CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG GIAO DỊCH VA NGHIEP VU NGAT DONG LENH I. TONG QUAN VE HE THONG GIAO DICH 1. Khai niém Giao dịch chứng khoán là việc mua hay bán chứng khoán (cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ đầu tư, hợp đồng tương lai.) giữa người mua và người bán trên thị trường tập trung tại một mức giá thoả thuận được xác định dựa trên cơ sở cung câu thị trường tại một thời điểm giao dịch. Hệ thống giao dịch là hệ thống máy tính dùng cho hoạt động giao dịch tại Sở giao dịch chứng khoán.
Trong lịch sử phát triển, hệ thống giao dịch qua từng giai đoạn đã từng bước hoàn thiện, bắt đầu từ hệ thống giao dịch thủ công, hệ thống giao dịch bán tự động (điện toán hoá một phần) cho đến hệ thống giao dịch tự động hoàn toàn (điện toán hoá toàn phần). Hệ thống giao dịch thủ công: Theo hình thức này, sàn giao dịch được phân chia thành nhiều quầy giao dịch. Mỗi quầy dành để giao dịch một số loại chứng khoán nhất định. Hoạt động trên sàn giao dịch gồm các đối tượng như: nhân viên môi giới, người trợ lý cho nhân viên môi giới, nhân viên giao dịch tự doanh của công ty và các nhà chuyên gia trên thị trường chứng khoán.
Hệ thống giao dịch bán tự động: Theo hình thức này, hệ thống máy tính chưa được kết nối đến từng công ty chứng khoán. Người đầu tư đặt lệnh tại văn phòng công ty chứng khoán, sau đó lệnh được chuyển vào hệ thống giao địch của Sở giao dịch bằng một hệ thống máy tính khác hoặc thông qua hình thức điện thoại, fax. Hình thức này hiện nay còn nhiều bất cập nên chỉ có một số ít thị trường còn áp dụng hình thức này. Hệ thống giao dịch tự động hoàn toàn: Đặc điểm nổi bật của hệ thống này là toàn bộ tất cả các công việc liên quan đến hoạt động giao dịch đều được tự động hóa hoàn toàn.
Vị tính hóa hệ thống giao dịch phát triển sẽ làm cho sàn giao dịch trở nên không cần thiết. Tuy nhiên, chức năng làm môi giới trung gian của các công ty chứng khoán thành viên vẫn không thay đổi. Hiện nay, hệ thống giao dịch tự động hoàn toàn được áp dụng ở hầu hết các SỞ giao dịch trên thế giới. Phương thức giao dịch: Hiện nay có hai phương thức giao dịch được áp dụng trên thị trường chứng khoán ở các nước trên thế giới đó là phương thức đấu lệnh và phương thức đấu giá.
Phương thức giao dịch đấu lệnh: Trong một thị trường đấu lệnh, lệnh của các nhà đầu tư được ghép với nhau ngay sau khi các lệnh mua, bán được đưa vào hệ thống với mức giá phù hợp theo nguyên tắc ưu tiên về giá và thời gian. Giá cả được xác định thông qua sự cạnh tranh giữa các nhà đầu tư. Các công ty chứng khoán nhận phí hoa hồng từ khách hàng để thực hiện giao dịch. Nói chung, chi phí giao dịch trong thị trường đấu lệnh thường thấp hơn so với thị trường đấu giá, do người đầu tư chỉ phải trả phí họa hồng giao dịch mà không phải chịu khoản chênh lệch giữa giá mua và giá bán cho các nhà tạo lập thị trường.
Trên thị trường đấu lệnh, các nhà tạo lập thị trường sẽ yết cả giá mua và giá bán những chứng khoán mà họ được quyền mua bán. Các nhà đầu tư mua bán các chứng khoán này sẽ trở thành đối tác của các nhà tạo lập thị trường. Trong hình thức giao dịch đấu lệnh cũng được chia thành 2 loại là khớp lệnh định kỳ và khớp lệnh liên tục. Khớp lệnh định kỳ: Các lệnh mua và bán được chuyển vào hệ thống giao dịch trong một khoảng thời gian nhất định.
