Chương 1. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu. Đặc điểm địa mạo và phân bố di tích khảo cô tiền - sơ sử khu vực thành phố Hà Nội. Phân tích địa mạo trong mối quan hệ với điểm cư trú và bảo tồn di sản văn hóa khảo cô tiên - sơ sử.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các nghiên cứu về mối quan hệ giữa địa mạo với điểm cư trú và bảo tồn di tích khảo cỗ tiền - sơ sử 1. Tổng quan các nghiên cứu ở nước ngoài 1. Mối liên quan giữa dia mạo với điểm cư trú và các di tích khảo cổ Sự tồn tại, phát triển của xã hội loài người gắn liền với địa hình bề mặt Trái đất; sự phân hóa và quá trình tiến hóa của địa hình tác động tới thay đổi vị trí định cư cua con người.
Dé hiểu rõ về lịch sử tu cư, về sự phân bố các di chỉ khảo cổ, về các thời kỳ khảo cổ cần phải nghiên cứu day đủ về địa hình và tiến hóa địa mạo - địa chat. Một chuyên ngành khoa học có tính liên ngành được hình thành là “địa khảo cổ” (Geoarchaeology). Thuật ngữ địa khảo cô được sử dụng chính thức đầu tiên trong công trình “Geoarchaeology” của Davidson và Shackley năm 1976 [95] và bat đầu được coi như là một ngành khoa hoc kết nối giữa khoa học Trái đất và Khảo cô học. Trong cuốn “Earth Sciences and Archaeology” [102] các tác giả cũng đã đặt vai trò và vị trí của địa mạo học lên hang dau trong các ứng dụng của khoa học Trái đất dé nghiên cứu khảo cô.
Công trình này cũng đặc biệt nhắn mạnh tới vai trò của địa mạo trong nghiên cứu về quá trình biến đổi cảnh quan, đặc biệt ở khu vực đồng băng châu thổ đối với khảo cô học. Với việc giải thích địa hình, cảnh quan được hình thành trong quá khứ như thế nào, nó có vai trò gì trong hiện tại và có thé biến đổi thé nao trong tuong lai, dia mao học có những đóng góp rat đa dang và xuyên suốt trong các van đề về môi trường va quan lý. Trong cuốn “10 reasons why Geomorphology is important” đã chỉ ra một số ngành, vấn đề mà địa mạo có đóng góp quan trọng và trực tiếp: Sinh thái học, Khoa học hành tính, Chính sách và quản lý môi trường, Biến đổi toàn cầu, Địa chất, Cau trúc và dau khí, Công nghệ môi trường và Khảo cổ học [119]. Nghiên cứu địa hình và các quá trình thành tạo địa hình trong mối liên hệ với quá trình định cư của con người được thể hiện thông qua việc phân tích mối liên quan giữa các dạng địa hình với các di tích khảo cổ đã được các nhà khoa học Hoa Kì tiễn hành từ khá sớm.
Việc tìm kiêm các vi trí có tiêm năng chứa đựng các di chỉ khảo cô; hoặc nghiên cứu cô địa mạo cũng có mục đích dé tái hiện lại khung cảnh sống - yếu tố về mặt không gian trong mục đích phục dựng lại các nền văn hóa của con người trong quá khứ. Đây cũng là hướng tiếp cận mà Zeuner (1945), Antevs (1935), Butzer, Hanson (1968) và Vita-Finzi (1969) đã áp dung trong các công trình nghiên cứu của minh dé làm sáng tỏ vai trò của các nhân tổ địa hình có ảnh hưởng tới việc hình thành các điểm quan cư [93]. Các nghiên cứu đều khang định vi trí phát hiện được những di chỉ khảo cô - là dấu vết sinh sống của con người không hề phân bố một cách ngẫu nhiên mà liên quan tới một sỐ dạng địa hình nhất định, hoặc ở những nơi có điều kiện tự nhiên thuận lợi mà con người có thê khai thác cho quá trình sinh sống. Băng việc thu thập tư liệu liên quan tới các di chỉ khảo cổ về không gian phân bó, loại hình và đặc điểm của các di vật, nhiều nhà nghiên cứu đã tiến hành thống kê số lượng các di chỉ khảo cổ, niên đại theo các không gian địa lý như theo lưu vực sông, theo các dạng địa hình, độ cao và tim ra quy luật phân bố của chúng.
Đồng thời, tác động của các quá trình địa mạo đang tiếp diễn đối với sự bảo tồn hay hủy hoại các di tích cũng được xem xét đến. Ví dụ như quá trình lắng đọng trầm tích sông, hồ có thé bảo tồn các di tích bằng chính việc chôn vùi; trong khi các quá trình phong hóa, quá trình sườn lại có thể hủy hoại, hoặc phân bồ lại các di tích này [90]. Địa hình luôn biến đổi kéo theo các yêu tố ở trên bề mặt địa hình cũng biến đôi theo đó, gây cản trở nhiều trong việc nhận diện những đối tượng sử dụng đất trước đây. Các quá trình địa mạo ngoài vai trò tạo nên các dạng địa hình được con người sử dụng, đồng thời cũng có thé làm phá hủy dang địa hình ban đầu, gây nên những khó khăn, cản trở và đòi hỏi con người cũng phải thay đổi để thích nghỉ; chúng còn có thê chôn vùi đi những dấu tích ở nơi mà con người đã từng sinh sống.
