Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC HỘ KINH DOANH 1.1 Hộ kinh doanh 1.1 Khái niệm Hộ kinh doanh là mô hình tổ chức kinh tế đơn giản, gọn nhẹ, sử dụng ít lao động, được phân bổ rộng rãi trong các tầng lớp dân cư. Về thời gian của hộ kinh doanh là đa thời gian, điều này xuất phát từ nhu cầu thực tế của người dân trên địa bàn và có cầu ắt có cung, nhất là nhu cầu về ăn uống, dịch vụ, thương mại. Hộ kinh doanh được bắt nguồn từ hộ gia đình có tham gia hoạt động kinh tế, cùng sở hữu chung về tài sản, tư liệu sản xuất, cùng tham gia các hoạt động kinh tế chung và cùng thụ hưởng thành quả trong lao động sản xuất chung của họ. Đôi với nền kinh tế Việt Nam, HKD là một bộ phận cấu thành của kinh tế tư nhân đã được Nhà nước xác định thông qua Văn kiện Đại hội Đảng và Hiến pháp.
Vai trò của kinh tế tư nhân ngày càng quan trọng đối với sự phát triển chung của nền kinh tế nước ta trong quá trình hội nhập quốc tế và khẳng định nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Theo nghị định số 78/2015/NĐ - CP thì HKD được định nghĩa là: “Hộ kinh doanh là do một cá nhân hoặc một nhóm người gồm các cá nhân là công dân Việt Nam đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, hoặc một hộ gia đình làm chủ, chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm, sử dụng dưới mười lao động và chịu trách nhiệm bằng toàn hộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh. Hộ kinh doanh sử dụng từ 10 lao động trở lên phải đăng ký thành lập doanh nghiệp theo quy định”.2 Đặc điểm hộ kinh doanh HKD có hình thức kinh doanh quy mô lẻ, tản mạn, rời rạc. Đa phần là hoạt động kinh doanh dưới hình thức cung ứng các hàng hóa, dịch vụ trực tiếp cho người tiêu dùng.
Chiếm số lượng đông đảo nhất là các hộ HKD trong lĩnh vực thương 9 nghiệp bán các loại hàng hóa phục vụ tiêu dùng, từ lương thực, thực phẩm thiết yếu cho đời sống hàng ngày của người dân đến các hàng hóa khác, phần lớn tập trung kinh doanh ở các chợ đầu mối và chợ trung tâm của thành phố, thị xã, thị trấn. Một số ít hơn được tập trung ở các đường phố chính, đông người qua lại. Nhìn chung các HKD xuất hiện ở khắp mọi nơi có nhu cầu về hàng hóa dịch vụ. Chủ hộ kinh doanh chịu trách nhiệm vô hạn đối với các khoản nợ của HKD.
Điều này xuất phát từ tính chất bên trong quan hệ mua bán của HKD, thường là thỏa thuận trực tiếp, tiền và quyền sở hữu hàng hóa được trao tự nguyện trên cơ sở “thuận mua vừa bán” không thông qua ký kết hợp đồng kinh tế do giá trị các thương vụ nhỏ. Chủ yếu là mua bán trao tay. HKD có tính tư hữu về tư liệu sản xuất và người chủ tự quyết định từ quy trình sản xuất kinh doanh đến tiêu thụ sản phẩm. Do đó hoạt động sản xuất kinh doanh mang tính tự chủ cao: tự tìm kiếm nguồn lao động, vốn, lựa chọn phương án sản xuất, tiêu thụ sản phẩm… 1.3 Các loại hình hộ kinh doanh Có 3 loại hình hộ kinh doanh đã được phân loại căn cứ trên chủ thể tạo lập ra nó: - Hộ kinh doanh do một cá nhân làm chủ Công dân Việt Nam với đủ 18 tuổi trở lên, có năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự đầy đủ thì được quyền thành lập hộ kinh doanh.
