đặt vấn đề chấm dứt hôn nhân. Theo đó, ly hôn thường căn cứ vào lỗi của một bên đương sự. Lỗi là yếu tố quyết định cuộc hôn nhân đó có thể tồn tại được hay không và ai là người có quyền xin ly hôn. Như vậy, ly hôn không được phản ánh đúng bản chất của nó.
Chịu ảnh hưởng của tư tưởng tự do, bình đẳng,các luật gia tư sản cho rằng tự do ly hôn phải được thừa nhận như một quyền pháp định và đưa ra các quy định nhằm đảm bảo quyền tự do ly hôn. Song, trên thực tế 10 e đị ức, thực chất khi ly hôn họ ị ràng buộc bởi các quy định ngăn cấm của nhà làm luật: “dưới chế độ tư bản chủ nghĩa quyền ly hôn cũng như tất cả các quyền dân chủ khác, không loại trừ quyền nào đều không thể thực hiện một cách dễ dàng, nó lệ thuộc vào nhiều điều kiện, bị giới hạn, bị thu hẹp và có tính chất hình thức” [22, tr. Đứng trên lập trường quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, pháp luật XHCN không coi hôn nhân là một hợp đồng dân sự hay một khế ước dân sự mà coi hôn nhân là sự tự nguyện của hai bên nam - nữ, là sự liên kết suốt đời giữa vợ và chồng, vì thế ột lối thoát khi cuộc hôn nhân mà họ đã chọn là thực sự sai lầm. Bởi vì, bản chất của ly hôn “chỉ là việc xác nhận một sự kiện: cuộc hôn nhân này chỉ là một cuộc hôn nhân đã chết, sự tồn tại của nó chỉ là bề ngoài và giả dối”[24, tr.
Như vậy, bản chất của ly hôn là sự tan vỡ của cuộc hôn nhân, là chấm dứt quan hệ vợ chồng trước pháp luật. Pháp luật của nhà nước XHCN công nhận và tôn trọng quyền tự ủa vợ chồng, không thể cấm hoặc đặt ra những điều kiện nhằm hạn chế quyền tự do ly hôn. Ly hôn dựa trên sự tự nguyện của vợ chồng, nó là kết quả củ của vợ chồng khi thực hiện quyền tự do ly hôn. Nhà nước bằng pháp luật không thể cưỡng ép nam nữ yêu nhau và kết hôn vớ ể bắt buộc vợ chồng sống phải duy trì quan hệ hôn nhân khi tình cảm yêu thương gắn bó không còn, mụ ủa cuộc hôn nhân đã không đạt được.
Khi ấy, ta không thể nhìn nhận ly hôn đơn thuầ ặt tiêu cực, mà cần phải nhận thức được rằng nó là mặt trái nhưng là mặt không thể thiếu được của quan hệ hôn nhân. Nếu như cuộc hôn nhân đã thực sự tan vỡ và ly hôn đã trở thành mong muốn của vợ chồng thì việc ghi nhận quyền tự ể hiệ chất dân chủ và nhân đạo của pháp luật XHCN bởi vì: “Tự do ly hôn tuyệt đối không có nghĩa là làm tan rã những mối liên hệ gia đình mà ngược lại, nó củng cố những mối liên hệ đó trên những cơ sở dân chủ, những cơ sở duy nhất có thể 11 e có và vững chắc trong một xã hội văn minh”[22, tr. Theo đó, tự do ly hôn là một quyền cơ bản và bình đẳng giữa vợ và chồng, là quyền gắn liền với nhân thân của vợ chồng. Như vậy, c ới chế độ XHCN, các nhà làm luật mới nhìn nhận, đánh giá đúng thực trạng và bản chất của cuộc hôn nhân để xem xét và quyết định hợp tình, hợp lý yêu cầu ly hôn của vợ, chồng.
Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực của việc ly hôn, thì ly hôn có nhiều điểm tiêu cực: gây chia rẽ quan hệ gia đình, gây ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống và tương lai của các thành viên, đặc biệt là các con, bên cạnh đó còn ảnh hưởng tới xã hội.2 Khái niệm quyền ly hôn Quyền ly hôn là một QCN. Điều 36, Hiến pháp của Nước cộng hòa XHCN Việt Nam năm 2013 ghi nhận: 1. Nam, nữ Hôn nhân theo nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau. Nhà nước bảo hộ HN&GĐ, bảo hộ quyền lợi của người mẹ và trẻ em[32].
Như vậy, quyền ly hôn được khẳng định là một trong những QCN và được bảo đảm bằng nhà nước. Trong nhận thức chung hiện nay, QCN là những quyền cơ bản nhất của con người, được có một cách tự nhiên gắn bó mật thiết với con người - một động vật cao cấp có lý trí, và có tình cảm làm cho con người khác với các động vật khác, mà nhà nước thành lập với một trong những nhiệm vụ quan trọng bậc nhất của mình là phải bảo vệ những quyền đó[12, tr. QCN là những đặc lợi vốn có tự nhiên mà chỉ có con người mới được hưởng trong những điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội nhất định”[12, tr. Nội dung QCN đã được cộng đồng quốc tế ngày càng nhận thức đầy đủ và toàn diện, được phát triển và cụ thể hóa trong các Tuyên bố và Công ước quốc tế về QCN.
Việc ghi nhận và đảm bảo quyền công dân trong hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia chính là thể hiện việc ghi nhận và bảo vệ QCN. 12 e Như vậy quyền ly hôn là một QCN được Hiến pháp thừa nhận và ghi nhận cụ thể trong hệ thống pháp luật, thể hiện việc cho phép vợ và chồng trong quan hệ HN&GĐ được phép yêu cầu Tòa án giải quyết vụ, việc ly hôn nhằm chấm dứt hôn nhân giữa họ với nhau. Khái niệm, nội dung, ý nghĩa của bảo đảm quyền ly hôn 1. Khái niệm bảo đảm quyền ly hôn QCN là những quyền tự nhiên, vốn có thuộc về con người và cần phải được bảo đảm bởi nhà nước, xã hội và các cá nhân, trong đó trách nhiệm chính thuộc về nhà nước của các quốc gia.
ồm: (i) Các quốc gia ngày càng tham gia nhiều hơn vào các cam kết quốc tế về QCN. Các QCN cụ thể ngày càng được mở rộng hơn trong các văn bản pháp lý quốc gia. Tuy nhiên, như Jacques Mourgon đã nói: “Nếu sự bất lực của chính quyền cản trở việc thừa nhận các quyền thì sự can thiệp của nó làm việc thừa nhận bị lệch đi. Chỉ cần các quy tắc bổ sung hoạt động với các điều kiện ngoại lệ và hạn chế khác hoặc là các tác động vật chất được cố tình định theo liều lượng nào đó”[12, tr.
Điều này nói lên rằng QCN rất dễ bị xâm phạm. Việc ghi nhận các QCN trong hệ thống pháp luật quốc gia đã là một nỗ lực đáng trân trọng của các Nhà nước. Thế nhưng, không phải ở bất cứ nơi đâu QCN một khi đã được ghi nhận đều đưa người dân đến trạng thái hưởng quyền ngay tức khắc: “Sự trao quyền làm cho cá nhân trở thành kẻ được hưởng các quyền ấy 13 e một cách tiềm tàng. Cá nhân chỉ có thể đạt được sự thực thi chúng khi tập hợp được một số điều kiện bổ sung vào việc thừa nhận chúng, những điều kiện ấy lại là bấy nhiêu điều kiện đình chỉ tính hiện thực của các quyền, là bấy nhiêu điều bất ngờ đối với cá nhân, bấy nhiêu bằng chứng về tính tạm thời của các quyền.
