Luận văn nghiên cứu hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc mông xã lũng táo huyện đồng văn tỉnh hà giang trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Nghiên cứu sinh kế đồng bào dân tộc Mông tại Lũng Táo, Đồng Văn, Hà Giang trong bối cảnh biến đổi khí hậu và những thách thức hiện tại.

• Tác giả: Dinh Thị Chúa
• Người hướng dẫn: ThS. Đặng Thị Bích Huệ
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Nghiên Cứu Hoạt Động Sinh Kế Của Đồng Bào Dân Tộc Mông Tại Lũng Táo, Huyện Đồng Văn, Tỉnh Hà Giang Trong Bối Cảnh Biến Đổi Khí Hậu
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Sự cần thiết thực hiện nội dung đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khóa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Một số vấn đề cơ bản về BĐKH
• 2.1.1. Khái niệm khí hậu, thời tiết và BĐKH
• 2.1.2. Nguyên nhân BĐKH
• 2.1.2.1. Nguyên nhân do tự nhiên
• 2.1.2.2. Nguyên nhân do các hoạt động của con người
• 2.1.3. Biểu hiện của BĐKH
• 2.1.4. Tác động của BĐKH
• 2.1.4.1. Sức khỏe con người
• 2.1.4.1.1. Tác động trực tiếp
• 2.1.4.1.2. Tác động gián tiếp
• 2.1.4.2. Đến tài nguyên nước
• 2.1.4.3. Đến môi trường
• 3. Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.1.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp thu thập thông tin số liệu
• 3.3.1.1. Thu thập số liệu thứ cấp
• 3.3.1.2. Thu thập số liệu sơ cấp
• 3.3.2. Phương pháp điều tra chọn mẫu
• 3.3.3. Phương pháp và tổng hợp số liệu
• 3.3.4. Phương pháp thống kê mô tả
• 4. Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội xã Lũng Táo, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.1.1. Vị trí địa lí
• 4.1.1.2. Điều kiện khí hậu, thời tiết và thủy văn
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.2.1. Điều kiện kinh tế
• 4.1.2.2. Điều kiện xã hội
• 4.2. Thống kê diễn biến của BĐKH trên địa bàn xã Lũng Táo, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang
• 4.2.1. Biến thiên nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa xã Lũng Táo giai đoạn 2008-2018
• 4.2.2. Thiệt hại của người dân do các yếu tố ảnh hưởng
• 4.3. Hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc Mông trong bối cảnh BĐKH trên địa bàn xã Lũng Táo
• 4.3.1. Nguồn lực sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số
• 4.3.1.1. Nguồn lực con người của hộ cần điều tra
• 4.3.1.2. Nguồn lực đất đai
• 4.3.1.3. Phương tiện sản xuất
• 4.3.1.4. Phương tiện sinh hoạt
• 4.3.2. Các hoạt động sinh kế của hộ điều tra
• 4.3.3. Thu nhập từ các hoạt động sinh kế của hộ
• 4.3.4. Ảnh hưởng của thời tiết đến hoạt động sản xuất của hộ điều tra
• 4.3.5. Nguồn tiếp cận thông tin thời tiết của các hộ điều tra
• 4.3.6. Mức độ ảnh hưởng của thời tiết đến hoạt động sinh kế của hộ
• 4.3.7. Các yếu tố gây nguy hại đến hoạt động sinh kế của hộ
• 4.3.8. Những khả năng thay đổi trong hoạt động sinh kế khi phải đối mặt với BĐKH
• 4.4. Một số giải pháp ứng phó, thích nghi với BĐKH
• 4.4.1. Giải pháp về nguồn nhân lực
• 4.4.2. Giải pháp về đất đai
• 4.4.3. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.4.4. Giải pháp về vốn
• 4.4.5. Giải pháp về việc làm
• 4.4.6. Giải pháp về giáo dục và truyền thông
• 5. Phần 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Đối với Chính quyền và đoàn thể địa phương
• 5.2. Đối với người dân địa phương
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu sinh kế

Nghiên cứu sinh kế của đồng bào dân tộc Mông tại Lũng Táo, Đồng Văn, Hà Giang tập trung vào việc đánh giá các hoạt động kinh tế chính như nông nghiệp, chăn nuôi và các nguồn thu nhập khác. Biến đổi khí hậu đã tác động mạnh mẽ đến các hoạt động này, làm giảm năng suất và đe dọa sinh kế bền vững. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc thích ứng với biến đổi khí hậu là yếu tố then chốt để duy trì sinh kế của cộng đồng.

1.1. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đã gây ra những thay đổi đáng kể trong điều kiện thời tiết tại Lũng Táo, bao gồm sự gia tăng nhiệt độ, thay đổi lượng mưa và các hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ quét, hạn hán. Những thay đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến nông nghiệp, làm giảm năng suất cây trồng và vật nuôi, đồng thời gây khó khăn trong việc quản lý tài nguyên thiên nhiên.