Chủ hộ kinh doanh phải tự chịu tự chịu trách nhiệm về hành vi thương mại của mình. Nhìn chung, hộ kinh doanh do một cá nhân làm chủ về bản chất là một thương nhân thể nhân. - Hộ kinh doanh do hộ gia đình làm chủ Đối với việc hộ kinh doanh là hộ gia đình làm chủ không có tư cách pháp nhân mà muốn tham gia quan hệ dân sự thì các thành viên trong HKD, tổ chức, tổ hợp tác, tổ chức khác là chủ thể tham gia phải xác lập, thực hiện giao dịch dân sự hoặc ủy quyền cho người đại diện tham gia xác lập, thực hiện giao dịch dân sự. Nếu ủy quyền, phải được thành lập thành văn bản, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
10 Đối với trường hợp thành viên của HKD không có tư cách pháp nhân nhưng vẫn muốn tham gia quan hệ dân sự không được các thành viên khác ủy quyền làm người đại diện thì thành viên đó là chủ thể của quan hệ dân sự do mình xác lập, thực hiện. (Luật dân sự 2015) - Hộ kinh doanh do một nhóm người làm chủ Theo quy định tại điều 67 nghị định 78, thì một nhóm người tự nguyện hùng vốn kỹ thuật cùng nhau tiến hành HĐKD, cùng hưởng lãi, cùng chịu lỗ và cùng chịu trách nhiệm về HĐKD của nhóm. Nhưng, những quy định này chỉ dừng lại ở việc cho phép cho nhóm được đăng ký với hình thức là HKD vì chưa có nhiều quy định cụ thể có liên quan đến việc chịu trách nhiệm của các cá nhân trong nhóm và chế độ quản trị HKD. Cho đến hiện tại chưa có quy định nào về hạn chế số lượng trong một nhóm nhưng nếu HKD có hơn mười lao động thì phải đăng ký kinh doanh dưới hình thức doanh nghiệp.
Có thể thấy, “Chỉ thấy sự khác nhau về quy mô kinh doanh giữa HKD và các hình thức công ty khác”.2 Quản lý Nhà nước về hộ kinh doanh Quản lý Nhà nước được hiểu là sự tác động có tổ chức bằng pháp quyền của Nhà nước đối với nền kinh tế quốc dân nhằm nâng cao hiệu quả nhất các nguồn lực kinh tế trong và ngoài nước, các cơ hội có thể có, để cố gắng đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế đất nước đã đặt ra trong điều kiện hội nhập với quốc tế. Từ các khái niệm về hộ kinh doanh thì có thể hiểu quản lý nhà nước đối với kinh doanh hộ gia đình là sự quản lý có tổ chức dựa trên luật pháp Nhà nước lên các hộ kinh doanh vì mục tiêu phát triển KT - XH của đất nước. (Trần Tuấn Nam, 2017) QLNN đối với hộ kinh doanh chịu sự tác động của cơ quan Nhà nước bằng các phương thức công quyền đối với mọi quá trình hoạt động từ đăng ký đến chấm dứt sự tồn tại hoạt động kinh doanh của hộ. QLNN đối với HKD còn được hiểu là sự quản lý của Nhà nước có thể dùng quyền lực để can thiệp và điều chỉnh hoạt động kinh doanh của HGĐ.
Quyền lực ở đây được hiểu là công cụ pháp luật, chiến lược, chính sách, quy hoạch, kế hoạch của bộ máy cơ quan QLNN lên HGĐ khi cần 11 thiết. Theo định hướng xã hội chủ nghĩa, các thực tế kinh tế tham gia phải đảm bảo hoạt động theo quy luật của thị trường. Các HGĐ phải sản xuất kinh doanh trong khuôn khổ pháp luật, nhà nước quản lý sẽ được đề cao. (Lê Thị Bông, 2019) Như vậy, quản lý nhà nước đối với kinh doanh hộ gia đình được hiểu là hoạt động sử dụng hệ thống các chính sách lên hoạt động kinh doanh của HKD nhằm quản lý hiệu quả nhất các nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế địa phương cũng như của cả quốc gia.