Trên cơ sở nhận thức đúng đắn về nguồn gốc phát sinh và quá trình phát triển của địa hình, địa mao học có thé hiểu được bản chất của các dạng địa hình và phân biệt được trong địa hình hiện tai đâu là các dạng di lưu của quá khứ, đâu là dang đang hình thành và phat triển. Nó cho phép chúng ta khôi phục lại những điều kiện cỗ địa mạo và tìm hiểu lịch sử về mặt không gian sống của con người trước kia. Dựa trên cơ sở con người sử dụng địa hình một cách có lựa chọn, nghiên cứu địa mạo giúp chúng ta nhận biết được đặc trưng về mặt hình thái và nhận diện những vi trí thuận lợi cho sự cư trú của COn người. Có thê nói vai trò của nghiên cứu địa mạo đặc biệt là địa mạo đồng bằng châu thé là không thé thay thế trong nghiên cứu về đặc điểm và quá trình cư trú của con người.
Việc lựa chọn nơi cư trú và hoạt động nông nghiệp của con người đều cần có các dạng địa hình phù hợp và các phương pháp địa mạo có thể làm sáng tỏ quá trình phát sinh, phát triển địa hình, thậm chí khôi phục lại đặc điểm địa hình trong quá khứ, từ đó giải thích được đặc điểm và quá trình cư trú của con người trên các khu vực. Bản đồ địa mạo cho nghiên cứu các điểm định cư Ban đồ địa mạo được coi là một trong những công cụ tốt nhất dé hiểu được bối cảnh tự nhiên của bề mặt Trái đất [96]. Nó cung cấp một mô tả khách quan đầy đủ về hình thái địa hình cùng với tên cụ thể. Bản đồ địa mạo bao gồm thông tin trên thuộc tính không gian của địa hình (như hướng, độ dốc, bậc độ cao.); nguồn gốc và tiễn hóa trong quan hệ với nội sinh/ngoại sinh và quá trình trên bề mặt.
Với đặc điểm như vậy bản đồ địa mạo gần như là một nội dung bắt buộc phải xây dựng trong mọi nghiên cứu địa mạo. Tuy nhiên, do sự đa dạng về nội dung, ty lệ, mục đích sử dung nên bản đồ địa mạo cũng khá da dạng về phương pháp thành lập va ký hiệu [115]. Các nghiên cứu cụ thể cũng ứng dụng khá linh hoạt các dạng khác nhau của bản đồ địa mạo để thành lập các bản đồ cho mình. Các nghiên cứu về địa mạo va địa khảo cổ thường xây dựng các bản đồ địa mạo từ đó làm cơ sở cho các đánh giá về tiềm năng và các dạng địa hình theo từng thời kỳ như nghiên cứu về địa mạo và địa khảo cô ở phía Nam Mississipi do Paul V.
Tác giả đã thành lập bản đồ dia mạo chỉ tiết từ bản đồ địa mạo tỉ lệ nhỏ hơn được thành lập trước đó trên cơ sở tích hợp với những dữ liệu mô hình số độ cao. N ghiên cứu mô tả các đơn vi dia mao chi tiết, khác nhau về đặc điểm địa chất, lịch sử thành tạo địa chất, địa mạo và các quá trình địa mạo, lay đó là căn cứ dé đánh giá đặc trưng của những dang địa hình phân bồ nhiều di chỉ khảo cô. Tác giả nhận định rằng, các khu vực này thường là những nơi cao ráo như các vùng thêm, các địa hình sót nôi cao, các gờ cao ven lòng của hệ thông sông hiện đại cũng như hệ thống sông cô. và gần nguồn nước.
Trong nghiên cứu này, bản đồ địa mạo của công trình cũng đã được xây dựng theo phương pháp nguồn gốc hình thái với việc chia tách các nhóm thành tạo Neogen, các thêm Pleistocene và các địa hình mới hình thành trong Holocene (hình 1. Chú giải Vùng cao tuổi Neogen Vùng cao tuổi Neogen | Thém thấp Sông chính không phân chia Đường bờ và Dòng chảy lớn ed Bé mat san bang đê cát cổ Biên giới Quốc gia Đồng bằng ven biển Pleistocene de= Dam lấy Devils Ranh giới bang L] Thém giữa “pe bee Dong chảy cổ ns Nhánh sống núi L] Them DeMioyvHIE Đồng bằng ven biển Holocene Ii Thém cao L] Không phân chia xesrrrrr Nhánh sống núi ps=' Bềmặtthảo nguyên _ [ŸỂỂ[ thém biển và đảo chắn bờ tt=° Đồng bằng Texas Hình 1.1: Bản do dia mạo vùng Nam Mississippi [103] Trong một case study nghiên cứu về địa mạo trong cuốn “Earth Sciences and Archaeology”, tác giả đã sử dụng bản đồ địa mạo giản lược và tập trung vào các thành tạo châu thé từng thời kỳ (alluvial fan delda) cùng đường bờ cô. Nghiên cứu này cũng đã chỉ ra tiền hóa địa hình đã chi phối sự phân bố của các di chỉ khảo cổ theo thời kỳ một cách khá rõ ràng [102]. im tích Tesina - Bacchiglione u khảo cổ hoc Padua WœnSaàTi0OSPAR?Nf°PEcuGope©bù a 738 ne 3 ° h Soom A Hình 1.3: Mô hình độ cao địa hình từng thời ky lich sử [112] 10 Khi nghiên cứu về quá trình hình thành một đô thị cổ từ thời La Mã, tác giả Paolo Mozzi ,.
đã xây dựng ban đồ địa mạo chung cho cả khu vực và một loạt bản đồ hình thái địa hình ứng với từng thời kỳ lịch sử của đô thị cô ở Padua, Italy [112]. Với ban đồ địa mạo chung cho cả khu vực, tác gia có thể giải thích điều kiện tự nhiên, quá trình thành tao địa hình và hiểu rõ hơn bản chất nguồn gốc địa hình khu vực (hình 1.2), cho cái nhìn toàn cảnh về vị trí địa lý và các tác động tự nhiên tới khu vực.