Chương 1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG SÁNG TÁC THƠ NGUYỄN TRÃI 1. Ý nghĩa cảm thức thời gian trong sáng tác thơ ca trung đại 1. Giới thuyết cảm thức thời gian trong sáng tác thơ ca Theo Từ điển Tiếng Việt: “Thời gian là một phạm trù triết học, cùng với không gian là hình thức tồn tại của vật chất, của thế giới. Không có sự vật hiện tượng nào tồn tại ngoài nó, chỉ trong thời gian và không gian thì sự vật mới có tính xác định” [52] Cảm thức là cách con người nhận thức, đánh giá xem xét một vấn đề trong cuộc sống bằng con mắt chủ quan, bằng cảm nhận của chính mình chứ không phải của ai khác.
Cảm thức thời gian thể hiện trong thơ là thời gian khách quan khi đi vào tác phẩm nghệ thuật dường như đã không còn là chính nó mà đã được qua “bộ lọc” cảm xúc và nhận thức chủ quan của cá nhân người nghệ sĩ. Người ta có thể thấy, thời gian đi nhanh như thoi đưa hoặc chậm trôi qua đến nỗi như nghìn thu…Hoặc thời gian không còn là một khái niệm trừu tượng mà có khi tồn tại dưới dạng cụ thể như hương vị, màu sắc, vật thể hiện hữu trong nhiều chiều kích khác nhau. Thời gian trong sáng tác nghệ thuật được cảm nhận không phải bằng các đại lượng vật lý thông thường như giây, phút, ngày tháng năm… mà bằng chính cảm xúc mang rất rõ yếu tố chủ quan của mỗi người. Thời gian hạnh ngộ thoáng chốc trôi qua, phút giây đợi chờ dài như thế kỷ… nó hoàn toàn phụ thuộc vào yếu tố tâm lý.
Con người thông qua cách cảm nhận về thời gian để trình bày quan niệm, sự hiểu biết, đánh giá của mình về cuộc đời, về cái đã qua, đang đến và cái sắp đến… Thời gian là một đại lượng tồn tại khách quan. Nhưng, đối với mỗi cá nhân, thời gian lại mang màu sắc, dấu ấn riêng biệt của từng cá thể. Cũng là dòng thời gian trôi chảy, nhưng ở mỗi người nghệ sĩ cảm nhận bằng cảm quan với những cảm xúc, nhận thức và quan niệm riêng và in dấu ấn cá nhân rất rõ.Có khi đứng trước vũ trụ bao la, cảm nhận sự vô hạn của không gian, người nghệ sĩ nhận ra sự hữu hạn của kiếp người; Có lúc người nghệ sĩ nhận ra sự trôi chảy vĩnh viễn của thời gian để 13 kịp hoài niệm về những chặng đường mình đã đi qua… Thời gian không phải là yếu tố duy nhất hé mở đời sống thế giới tâm hồn con người. Bên cạnh thời gian bao giờ cũng tồn tạimột không gian nhất định.
Thời gian ấy, không gian hiện hữu đó dung chứa thế giới con người với các hiện tượng tự nhiên, xã hội… Sự tồn tại của con người hiển nhiên không thể được đặt ngoài vòng thời gian và khoảng không gian nhất định. Không một ai có thể đứng ngoài bước đi của thời gian, không một ai không có đôi lần nhìn thời gian trôi nhanh, cảm nhận cuộc đời ngắn ngủi hay đằng đẵng…Đó chính là cảm thức thời gian và nó trở thành một hiện tượng mang tính phổ quát. Thế nên, xem xét đánh giá cảm thức thời gian của một cá nhân cụ thể, phần nào giúp ta dựng lại chân dung của con người, của thời đại ấy. Sử dụng yếu tố thời gian như là một phương tiện để lý giải con người, cuộc đời.
