CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VE NGHIÊN CỨU DIA MAO MOI TRƯỜNG PHUC VỤ PHAT TRIEN DU LICH DIA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CUU 1. Tổng quan nghiên cứu địa mạo môi trường và du lịch địa học 1. Trên thế giới 1. Các hướng nghiên cứu liên quan đến địa mạo môi trường Thuật ngữ “địa mạo môi trường” được Coates đưa ra vào năm 1971.
Ông định nghĩa lĩnh vực này như sau: “Dia mạo môi trường là việc sử dụng kiến thức địa mạo trong thực tiễn để giải quyết các vấn dé khi con người muốn biến đổi hoặc làm thay đổi địa hình và các quá trình trên bê mặt Trái dat” [78]. Sau này, Panizza đã đưa ra định nghĩa một cách khái quát hơn “Địa mạo môi trường là lĩnh vực của các khoa học về Trái dat, nghiên cứu các mỗi quan hệ giữa con người và môi trường trên quan điểm địa mạo” [116]. Như vậy, cả hai định nghĩa trên đều cho thấy mối liên hệ rất chặt chẽ giữa con người và địa hình nói riêng, và môi trường tự nhiên trên bề mặt Trái đất nói chung. Theo Panizza, Mói truong là “tập hợp các hợp phan vật lý và sinh học có ảnh hưởng đến sự song, sự phat triển và các hoạt động của các sinh vật đang sống”.
Trong trường hợp này, môi trường được sử dụng theo hướng sinh thái. Địa hình và thành phần vật chất cấu tạo nên môi trường được xem là giá thể của hệ sinh thái, còn các tác nhân địa mạo (như nước, gió, sóng, v.) và quá trình địa mạo (phong hóa, phá hủy, vận chuyền và tích tụ vật liệu) đều được xem là các điều kiện vật lý của hệ sinh thái [116]. Con dia mạo trong quản lý môi trường hay là địa mạo môi trường, có thé được chia thành hai khía cạnh: tdi nguyên địa mao va tai biến địa mạo. Quan niệm như vậy, cũng giống như Cục Môi trường của Vương Quốc Anh khi đề cập đến quy hoạch và quản lý bờ biển [84].
Trong công trình này, Cục Môi trường Vương Quốc Anh đã đưa ra hai mô hình nghiên cứu trong quản lý môi trường bờ bién là: mô hình quản lý tai biến và mô hình quan lý tài nguyên ở bờ bién [84]. Các nội dung nghiên cứu cua địa mạo môi trường. Tu định nghĩa nêu trên, Coates năm 1971 cũng xem địa mạo môi trường nhằm giải quyết các nội dung sau: (1) nghiên cứu các quá trình địa mạo và địa hình ảnh hưởng đến con người, như các hiện tượng tai biến (lũ lụt, trượt đất, v. Vào nửa cuối của thế ky XX, trên toàn thế giới nổi lên trào lưu về môi trường và được gọi là “Phong trào Môi trường” (Environmental Movement) và đã ra đời Ngày Môi trường Thế Giới là ngày 5 tháng 6 hằng năm (bắt nguồn từ ngày 5/6/1972 là ngày Hội nghị Môi trường Toàn cầu lần thứ nhất ở thành phố Stockholm, thủ đô của Thụy Điển).
Điều này, cũng có đóng góp của các nhà khoa học về Trái đất, trong đó có các nhà địa mạo. Sau khi quan niệm địa mạo môi trường ra đời, hướng nghiên cứu này đã được ủng hộ rộng rãi ở các nước Phương Tây, đặc biệt ở các nước phát triển. Đầu tiên là công trình “Dia mạo trong quản lý môi trường” của Cook và Doornkamp được xuất bản lần đầu vào năm 1974, lần thứ hai vào năm 1990 [79] và được tái bản vào các năm 1993, 1994 và 1997. Họ cũng làm rõ thêm về địa mạo môi trường, bao gồm một phạm vi rộng lớn các hoạt động được gắn liền với việc sử dụng đất đai, không khí, thực vật và nước, và có nhiều nhóm chuyên gia chịu trách nhiệm cho quy hoạch và phát triển môi trường, gồm các nhà quy hoạch, các kỹ sư, các nhà kiến trúc cảnh quan, các chính trị gia, luật gia và nhiều nhà quản lý nghề nghiệp khác.
Nhiều công trình về môi trường gắn với các hoạt động của con người, trong đó đề cập đến sự đóng góp của khoa học địa mạo. Trong cuốn sách có tiêu đề “Cac hệ thong Môi trường” của White và đồng nghiệp có 4 phan lớn được chia thành 24 chương, thì có tới 16 chương liên quan tới kiến thức địa chất và địa mạo [134]. Điều đó cho thấy rằng, toàn bộ địa hình mặt đất và các nhân tố hình thành và biến đổi chúng (nước chảy trên mặt, nước ngầm, gió, băng, biến, sinh vật, con nguoi, V.V) đều là những hợp phần của môi trường, thậm chí đều được xem là các nguồn tài nguyên [134]. Hoặc cuốn sách “Môi trường: các nguyên lý và ứng dụng” của Park được xuất bản vào năm 1997 cũng có cấu trúc về cơ bản giống như những cuốn sách kinh điển về địa mạo hay địa mạo quá trình [1 14].
