Chương 1- KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUYỀN LIÊN QUAN 1.1 Một số khái niệm cơ bản về quyền liên quan 1.1 Khái niệm cuộc biểu diễn và người biểu diễn Cuộc biểu diễn là đối tượng rất quan trọng và tiêu biểu của quyền liên quan. Pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam cũng chưa có qui định cụ thể thế nào được gọi là cuộc biểu diễn và cuộc biểu diễn phải đáp ứng được những điều kiện gì thì sẽ được pháp luật bảo hộ theo các qui định về cuộc biểu diễn. Để có thể đưa ra được khái niệm cuộc biểu diễn, ta tìm hiểu thế nào được coi là biểu diễn. Chúng ta hàng ngày vẫn được tiếp xúc với các loại hình nghệ thuật như hát, nói, múa, nhảy của các nghệ sĩ, nghe thấy các giai điệu âm nhạc phát ra từ các nhạc cụ được trình bày bởi các cá nhân được gọi là nhạc công.
Chính các hoạt động trên của họ chúng ta vẫn thường gọi là hoạt động biểu diễn. vậy, hoạt động biểu diễn là gì? Theo quan điểm của tác giả hoạt động biểu diễn là hoạt động của con người sử dụng âm thanh phát ra từ cổ họng, sử dụng tay, chân thực hiện các động tác theo một trình tự nhất định, kết hợp sử dụng tay, chân với các vật thể khác để tạo ra các âm thanh, hoặc sử dụng kết hợp của các yếu tố trên. Từ hoạt động biểu diễn trên ta có thể hiểu cuộc biểu diễn là hoạt động của con người sử dụng âm thanh do mình tạo ra từ cổ họng, sử dụng tay, chân thực hiện các động tác cử động theo một trình tự nhất định, sử dụng kết hợp giữa một hoặc nhiều bộ phận trên cơ thể con người với các vật thể khác để tạo ra các âm thanh trong một khoảng thời gian, không gian xác định nhằm thể hiện một tác phẩm văn học, nghệ thuật. Vậy tác phẩm văn học, nghệ thuật được hiểu là gì? Theo qui định của công ước Bern tác phẩm văn học và nghệ thuật bao gồm tất cả các sản phẩm trong lĩnh vực văn học, khoa học và nghệ thuật, bất kỳ được biểu hiện theo 5 phương thức hay dưới hình thức nào [4, khoản 1 Điều 2].
Trên cơ sở qui định công ước Bern, Luật sở hữu trí tuệ (SHTT) Việt Nam có qui định tác phẩm văn học, nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo do con người tạo ra được thể hiện bằng bất cứ phương tiện hay hình thức nào [25, khoản 7]. Như vậy, tác phẩm văn học, nghệ thuật là sản phẩm trong lĩnh vực văn học, khoa học và nghệ thuật do sự sáng tạo của con người tạo ra được biểu hiện thông qua bất kỳ phương tiện hay hình thức nào. Việc trình bày tác phẩm văn học, nghệ thuật thông qua hoạt động biểu diễn tác phẩm văn học, nghệ thuật trong một khoản thời gian, không gian xác định sẽ tạo nên cuộc biểu diễn. Những ai được coi là người biểu diễn được quy định rõ tại điều 3 (a) Công ước quốc tế bảo hộ người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm và tổ chức phát sóng (Công ước Rome (1961)): “Người biểu diễn là các diễn viên, ca sỹ, nhạc công, vũ công và các người khác nhập vai, hát, đọc, ngâm, trình bày, hoặc biểu diễn khác các tác phẩm văn học, nghệ thuật”[7].
Trong Hiệp ước về biểu diễn và bản ghi âm (Hiệp ước WPPT) của WIPO năm 1996, khái niệm người biểu diễn được mở rộng, ngoài những chủ thể tương tự được liệt kê trong Công ước Rome, người biểu diễn còn bao gồm người trình bày các tác phẩm văn học dân gian thông qua các hình thức hát, múa, sử dụng các nhạc cụ truyền thống… mà được duy trì thông qua truyền khẩu từ đời này qua đời khác với những đặc trưng của từng vùng, miền. Giống như mọi khái niệm pháp lý, khái niệm người biểu diễn không chỉ biến đổi theo thời gian mà còn có những khác biệt theo phạm vi lãnh thổ. Pháp luật các nước tùy thuộc điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội và kỹ năng lập pháp đã có những điều chỉnh trong việc đưa ra khái niệm người biểu diễn, cũng như điều kiện để được bảo hộ quyền của người biểu diễn. Trên cơ sở khái niệm người biểu diễn của Công ước Rome, Điều 16 Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam liệt kê các tổ chức, cá nhân được bảo hộ quyền liên quan theo pháp luật Việt Nam, trong đó quy 6 định trực tiếp người biểu diễn gồm: “diễn viên, ca sĩ, nhạc công, vũ công và những người khác trình bày tác phẩm văn học, nghệ thuật” [25, khoản 1].
Từ khái niệm về cuộc biểu diễn, các qui định có tính chất liệt kê về người được gọi là người biểu diễn, ta có thể hiểu khái niệm người biểu diễn chính là những người mà thể hiện, trình bày tác phẩm văn học, nghệ thuật trong cuộc biểu diễn. Trong qui định của pháp luật Việt Nam ghi nhận bảo hộ các quyền của người biểu diễn. Tuy nhiên, luật không đưa ra khái niệm thế nào là người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình là ai? Do đó, dễ dẫn tới sự hiểu lầm giữa quyền của người biểu diễn và quyền biểu diễn tác phẩm. sự hiểu lầm có thể biểu hiện là công chúng không dễ nhận biết được các quyền của người biểu diễn qua đó tôn trọng và thực hiện đúng nghĩa vụ với người biểu diễn khi sử dụng tác phẩm quyền liên quan của người biểu diễn.