Trong thời gian này, mặc dù các lệnh được đưa vào liên tục nhưng không có giao dịch nào được thực hiện. Vào đúng thời điểm khớp lệnh, tất cả các lệnh sẽ được so khớp để chọn ra 10 mức giá có khối lượng giao dịch lớn nhất. Phương thức khớp lệnh định kỳ thường được áp dụng để xác định giá mở cửa và giá đóng cửa của thị trường. Khớp lệnh liên tục: Giao dịch được thực biện liên tục thông qua việc so khớp các lệnh có mức giá phù hợp ngay khi có lệnh mới đưa vào số lệnh.
Phương thức khớp lệnh liên tục thường được áp dụng cho các giao dịch trong phiên giao dịch. Phương thức giao dịch đấu giá: Các nhà tạo lập thị trường đưa ra giá chào mua, chào bán cho một số loại chứng khoán nhất định. Các báo giá này được đưa vào hệ thống và chuyển tới mọi thành viên của thị trường. Giá được xác định qua việc cạnh tranh giữa các nhà tạo lập thị trường.
Các nhà đầu tư giao dịch chứng khoán của họ bằng việc chọn lựa mức giá phù hợp với họ hơn là đặt các lệnh riêng cho mình. Bản thân thị trường đấu giá cũng phân loại thành đấu giá định kỳ và đấu giá liên tục. Với đấu giá định kỳ, các lệnh mua và bán được gom nhận sau một khoảng thời gian xác định và tiến hành khớp lệnh một lần tại một mức giá mà khối lượng mua và khối lượng bán được thoả mãn ở mức độ cao nhất. Đấu giá liên tục cho phép giao dịch được thực hiện một cách liên tục bằng cách khớp ngay lập tức các lệnh mới nhập vào khi có thể khớp.
Nguyên tắc khớp lệnh Quá trình khớp lệnh phải tuân thủ một số nguyên tắc ưu tiên như sau: - Nguyên tắc ưu tiên về giá - Nguyên tắc ưu tiên về thời gian - __ Nguyên tắc ưu tiên về khách hàng - _ Nguyên tắc ưu tiên về khối lượng Nhìn chung, mỗi thị trường đều có những quy định riêng về các nguyên tắc ưu tiên. Tuy nhiên, hai nguyên tắc cơ bản vẫn là giá và thời gian. 11 Nguyên tắc khớp lệnh đầu tiên và cơ bản nhất là ưu tiên giá, theo đó các lệnh đặt giá tốt nhất- lệnh mua với giá cao nhất, lệnh bán với giá thấp nhất- sẽ được khớp trước. Nguyên tắc này hoàn toàn phù hợp với mục tiêu công bằng và hiệu quả kinh tế.
Thứ tự của các nguyên tắc khớp lệnh thứ hai, thứ ba. có thể được chọn ra trong số các nguyên tắc khớp lệnh còn lại và sắp đặt tuỳ vào mục đích quản lý. Ưu tiên về thời gian thường được dùng phổ biến là nguyên tắc khớp lệnh thứ hai. Nguyên tắc này cho phép với cùng mức giá đặt lệnh, lệnh nào được đặt trước sẽ được ưu tiên thực hiện trước và như vậy khuyến khích nhà đầu tư cân nhắc đặt lệnh sớm hơn cũng như người môi giới truyền lệnh nhanh chóng hơn đến hệ thống khớp lệnh.
Hơn nữa, nguyên tắc này cũng hàm ý rằng việc đặt lệnh sớm đồng nghĩa với một cơ hội được khớp lệnh cao hơn. Kết quả tất yếu là thu hẹp khoảng chênh lệch giá, tăng độ tập trung của thị trường và giảm sự dao động của thị trường. Nguyên tắc ưu tiên khách hàng cho rằng các công ty thành viên phải ưu tiên thực hiện lệnh của khách hàng với tư cách là người môi giới đại diện trước lệnh tự doanh của mình. Nguyên tắc này cũng phù hợp với các chuẩn mực về đạo đức kinh doanh và tránh rủi ro đạo đức trong ngành chứng khoán.