Nghiên cứu địa mạo môi trường được khẳng định vi trí của mình trong khoa học địa mạo ứng dụng nói riêng, cũng như trong các khoa học về Trái đất nói chung vào những năm 1990 của thế kỷ XX. Ngoài các công trình đã nêu, McGregor và Thompson (1995) tuyển tập các nghiên cứu va được trình bày trong cuốn sách “Dia mạo và quản lý lãnh thổ trong môi trường dang thay đổi” với nhiều bài báo khoa học có giá trị cả về lý luận và thực tiễn của khoa học địa mạo [103]. Theo Graff , cơ sở khoa hoc dé địa mạo có thé đóng góp cho quản ly môi trường là “Dia mao là một khoa học tự nhiên.có sự liên kết chặt chẽ với quản lý tài nguyên môi trường và chính sách công cộng. có một tâm quan trọng mới cho việc ứng dung lý thuyết đã được xác lập dé giải quyết các van dé xã hội quan tâm ” [89].
Trên cơ sở này, Downs và Booth đã đưa ra ba vai trò cụ thể cho địa mạo trong quan lý môi trường gồm: 1) tránh và và giảm thiêu tai biến thiên nhiên; 2) khôi phục và bảo tồn môi trường; và 3) phát triển bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên [85]. Đồng thời các tác giả này cũng đề xuất các loại dịch vụ địa mạo trong quản lý môi trường, bao gồm: 1) định hướng dự án; 2) xác định các điều kiện hiện tại; 3) điều tra các điều kiện trước đây; 4) dự đoán các điều kiện trong tương lai; 5) giải quyết/thiết kế van dé; 6) kiểm soát và đánh giá sau dự án; và 7) tư van chuyên môn. Từ định nghĩa địa mạo môi trường của Panizza và phân tích bài viết “Địa mạo trong quản lý môi trường” của Downs và Booth ở trên, Dongre đã đưa ra hai khía cạnh về sự kết hop địa mạo trong quản ly môi trường là: 1) về khoa học, địa mạo tiếp tục cung cấp các kỹ thuật chuyên môn và các công cụ, cho phép các nhà khoa học áp dung nó dé giải quyết các van dé môi trường tốt hơn; và 2) về xã hội, các nhà quản lý môi trường và công chúng, đã dần dần thừa nhận sự liên quan của địa mạo trong giải quyết vấn đề, dẫn đến số lượng các nhà địa mạo lớn hơn tương tác với chính sách công; và đã đi đến kết luận rang “Chừng nào mà quy mô can thiệp của con người không làm suy yếu các quá trình địa mạo (và đa dạng sinh học và các tài nguyên mà chúng hồ trợ), thì con người được hưởng lợi từ các hoạt động lành mạnh của các quá trình dia mạo” [87]. Theo Cook và Doornkamp việc sử dụng địa mạo trong quan lý môi trường đã bắt đầu thành công vì 4 lý do: 1) nghiên cứu các quá trình đương đại và những thay đổi bề mặt Trái đất, đã đặt ra cho nghiên cứu dia mạo tiềm năng lớn nhất đối với việc đánh giá tài nguyên và tai biến; 2) xu thế hướng tới sử dụng công cụ và kỹ thuật hiện đại trong nghiên cứu các quá trình địa mạo; 3) chủ đề các vấn đề môi trường và đánh giá tài nguyên địa hình đã dần trở thành mối quan tâm quốc tế; và 4) số lượng các nhà địa mạo tăng trưởng từ những năm 1960 cung cấp những nhu cầu cho các nhà quản lý môi trường [79].
Tooth và Viles đã đưa ra nhận xét rằng, trong nhiều trường hợp, những cân nhắc địa mạo là rất quan trọng cho khả năng tiếp cận toàn diện đối với điều tra môi trường và đạt được quản lý môi trường bền vững [132]. Một nội dung khác trong quản lý môi trường là quan lý tai biến thiên nhiên. Như đã được trình bày ở trên, địa mạo môi trường xem xét hai khía cạnh: tài nguyên và tai biến, do đó quản ly môi trường thực chat là quản lý việc sử dụng tài nguyên và quan lý tai biến. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về van dé này, đặc biệt ở những năm dau thé kỷ 21.
Chang hạn trong cuốn sách “Môi trường: Nguyên lý và ứng dung” của Park (1997) có cau trúc các chương giống như các sách giáo khoa về địa mạo, nhưng trong mỗi chương đều có phan tai biến và giải pháp quản lý [1 14]. Nhiều nhà nghiên cứu đều cho rằng, hầu hết các tai biến thiên nhiên (động đất, núi lửa, lũ lụt, trượt đất, xói lở bờ bién, V.) đều liên quan chặt chẽ với địa mạo, vì chúng là thành phần quan trọng về động lực bề mặt của Trái đất. Theo Ayala, nghiên cứu địa mạo có thê cung cấp các cách tiếp cận lý thuyết và ứng dụng dé phòng ngừa thiên tai dưới dạng nguồn gốc và động lực của các quá trình vật ly, và có thé đưa ra những đóng góp quan trọng dựa trên sự hiéu biết về mối tương tác giữa các tai biến thiên nhiên và xã hội [69]. Đến nay, nhiều nước trên thế giới đã công nhận địa mạo thực sự có lợi ích cho lĩnh vực tai biến thiên nhiên.
Điều này đã được nêu trong trong bài viết về “Vai trò của địa mạo trong quan lý tai biến thiên nhiên” của Hibbeler, với những đóng góp cụ thể gồm cách tiếp cận đa ngành, thiết lập rủi ro địa mạo, phương pháp dự báo, và một lĩnh vực quốc tế tập trung [97]. Đề quản lý môi trường hiệu quả và bền vững, thi các nghiên cứu địa mao đã có những đóng góp đáng ké cho đánh giá tác động môi trường (DTM). Thực chất đánh giá tác động môi trường chính là đánh giá tác động của con người đến môi trường. Tuy nhiên, trước đây, vai trò của địa mạo trong đánh giá tác động môi trường thường bi xem nhẹ, hoặc thậm chí còn bi bỏ qua.