Thật ra, các quyền rất dễ bị bác bỏ chứ không phải không thể bác bỏ; dễ bị xâm phạm chứ không phải không thể bị xâm phạm đến, và không thể mất hiệu lực được. Các điều kiện ấy thuộc hai loại, tất cả phụ thuộc vào sáng kiến, thậm chí vào tính thất thường của chính quyền: điều kiện thuộc về tính ổn định của sự thừa nhận và điều kiện phụ thuộc vào những điều kiện bổ sung cho nó”[12, tr. Những điều kiện ràng buộc tính hiệu lực thực tế của QCN như thể hiện ở sự ghi nhận QCN, ghi nhận nội hàm của các QCN và những quy định ngoại lệ, những quy định về các điều kiện vận hành, về cách thức tổ chức và thực hiện QCN trong quá trình quản lý Nhà nước của mỗi quốc gia. Để thực hiện các nghĩa vụ về nhân quyền, công cụ chủ yếu để các nhà nước sử dụng là pháp luật.
Thông qua pháp luật, các quyền tự nhiên trở thành quyền pháp định, có giá trị pháp lý. Pháp luật ghi nhận các quyền, tạo lập các cơ chế, thiết chế, các điều kiện để tôn trọng, bảo vệ, thực hiện các QCN. Pháp luật xác định trách nhiệm của các chủ thể và dự liệu các chế tài để đảm bảo cho QCN được hiện thực hóa. Như vậy, QCN và pháp luật là hai yếu tố không thể tách rời mà có tác động qua lại lẫn nhau một cách biện chứng.
Mặc dù QCN có tính "bẩm sinh" nhưng nó không thể thành hiện thực nếu không có pháp luật. Sử dụng pháp luật để bảo đảm QCN chính là bảo đảm pháp lý đối với QCN. Bên cạnh bảo đảm pháp lý, QCN còn được bảo đảm bởi các yếu tố chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. tuy nhiên bảo đảm pháp lý là phương thức bảo đảm quan trọng và hữu hiệu nhất.
14 e Như vậy, từ cách tiếp cận của khoa học pháp lý và theo nghĩa hẹp, đả các QCN, các cơ chế, thiết chế, điều kiện thúc đẩy và bảo vệ các QCN, ngăn ngừa và xử lý những hành vi xâm hại QCN nhằm hiện thực hóa các QCN. Như đã nói ở trên, ly hôn là một quyền cơ bản của con người. Do đó, bảo đảm quyền ly hôn cũng là một đòi hỏi tất yếu thuộc về con người. Từ cách tiếp cận chung về bảo đảm QCN, có thể đưa ra khái niệm về bảo đảm quyền ly hôn như sau: ả quyền ly hôn, trách nhiệm của các thiết chế, trình tự, thủ tục và các điều kiện nhằm tôn trọng, thực hiện quyền ly hôn, ngăn ngừa và xử lý những hành vi vi phạm quyền ly hôn để hiện thực hóa quyền ly hôn trên thực tế.
Nội dung bảo đảm quyền ly hôn Quyền ly hôn là một QCN được ghi nhận trong Hiến pháp và Luật HN&GĐ, do đó bảo đảm quyền ly hôn là hoạt động của các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan đến vấn đề này. Việc bảo đảm quyền ly hôn được thể hiện thông qua các nội dung như: Thứ nhất, các nội dung cần bảo đảm trong quyền ly hôn. Như chúng ta đã phân tích ở trên, quyền ly hôn là QCN mà vợ, chồng trong quan hệ HN&GĐ được nhà nước ghi nhận nhằm đảm bảo việc họ có quyền yêu cầu Nhà nước giải quyết việc ly hôn. Do đó, trước hết của bảo đảm quyền ly hôn là bảo đảm quyền tự nguyện của các bên trong việc ly hôn.
Điều này xuất phát từ nguyên tắc tự nguyện trong hôn nhân là một trong những nguyên tắc được ghi nhận trong Luật HN&GĐ.