Theo nguyên tắc ưu tiên về quy mô, trong số các khách hàng đặt lệnh đồng thời ở cùng một mức giá, ưu tiên thực hiện lệnh sẽ dành cho các khách hàng có quy mô đặt lệnh lớn hơn. Trên thực tế, nguyên tắc này đặc biệt linh hoạt ở chỗ nếu nhà quản lý thị trường muốn khuyến khích sự tham gia của các nhà đầu tư nhỏ thì sự ưu tiên có thể dành cho các khách hàng có quy mô đặt lệnh nhỏ và ngược lại. Nguyên tắc phân chia một phần theo tỷ lệ tại một mức giá đảm bảo mục tiêu công bằng khi có sự mất cân bằng hoặc lệnh mua hoặc lệnh bán tại một mức giá. Khi đó, trên thị trường các lệnh đặt bên ít sẽ được khớp đây đủ nhưng các lệnh đặt bên nhiều thì không, và do vậy cần có một nguyên tắc 12 phân bổ công bằng lượng chứng khoán có hạn dựa vào tỷ trọng quy mô đặt lệnh hay phân bổ từng phần.
Các quy định chưng liên quan đến giao dịch a. Các loại lệnh giao dịch: Có rất nhiều loại lệnh giao dịch hiện đang được áp dụng ở các thi trường chứng khoán trên thế giới. Nhìn chung, khi thị trường càng sôi động và phát triển thì càng có nhiều loại lệnh nhằm tạo điều kiện dễ đàng và thuận lợi cho người đầu tư. Các lệnh này được phân loại theo nhiều cách, trong đó, cách phân loại theo giới hạn là phổ biến nhất: - Theo giới hạn giá: Lệnh thị trường: Là lệnh mà nhà đầu tư sẵn sàng mua hoặc bán chứng khoán tại mức giá khớp lệnh hiện có trên thị trường.
Đây là mức giá tốt nhất hiện được xác định trên thị trường do là mức giá cao nhất mà người bán có thể bán được chứng khoán và mức giá thấp nhất mà người mua có thể mua được chứng khoán. Như vậy, lệnh thị trường sẽ không biết trước được mức giá sẽ được khớp nhất là khi thị trường khớp lệnh liên tục, nhưng bù lại khả năng thực hiện của lệnh thị trường sẽ cao hơn rất nhiều so với các lệnh khác khi mà nhà đầu tư giao dịch. Lệnh giới hạn: Là lệnh mua hay bán có đặt giới hạn cho giá tại đó lệnh được khớp. Một lệnh giới hạn mua hàm ý rằng nhà đầu tư chỉ muốn mua chứng khoán tại mức giá bằng hoặc thấp hơn mức giá giới hạn.
Một lệnh giới hạn bán hàm ý rằng nhà đầu tư chỉ muốn bán chứng khoán tại mức giá bằng hoặc cao hơn mức giá giới hạn. - Theo giới hạn thời gian: Lệnh có giới hạn theo thời gian xuất hiện, về mặt lý thuyết cho rằng đo nhà đầu tư tin tưởng trong thời gian lệnh còn giá trị giá được xác định trên thị trường sẽ là mức giá mà nhà đầu tư mong muốn mua hoặc bán. Các lệnh có giới hạn theo thời gian bao gồm: 13 Lệnh trong ngày: Là loại lệnh có giá trị trong cả ngày giao dịch cho đến khi thực hiện, đến cuối ngày nếu lệnh không được khớp sẽ bị tự động huỷ. Lệnh trong tuần: Là lệnh có giá trị trong tất cả các ngày giao dịch trong tuần kể từ khi đặt lệnh, đến cuối ngày giao dịch cuối cùng trong tuần, thường là ngày thứ Sáu, nếu lệnh vẫn chưa được thực hiện sẽ bị tự động huy.