Công chúng khó nhận biết được những ai là người có quyền biểu diễn tác phẩm và có thể dẫn tới cách hiểu chỉ có người biểu diễn và tác giả của tác phẩm được biểu diễn mới có quyền biểu diễn tác phẩm. Vì thực tế hiện nay có rất nhiều trường hợp các nghệ sĩ sử dụng tác phẩm để biểu diễn nhưng lại chưa thực hiện xin phép và thực hiện các nghĩa vụ với tác giả của tác phẩm mà họ biểu diễn.2 Khái niệm bản ghi âm, ghi hình và nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình Theo qui định tại Công ước Rome (1961) có đưa ra khái niệm bản ghi âm: “là bất kỳ một bản định hình thuần túy về âm thanh của các âm thanh của buổi biểu diễn và các âm thanh khác” [7, điểm b Điều 3]. Theo công ước Geneva về bảo hộ nhà xuất bản, ghi âm chống việc sao chép trái phép (1971) có qui định: “Bản ghi âm là bất kỳ bản định hình các âm thanh biểu diễn hoặc các âm thanh khác dành riêng cho cơ quan thính giác” [6, điểm a Điều 1]. Theo Hiệp ước của WIPO về biểu diễn và ghi âm (1996) tại điểm b Điều 2 có qui định "bản ghi âm là bản định hình các âm thanh biểu diễn hoặc các âm 7 thanh khác, hoặc việc định hình sự tái hiện lại của các âm thanh, không phải dưới hình thức định hình gắn với tác phẩm điện ảnh hoặc tác phẩm nghe nhìn khác” [17].
Trên cơ sở tiếp thu các qui định của pháp luật quốc tế và tình hình thực tế tại Việt Nam tại khoản 6 Điều 4 Nghị định 100/2006/NĐ-CP có quy định: “Bản ghi âm, ghi hình là bản định hình các âm thanh, hình ảnh của cuộc biểu diễn hoặc các âm thanh, hình ảnh khác hoặc việc định hình sự tái hiện lại các âm thanh, hình ảnh không phải dưới hình thức định hình gắn với tác phẩm điện ảnh hoặc tác phẩm nghe nhìn khác” [2]. Qua các quy định trên ta thấy rằng bản ghi âm, ghi hình có đặc trưng là bản định hình các âm thanh, hình ảnh dành riêng cho cơ quan thính giác, thị giác. Âm thanh, hình ảnh được định hình trên bản ghi âm, ghi hình bao gồm âm thanh, hình ảnh của cuộc biểu diễn hoặc các âm thanh, hình ảnh khác. Bản ghi âm, ghi hình cũng có thể là bản định hình sự tái hiện lại các âm thanh, hình ảnh nhưng không phải dưới hình thức định hình gắn với tác phẩm điện ảnh hoặc tác phẩm nghe nhìn khác.
Nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình là một chủ thể quan trọng của quyền liên quan, là người thực hiện ghi âm, ghi hình đối với cuộc biểu diễn, các âm thanh hình ảnh khác để tạo nên các bản ghi âm, ghi hình phổ biến tới công chúng. Chính hoạt động sáng tạo trong việc tạo ra các bản ghi, việc đầu tư công sức, tài chính vào các bản ghi mà pháp luật ghi nhận và bảo hộ các quyền và lợi ích hợp pháp cho họ. Theo qui định tại khoản b Điều 1 Công ước Geneva bảo hộ nhà sản xuất bản ghi âm chống việc sao chép trái phép (1971) qui định: “Nhà sản xuất bản ghi âm là người hoặc pháp nhân định hình lần đầu âm thanh của buổi biểu diễn hoặc các âm thanh khác” [6]. Qua qui định này ta thấy nhà sản xuất bản ghi âm là cá nhân hoặc cũng có thể là một tổ chức có tư cách pháp nhân được pháp luật công nhận.
Công ước cũng đưa ra khái niệm về bản ghi âm tại 8 khoản a Điều: “ Bản ghi âm là bất kỳ bản định hình các âm thanh biểu diễn hoặc các âm thanh khác dành riêng cho cơ quan thính giác”[6]. Như vậy, trong công ước không bảo hộ đối với bản ghi hình. Còn theo Công ước Rome (1961) về bảo hộ người biểu diễn, Nhà sản xuất bản ghi âm và tổ chức phát sóng có đưa ra khái niệm về nhà sản xuất bản ghi âm tại khoản c Điều 1 là: “Nhà sản xuất bản ghi âm là một cá nhân hoặc pháp nhân đầu tiên định hình âm thanh của buổi biểu diễn hoặc của các âm thanh khác” [7]. Qui định này giống với qui định tại Công ước Geneva bảo hộ nhà sản xuất bản ghi âm chống việc sao chép (1971).
Tuy nhiên, khái niệm về bản ghi âm có sự khác biệt qui định tại khoản b Điều 1 Công ước Rome: “Bản ghi âm là bất kỳ một bản định hình thuần túy về âm thanh của các âm thanh của buổi biểu diễn hoặc của các âm thanh khác” [7]. Như vậy, thông qua các qui định trên của các điều ước quốc tế ta thấy rằng nhà sản xuất bản ghi âm có thể là cá nhân hoặc pháp nhân thực hiện định hình các âm thanh của cuộc biểu diễn hoặc các âm thanh khác để tạo nên bản ghi âm. Pháp luật về Sở hữu trí tuệ của Việt Nam ghi nhận bảo hộ thêm đối với bản ghi hình so với các Điều ước quốc tế về vấn đề này.