Thời gian không chỉ là đại lượng trôi đi theo chiều tuyến tính giản đơn để chỉ dòng chảy cuộc đời đi qua. Thời gian với các “chiều kích” quá khứ, hiện tại, tương lai đều có thể trở thành những cảm nhận khác nhau ở từng tâm trạng mỗi cá nhân. Thời gian trong cảm thức của con người như một cơ thể sống với các trạng thái cảm xúc phong phú đa dạng, phức tạp được mở rộng các đường biên với các chiều kích của nó, để đánh dấu thời khắc đặc biệt trong từng cuộc sống của mỗi cá nhân hoặc thời đại. Thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học có một ranh giới phân biệt với thời gian vật lí tuyến tính, nhưng không dễ thấy.
Thời gian ấy có thể dài hay ngắn, trôi nhanh hay chậm là tùy thuộc vào tâm tư tình cảm của nhà thơ, tùy thuộc vào sự cảm nhận của chủ thể sáng tạo. Thời gian nghệ thuật là một hình tượng nghệ thuật sinh động chứ không khô cứng. Nó không đơn giản chỉ là sự cảm nhận bằng tư duy tỉnh táo của các giác quan mà còn được cảm nhận bằng óc chủ quan, bằng cảm xúc, bằng chính tâm trạng của tác giả. Do được cảm nhận bằng tâm trạng nên thời gian trong thơ có cách thể hiện riêng không giống với thời gian vật lí bên ngoài.
Nó có sự giãn cách, giãn cách từ thời gian vật lí bên ngoài để được tự nhiên vào thơ. Ngoài nghĩa thực vốn có, thời gian còn mang ý nghĩa biểu trưng. Chính giá trị biểu trưng này làm cho thời gian trong thơ mang được rất nhiều cảm thức của người 14 nghệ sĩ. Khi người nghệ sĩ nhắc đến lượng thời gian “kim cổ” cũng có nghĩa cảm xúc, ý thức của người nghệ sĩ đang đứng ở hai chiều cảm thức về dòng chảy cuộc đời xưa và nay trong sự hoài niệm quá khứ hoặc hiện hữu của thời gian ngừng trôi, bất biến trước thời gian lịch sử, vĩnh hằng.
Nguyễn Trãi bâng khuâng trước sông nước mênh mông: “Kim cổ vô cùng giang mạc mạc/ Anh hùng hữu hận diệp tiêu tiêu” (ƯTTT) cũng là lúc nhà thơ suy nghiệm về sự hữu hạn của đời người trước dòng chảy thời gian vô tận. Dòng chảy thời gian trong tác phẩm dễ dàng biến đổi linh hoạt. Giữa ban ngày mà cứ tưởng đêm tối, từ hiện tại mà trở về quá khứ, thậm chí trở về thời Bàn Cổ khai thiên… Khi Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm thường nhắc nhắc đến xã hội “Nghiêu Thuấn”: “Dân Nghiêu Thuấn, vua Nghiêu Thuấn”, “Ngày Nghiêu tháng Thuấn”… cũng có nghĩa các nhà thơ muốn nhắc đến một xã hội lý tưởng, một thời đại đầy mơ ước. Thời gian trong văn chương có thể trôi nhanh hay chậm, yên ả, đều đều hay thay đổi đột ngột, gấp gáp, đầy biến động, có thể có những liên hệ giữa quá khứ, hiện tại, tương lai.
Thời gian trong văn chương có những nhịp điệu, sắc độ riêng để phản ánh hiện thực. Vậy nên, có thể kéo dài thời gian bằng cách miêu tả rất tỉ mỉ mọi diễn biến tâm trạng, mọi diễn biến hành động của nhân vật của các sự kiện. Văn học có thể làm cho một ngày dài hơn thế kỉ. Ngược lại, nhà thơ có thể làm cho thời gian trôi nhanh đi bằng cách dồn nén làm cho khoảng một thời gian dài chỉ qua một câu thơ ngắn.
Thời gian có thể được trần thuật cùng chiều với thời gian tự nhiên, nhưng cũng có thể đi ngược từ hiện tại trở về quá khứ bằng hồi tưởng. Các lớp thời gian có khi đan bện, xoắn xít với nhau. Cũng có lúc giữa quá khứ và hiện tại, tương lai có mối liên hệ thời gian, cùng đồng hiện trong một thời điểm. Thời gian nghệ thuật biểu hiện trong thơ chịu sự chi phối từ cảm thức thẩm mỹ và thế giới thẩm mỹ của con người thời đại.
