CHƯƠNG 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ AN NINH MÔI TRƯỜNG 1. Tổng quan về vấn đề an ninh môi trường 1. Khái quát những vấn đề chung về an ninh phi truyền thống 1.
Khái niệm an ninh phi truyền thống a. Những quan niệm về an ninh phi truyền thống trên thế giới An ninh là một thuật ngữ cơ bản, được sử dụng nhiều trong giao tiếp hàng ngày và thực tiễn đời sống chính trị quốc tế. Do có sự khác biệt nhất định về lịch sử chính trị, văn hóa cũng như khía cạnh nhìn nhận, góc độ tiếp cận và quan niệm về giá trị an ninh khác nhau của mỗi quốc gia mà có nhiều định nghĩa khác nhau về an ninh. Nhưng tựu chung lại, các định nghĩa trên đều hướng tới khái niệm cơ bản về an ninh theo ngôn ngữ chung trong chính trị quốc tế.
Theo đó “An ninh” được hiểu là “trạng thái ổn định, an toàn, không có dấu hiệu nguy hiểm đe dọa sự tồn tại và phát triển bình thường của cá nhân, của từng tổ chức, của từng lĩnh vực hoạt động xã hội hoặc của toàn xã hội”3. Khái niệm an ninh quốc gia (national security) được hiểu là sự ổn định và phát triển bền vững của chế độ xã hội; độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ và các lợi ích quan trọng khác của một quốc gia. Trong quan hệ quốc tế, khái niệm an ninh phân loại theo chủ thể quốc gia và yếu tố thời gian gồm thành an ninh truyền thống (ANTT) và an ninh phi truyền thống (ANPTT). An ninh truyền thống (traditional security): lấy Nhà nước làm đơn vị (quốc gia) và chủ yếu đề cập những quan hệ chính trị, tương quan sức mạnh quân sự giữa các quốc gia.
Các lợi ích đều phải đặt dưới lợi ích quốc gia. ANTT là để bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ, chủ quyền, thể chế và giá trị của đất nước, trong đó cốt lõi là bảo vệ đất nước trước các mối đe dọa từ bên ngoài bằng tấn công quân sự. An ninh phi truyền thống (non-traditional security): là việc đảm bảo an toàn, không có hiểm nguy cho cá nhân con người, quốc gia dân tộc và toàn nhân loại 3 Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam (2004), Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, trang 25 8 trước các mối đe dọa có nguồn gốc phi quân sự như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, khan hiếm nguồn lực, dịch bệnh lây lan nhanh, khủng hoảng tài chính, tội phạm nguy hiểm xuyên biên giới, chủ nghĩa khủng bố… Các mối đe dọa ANPTT thường lan tỏa nhanh, ảnh hưởng rộng mang tính khu vực hoặc toàn cầu, do tác động bởi mặt trái của kinh tế thị trường, toàn cầu hóa, và ứng dụng thành tựu khoa học - công nghệ. ANPTT bắt đầu được nhắc đến vào những năm 80 của thế kỷ XX, và được sử dụng nhiều hơn trong thập niên đầu thế kỷ XXI trong các hội nghị, các diễn đàn khu vực, quốc tế, hợp tác song phương và đa phương giữa các quốc gia, các tổ chức cũng như các chủ thể khác trong quan hệ quốc tế đương đại.
Tuy nhiên, trên thế giới hiện nay có rất nhiều cách hiểu, quan niệm khác nhau về ANPTT. Giới nghiên cứu trong nước và quốc tế hiện nay chưa thống nhất được một khái niệm hoàn chỉnh xung quanh thuật ngữ này. Tùy thuộc vào cách nhìn nhận, góc độ, lĩnh vực tiếp cận, hoàn cảnh cụ thể mà từng nhà nghiên cứu đưa quan niệm khác nhau về ANPTT. Trong giới nghiên cứu phương Tây, Richard H.
