ứng toàn bộ các yêu cầu mà mình đã đặt ra, trong đó, bên mua sẽ tổ chức đấu thầu để bên bán (các nhà thầu) cạnh tranh với nhau. Mục tiêu của bên mua là có được các hàng hóa và dịch vụ thỏa mãn các yêu cầu của mình về kĩ thuật, chất lượng và với chi phí thấp nhất. Mục đích của bên nhà thầu là giành được quyền cung cấp mua hàng hóa, dịch vụ với mức giá hợp lý, đủ bù đắp các chi phí đầu vào và đảm bảo mức lợi nhuận cao nhất có thể.

Vì vậy, bản chất của đấu thầu đã được xã hội thừa nhận như một sự cạnh tranh lành mạnh để được thực hiện một việc nào đó, yêu cầu nào đó. Sau khi quá trình đấu thầu kết thúc, kết quả của sự lựa chọn đó là có hợp đồng ký kết giữa các bên với các điều khoản quy định cho tiết trách nhiệm của từng bên tham gia; bên nhà đầu tư có trách nhiệm thực hiện các nhiệm vụ nêu trong hồ sơ mời thầu, còn bên chủ đầu tư phải giám sát, kiểm tra, nghiệm thu và thanh toán. 9 Từ khái niệm trên, có thể xác định đấu thầu cũng là một hoạt động thương mại phổ biến. Vì vậy, nó có một số đặc điểm sau: Thứ nhất, đấu thầu hàng hóa, dịch vụ trong thương mại luôn gắn liền với quan hệ mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ.

Đấu thầu chỉ được tổ chức khi một bên chủ thể có nhu cầu mua sắm hàng hóa, dịch vụ tốt nhất theo yêu cầu, kết quả đấu thầu sẽ là cơ sở để các bên thương thảo hợp đồng mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ thương mại, trong đó nội dung hợp đồng bao gồm cả những chi tiết của hồ sơ dự thầu. Vì thế, thực chất, đấu thầu hàng hóa, dịch vụ chỉ là giai đoạn tiền hợp đồng thương mại chứ không phải là một hoạt động thương mại độc lập. Thứ hai, đấu thầu là một quá trình đa chủ thể. Các bên tham gia quá trình đấu thầu luôn bao gồm bên mời thầu và bên dự thầu, bên mời thầu thường là chủ sở hữu của nguồn vốn được dùng để mua sắm hàng hóa, dịch vụ.

Trong một số trường hợp, bên mời thầu cũng có thể chỉ là người được giao quyền sử dụng vốn để mua sắm hàng hóa, dịch vụ, do vậy, chủ sở hữu thật sự của nguồn vốn sẽ có vai trò chi phối nhất định đối với gói thầu. Còn bên dự thầu là bên có khả năng cung cấp hàng hóa, dịch vụ nhưng không phải chủ thể nào cũng có thể trở thành bên dự thầu, chỉ những chủ thể có năng lực thực hiện và không nằm trong diện bị loại trừ theo các tiêu chuẩn mà bên mời thầu đặt ra mới có quyền trở thành bên tham dự thầu. Ngoài ra, trong mối quan hệ đấu thầu, chủ thể thứ ba cũng thường xuất hiện với vai trò là các nhà tư vấn, họ có vai trò là đảm bảo cho quá trình đấu thầu được diễn ra một cách nghiêm túc. Một bên nữa trong quan hệ đấu thầu là chủ sở hữu nguồn vốn, mặc dù họ không trực tiếp tham gia vào quan hệ này nhưng họ lại có vai trò quyết định trong việc chi nguồn vốn cho gói thầu.