Như đã biết, thơ ca trung đại buổi đầu là sáng tác của các nhà sư, về sau là các nhà Nho. Vậy nên, mỗi thành phần, hẳn nhiên, có cách cảm thụ thế giới riêng, nhiều khác biệt với con người hiện đại. Người xưa phụ thuộc vào thiên nhiên, bởi thiên nhiên là quy chuẩn của cái đẹp, nên họ dễ 15 dàng đồng nhất hóa thế giới thiên nhiên với thế giời con người. Họ giải thích các hiện tượng mà họ thấy được bằng quy luật vận động của thế giới tự nhiên.
Ví như, sự xuất hiện của sao chổi được xem là tín hiệu về xã hội loạn lạc hay nhật, nguyệt thực xuất hiện là dấu hiệu của vua chúa băng hà,. Thế giới tự nhiên không phải là sự tồn tại vật chất lạnh lùng khô cứng, không có mối quan hệ với con người mà ngược lại nó tồn tại trong sự thấm đẫm tinh thần và tình cảm của con người. Những thời khắc của vạn vật ngày, đêm, tuần, tháng, bốn mùa,. hay thời khắc cuộc đời con người đều có thể gửi gắm vào thơ để bày tỏ tình cảm thân thiết, hay đôi khi xa cách thì mượn thơ để ngụ ý tình ai oán.
Con người cảm nhận thời gian bằng nhịp đi của bốn mùa, của cỏ hoa, cây lá, của tuần trăng, con nước. Chính những hình ảnh như vậy đi vào văn chương, được xem là tín hiệu thẩm mỹ chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa thế giới tự nhiên và con người. Mọi hoạt động của con người không thể tách rời với thiên nhiên. Thiên nhiên là bạn, là chứng nhân cho những khoảnh khắc “hỉ, nộ, ái, ố” của cuộc đời con người.
Tìm hiểu về thời gian nghệ thuật trong văn học cũng là một cách để giải mã những bí ẩn giữa con người với tự nhiên trong sự hài hòa mật thiết. Thời gian nghệ thuật trong văn học nói chung, trong sáng tác thơ ca trung đại nói riêng không đơn giản là việc xác định những khoảnh khắc, những thời điểm diễn tiến sự việc mà nó được xây dựng như một kí hiệu đặc biệt để thể hiện quan niệm và cảm xúc của tác giả trước dòng chảy thời gian. Vì vậy, thế giới nghệ thuật cùng các chiều kích của dòng chảy thời gian biểu hiện trong sáng tác của người nghệ sĩ được khám phá cũng có nghĩa là tâm hồn, tư tưởng tình cảm và phong cách người nghệ sĩ cũng được nhận ra trong thi phẩm. Thời gian, không gian là hình thức tồn tại của thế giới, của cuộc sống con người.
không gì có thể tồn tại ngoài không gian và thời gian. Do vậy, con người cảm nhận thời gian từ sự thay đổi của chính mình và của thế giới xung quanh. Chính sức mạnh biểu hiện đa dạng, phong phú của ngôn ngữ giúp các thi phẩm lưu lại dấu ấn về cảm thức thời gian một cách sâu sắc sinh động hơn hẳn các loại hình nghệ thuật khác. Vì thế, cảm thức thời gian in đậm dấu ấn trong các thi phẩm.
Thời gian biểu hiện không chỉ là một mảnh vỡ về hình khối, màu sắc hay âm 16 thanh mà với một dung lượng ngôn từ ít ỏi, nó có thể tái hiện những biến cố lớn lao của một đời người hay một thời đại cụ thể. Đọc câu thơ: “Thập niên phiêu chuyển thán bềnh bồng” (ƯTTT) của Nguyễn Trãi, ta nhận ra nỗi niềm của nhà thơ trong mười năm nổi trôi, lưu lạc “no nước uống thiếu cơm ăn” (QÂTT) đành ẩn nhẫn chờ thời.