Ullman4 cho rằng ANQG không nên hiểu theo nghĩa hẹp là bảo vệ nhà nước trước những cuộc tấn công quân sự qua biên giới lãnh thổ mà ANQG còn phải đối mặt với những thách thức phi truyền thống, bao gồm: khủng bố quốc tế, tội phạm xuyên quốc gia có tổ chức, ANMT, di cư bất hợp pháp, an ninh năng lượng và an ninh con người5. Có cái nhìn khác, tác giả Mely Caballero Anthony cho rằng mối đe dọa ANPTT có thể được hiểu là: thách thức đối với sự tồn vong và thịnh vượng của các quốc gia, dân tộc, xuất hiện chủ yếu trong các nguồn phi quân sự, chẳng hạn như thay đổi khí hậu, suy thoái môi trường xuyên biên giới và nguồn tài nguyên cạn kiệt, bệnh truyền nhiễm, thiên tai, di cư bất hợp pháp, tình trạng thiếu lương thực, buôn 4 Debra Lam (2014), Vietnam’s Sustainable Development Policies: Vision VS Implementation, World Scienctific Book, 2014. 5 Maho Mina d’s Ercole (2008), Statistics for Sustainable Development, OECD, 2008. 9 lậu, buôn bán ma túy và các hình thức khác của tội phạm xuyên quốc gia 6.
Theo đó, chúng ta có thể thấy rằng, ANPTT thường mang các đặc điểm chung đó là: bao hàm những yếu tố phi quân sự, không tồn tại trong phạm vi một quốc gia, dân tộc; phát triển, lan tỏa và được truyền đi nhanh chóng nhờ xu thế toàn cầu hóa và cuộc cách mạng khoa học - công nghệ. Điều đó cho thấy, những vấn đề ANPTT có số lượng nhiều hơn và hậu quả nguy hiểm đáng sợ không thua kém thách thức ANTT. Tại châu Á, Trung Quốc là nước có khá nhiều học giả nghiên cứu về ANPTT. Đặc biệt, sau sự kiện ngày 11-9-2001 - khi 2 tòa tháp của Trung tâm Thương mại thế giới tại New York bị đánh sập - thế giới liên tiếp xảy ra các cuộc khủng bố ở nhiều nơi; tình trạng bạo lực, dịch bệnh diễn ra trong và ngoài biên giới Trung Quốc.
thì giới nghiên cứu ở quốc gia này đã gia tăng mức độ quan tâm đến các mối đe dọa ANPTT. Tại Mỹ, từ sau Chiến tranh lạnh với sự phát triển của các lý thuyết triết học và học thuyết chính trị về quyền lực mềm (soft power) và quyền lực cứng (hard power); quyền lực thông minh dưới thời B. Obama đã được vận dụng để phát triển, tổng hợp chính thức thành học thuyết cho An Ninh Quốc gia Hoa Kỳ. Ở Phương Tây, có nhiều nhận thức khác nhau về ANPTT nhưng một số học giả phương Tây cho rằng khái niệm an ninh trước đây được giải thích theo nghĩa quá hẹp; theo cách suy nghĩ truyền thống, khách thể của nó cần được đảm bảo an ninh là quốc gia (nhà nước); an ninh chỉ liên quan đến việc bảo vệ lãnh thổ, bảo vệ lợi ích quốc gia hoặc những giá trị cơ bản của quốc gia; phương tiện trước tiên được sử dụng là duy trì lực lượng quân sự; sự an toàn của con người ít được quan tâm tới.
Từ cách tiếp cận và lý giải đó các học giả có xu hướng coi ANPTT là an ninh con người. 6 Nguyễn Quang Thái và Ngô Thắng Lợi (2007), PTBV ở Việt Nam: Thành tựu, cơ hội, thách thức và triển vọng, NXB Lao động - xã hội, Hà Nội, 2007 10 Theo Liên Hiệp Quốc, ANPTT bao gồm an ninh con người (cá nhân) và an ninh cộng đồng. Báo cáo “Phát triển con người” định nghĩa an ninh con người là “sự an toàn của con người trước những mối đe doạ kinh niên như nghèo đói, bệnh tật và đàn áp, và những sự cố bất ngờ, bất lợi trong đời sống hàng ngày”7. Báo cáo cũng đưa ra 7 nội dung chủ yếu của an ninh con người, gồm: (1) an ninh kinh tế; (2) an ninh lương thực; (3) an ninh sức khoẻ; (4) an ninh môi trường; (5) an ninh cá nhân; (6) an ninh cộng đồng; và (7) an ninh chính trị.