Hoạt động này không chỉ là các quy hoạch, điều hành, kiểm soát mà còn bao hàm cả khuyến khích, hỗ trợ các HKD phát triển. Nó bao gồm cả việc tạp lập môi trường pháp lý ổn định và bình đẳng cho các HKD, xác lập chính sách khuyến khích đầu tư phát triển bên cạnh đó phối hợp đồng bộ việc cung cấp các nguồn nhân lực, vật lực đảm bảo thông suốt đầu ra đầu vào cho toàn bộ hoạt động kinh doanh của hộ.2 Vai trò quản lý Nhà nước đối với hộ kinh doanh Thứ nhất, quản lý Nhà nước đối với hộ kinh doanh đóng vai trò quan trọng trong đường lối phát triển kinh tế - xã hội. QLNN là hoạt động đại diện cho các đường lối của Đảng và Nhà nước về phát triển loại hình kinh doanh vào cuộc sống. Dựa trên các kế hoạch, định hướng, chính sách mà quản lý nhà nước đối với hộ kinh doanh trở thành điều kiện quan trọng trong việc cụ thể hóa đường lối, chủ trương của Đảng, tổ chức thực hiện đường lối đó, làm cho đường lối của Đảng hiện hữu trong mỗi con người, mỗi hình thức kinh doanh và toàn xã hội.
Thứ hai, nhờ vào hoạt động quản lý nhà nước hộ kinh doanh đã tạo lập trật tự cho các hộ gia đình kinh doanh nói riêng và kinh tế thị trường nói chung. Ngoài ra, các hoạt động hộ kinh doanh đã trở thành một bộ phận hài hòa của nền kinh tế thị trường. Hoạt động QLNN hộ kinh doanh góp phần quan trọng trong việc tạo môi trường cho thị trường phát triển và trong sự phát triển kinh tế thị trường như tạo lập sự phân công lao động xã hội theo ngành nghề vùng kinh tế; tạo lập kết cấu hạ tầng kinh tế cho sản xuất lưu thông hàng hóa thông qua việc các cơ quan có liên quan 12 tiến hành quy hoạch phát triển kinh tế theo lợi thế từng vùng , từng ngành cụ thể và theo nhu cầu chung của xã hội và điều nay cũng là điều kiện tối thiểu để kinh doanh hộ gia đình trở thành một bộ phận không thể thiếu của nền kinh tế thị trường. Thứ ba, QLNN hộ kinh doanh giúp huy động nguồn lực phát triển kinh tế xã hội.
Để có thể huy động được một khối lượng nguồn vốn to lớn nhằm phát triển kinh tế xã hội thì phải có những giải pháp thực tiễn, mang tính khả thi cao từ hoạt động kinh doanh của HGĐ; đồng thời, có định hướng cơ cấu nguồn vốn này hợp lý và sử dụng hiệu quả thì mới có thể làm giảm được áp lực nợ công đang có xu hướng ngày càng gia tăng hiện nay. Thứ tư, việc quản lý Nhà nước các hộ kinh doanh sẽ tạo nên môi trường pháp lý thuận lợi, bình đẳng, minh bạch và an toàn để các hộ an tâm phát triển lớn mạnh và bền vững trên thị trường. Việc quản lý tốt các hộ kinh doanh sẽ mang lại rất nhiều lợi thế, là sự chủ động, sáng tạo trong kinh doanh trên nền tảng khuôn khổ pháp lý mà nhà nước quy định về những ngành nghề, lĩnh vực được tự do kinh doanh, được nhà nước khuyến khích đầu tư với những chính sách ưu đãi, sự hỗ trợ mà công ty được hưởng khi đầu tư.