Ngoài ra, các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền thẩm định, phê duyệt kết quả đấu thầu cũng được coi là một bên trong quan hệ đấu thầu. Vai trò của họ là nhằm đảm bảo cho quá trình đấu 10 thầu diễn ra đúng trình tự, thủ tục, nhanh chóng phát hiện và sửa chữa kịp thời các sai sót xảy ra trong toàn bộ quy trình đấu thầu cũng như kiểm tra lần cuối trước khi đi đến giai đoạn ký kết và thực hiện hợp đồng. Thứ ba, đấu thầu là một quy trình gồm nhiều giai đoạn, các giai đoạn đó có mối quan hệ mật thiết với nhau, giai đoạn trước là tiền đề, là nền móng cho giai đoạn sau. Mỗi giai đoạn có vai trò khác nhau nhưng tựu chung lại thì các giai đoạn đều nằm trong một thể thống nhất, và khi các chủ thể tham gia vào từng giai đoạn của quan hệ đấu thầu họ đều phải tuân theo những quy tắc chung.

Thứ tư, đấu thầu là quá trình cạnh tranh bình đẳng, công khai và minh bạch. Khi tham gia vào hoạt động đấu thầu, bên mời thầu đưa ra trước các yêu cầu của mình để các bên dự thầu căn cứ vào đó để đưa ra các mức giá cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Vì thế, đấu thầu chính là sự cạnh tranh công bằng giữa các bên dự thầu, tất nhiên, sự cạnh tranh này phải tuân theo những nguyên tắc, những yêu cầu nhất định, đảm bảo sự cạnh tranh bình đẳng, công bằng giữa các bên dự thầu. Tính công bằng được thể hiện ở việc các nhà thầu được hưởng các điều kiện, cơ hội như nhau trong quá trình đấu thầu.

Bên mời thầu phải có trách nhiệm đảm bảo các điều kiện đặt ra đối với các nhà thầu là ngang nhau, đồng thời ngoài các thông tin cần giữ bí mật, còn các thông tin về đấu thầu được cung cấp cho các nhà thầu phải như nhau, không được có sự phân biệt đối xử. Chính điều này, đã tạo ra sự minh bạch, bên mời thầu sẽ hiểu rõ hơn năng lực của từng nhà thầu để từ đó có căn cứ đưa ra quyết định lựa chọn một đối tác phù hợp để hợp tác. Thứ năm, khi tham gia đấu thầu, nhà thầu phải có sự bảo lãnh dự thầu.Việc bảo lãnh ở đây chính là việc các nhà thầu đặt một khoản tiền mặt, séc hoặc bảo lãnh của ngân hàng… để đảm bảo trách nhiệm của mình với hồ sơ dự thầu.Trường hợp nhà thầu vi phạm quy định dự thầu mà không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ tài chính tham gia dự thầu thì bên bảo lãnh sẽ phải trả thay nhà thầu một số tiền cho bên mời thầu ngay sau khi nhận được văn 11 bản yêu cầu của bên mời thầu. Biện pháp này có mục đích là đảm bảo nhà thầu không thay đổi ý định và hủy bỏ việc tham gia đấu thầu, đồng thời cũng bảo vệ quyền lợi thầu và loại bỏ những nhà thầu không nghiêm túc.

Thứ sáu, đấu thầu là một giai đoạn tiền hợp đồng nhằm lựa chọn đối tác, nhà thầu phù hợp đảm bảo hiệu quả kinh tế của dự án.Thông thường để đi đến được bước thỏa thuận và ký kết hợp đồng, người ta phải trải qua giai đoạn đàm phán hợp đồng.Nhưng cũng có một số loại hợp đồng đặc thù để đi đến giai đoạn các bên có thể gặp gỡ để đàm phán thì phải qua một giai đoạn lựa chọn đối tác có đủ khả năng đáp ứng các yêu cầu của bên mời thầu để đàm phán. Giai đoạn này được gọi là đấu thầu.Việc đấu thầu với mục đích là nhằm lựa chọn đối tác, nhà thầu phù hợp đảm bảo hiệu quả kinh tế của dự án. * Khái niệm chỉ định thầu Để hiểu rõ hình thức chỉ định thầu là gì thì trước hết ta cần phải hiểu chỉ định là gì. Theo từ điển tiếng Việt: “chỉ định” có nghĩa là quyết định chọn, cử ra để làm việc gì [23, tr.