Trên cơ sở định nghĩa và những nội dung trên, Báo cáo đã nêu ra những đặc tính cơ bản của an ninh con người là: (1) an ninh con người là mối quan tâm chung; (2) các nội dung của an ninh con người quan hệ mật thiết và phụ thuộc lẫn nhau; (3) an ninh con người được đảm bảo dễ dàng bằng biện pháp ngăn ngừa sớm hơn là bằng biện pháp can thiệp sau đó; và (4) an ninh con người lấy con người làm trung tâm. An ninh con người nhấn mạnh tính chất phụ thuộc lẫn nhau giữa các khía cạnh của an ninh. Mối đe dọa đối với an ninh của con người ở một nơi trên thế giới có ý nghĩa đối với tất cả các quốc gia. Những vấn đề toàn cầu khi trở thành mối đe doạ chung của nhân loại cần có sự phối hợp hành động và hợp tác của nhiều quốc gia, thậm chí là tất cả các quốc gia8.
Báo cáo còn chỉ rõ, an ninh con người không đồng nghĩa với phát triển con người vì khái niệm sau mang ý nghĩa rộng hơn khái niệm trước; tuy nhiên, giữa hai khái niệm này có mối liên quan chặt chẽ. Đồng thời, an ninh con người cũng không đồng nghĩa với những vấn đề nhân quyền, nhưng giữa chúng cũng có những mối liên quan với nhau. An ninh con người về cơ bản mang tính tích cực vì có hiệu quả và khả thi hơn khi tiến hành các biện pháp phòng ngừa hơn là can thiệp khi khủng hoảng đã nổ ra. Một số học giả châu Âu, châu Á khi nghiên cứu vấn đề này đã đề cập thêm một 7 UNDP (1994), Human Development Report 1994, New York: United Nations, p.
23 8 UNDP (1994), Human Development Report 1994, New York: United Nations, p. 23-34 11 số vấn đề như an ninh lương thực, an ninh kinh tế - tài chính, tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao. Hội nghị Bộ trưởng các nước ASEAN (ADMM+) tháng 10/2010 tại Hà Nội đã xác định các mối nguy cơ đe dọa ANPTT bao gồm: khủng bố, cướp biển, tội phạm xuyên quốc gia, ma túy, buôn bán vũ khí, rửa tiền, kinh tế, công nghệ cao. Hội nghị cấp cao ASEM tổ chức tại Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào tháng 10/2012, đề xuất những biện pháp nhằm đối phó với các nguy cơ, thách thức ANPTT: biến đổi khí hậu, thiên tai, an ninh năng lượng, an ninh hạt nhân, chống cướp biển, bảo vệ và sử dụng nguồn nước9.
Các quan niệm nêu trên dù không hoàn toàn giống nhau, nhưng đã xác định được các vấn đề cơ bản về ANPTT. Kế thừa và phát triển những quan niệm nêu trên, bằng cách tiếp cận với sự tổng hợp và bám sát vào sự phát triển của vấn đề, tác giả đưa ra khái niệm: “An ninh phi truyền thống là định nghĩa nhằm phân biệt với an ninh truyền thống, dùng để chỉ các mối đe dọa phi truyền thống đối với an ninh quốc gia, cuộc sống con người và cộng đồng nhân loại, không xuất phát trực tiếp từ yếu tố quân sự, nảy sinh từ các yếu tố tự nhiên và xã hội, diễn ra và tác động trên nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, thông tin, môi trường., mang tính tổng hợp, xuyên quốc gia và có tính nguy hiểm cao đe dọa tới độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia”.