1.2. Chiến lược sinh kế

Để đối phó với biến đổi khí hậu, cộng đồng dân tộc Mông tại Lũng Táo đã áp dụng các chiến lược sinh kế linh hoạt, bao gồm đa dạng hóa cây trồng, chuyển đổi mô hình sản xuất và tăng cường sử dụng các kỹ thuật nông nghiệp bền vững. Những chiến lược này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn góp phần bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

II. Đồng bào dân tộc Mông

Đồng bào dân tộc Mông tại Lũng Táo, Đồng Văn, Hà Giang có nền văn hóa và tập quán sinh kế độc đáo, gắn liền với nông nghiệp và chăn nuôi. Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi môi trường sống và đe dọa các giá trị văn hóa truyền thống. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc bảo tồn văn hóa dân tộc trong bối cảnh thích ứng với biến đổi khí hậu.

2.1. Đặc điểm văn hóa

Văn hóa dân tộc Mông tại Lũng Táo được thể hiện qua các lễ hội, phong tục tập quán và kiến thức bản địa về quản lý tài nguyên. Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi môi trường sống, ảnh hưởng đến các hoạt động văn hóa truyền thống. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa này là yếu tố quan trọng trong phát triển cộng đồng.

2.2. Phát triển cộng đồng

Phát triển cộng đồng dân tộc Mông tại Lũng Táo cần gắn liền với việc thích ứng với biến đổi khí hậu. Các chính sách hỗ trợ cộng đồng cần tập trung vào việc nâng cao năng lực, cải thiện cơ sở hạ tầng và tăng cường tiếp cận các nguồn lực để đảm bảo sinh kế bền vững.

III. Lũng Táo Đồng Văn Hà Giang

Lũng Táo là một xã thuộc huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang, nơi có điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu. Nghiên cứu đã chỉ ra những thách thức mà cộng đồng nơi đây phải đối mặt, bao gồm sự suy thoái tài nguyên thiên nhiên và khó khăn trong sản xuất nông nghiệp.

3.1. Điều kiện tự nhiên

Lũng Táo có địa hình đồi núi phức tạp, khí hậu phân hóa rõ rệt theo mùa. Biến đổi khí hậu đã làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan, gây khó khăn cho sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân. Việc quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên là yếu tố then chốt để thích ứng với những thay đổi này.

3.2. Kinh tế địa phương

Kinh tế của Lũng Táo chủ yếu dựa vào nông nghiệp và chăn nuôi. Biến đổi khí hậu đã làm giảm năng suất và đe dọa sinh kế của người dân. Các giải pháp phát triển kinh tế cần tập trung vào việc đa dạng hóa nguồn thu nhập và áp dụng các mô hình sản xuất bền vững.

IV. Biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu là một trong những thách thức lớn nhất đối với cộng đồng dân tộc Mông tại Lũng Táo. Nghiên cứu đã chỉ ra những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu đến sinh kế, môi trường và sức khỏe của người dân. Việc thích ứng với biến đổi khí hậu đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức hỗ trợ.

4.1. Tác động đến sinh kế

Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi điều kiện sản xuất nông nghiệp, gây khó khăn cho việc duy trì sinh kế của người dân. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ quét, hạn hán đã làm giảm năng suất cây trồng và vật nuôi, đe dọa an ninh lương thực.

4.2. Thích ứng với biến đổi khí hậu

Thích ứng với biến đổi khí hậu là yếu tố then chốt để đảm bảo sinh kế bền vững cho cộng đồng dân tộc Mông tại Lũng Táo. Các giải pháp thích ứng bao gồm cải thiện kỹ thuật canh tác, đa dạng hóa nguồn thu nhập và tăng cường năng lực quản lý rủi ro.

V. Phát triển bền vững

Phát triển bền vững là mục tiêu quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển bền vững tại Lũng Táo, bao gồm việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, nâng cao năng lực cộng đồng và tăng cường sự tham gia của người dân trong quá trình ra quyết định.

5.1. Bảo tồn tài nguyên thiên nhiên

Bảo tồn tài nguyên thiên nhiên là yếu tố then chốt để đảm bảo phát triển bền vững tại Lũng Táo. Các giải pháp bao gồm quản lý bền vững đất đai, nước và rừng, đồng thời tăng cường nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường.

5.2. Nâng cao năng lực cộng đồng

Nâng cao năng lực cộng đồng là yếu tố quan trọng để thích ứng với biến đổi khí hậu và thúc đẩy phát triển bền vững. Các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cần được triển khai để giúp người dân nâng cao kỹ năng và kiến thức trong quản lý sinh kế và tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang là một trong những thách thức môi trường và kinh tế - xã hội nghiêm trọng nhất trên phạm vi toàn cầu, đe dọa trực tiếp đến hệ sinh thái tự nhiên, an ninh lương thực và các hoạt động sinh kế của con người. Tại Việt Nam, trong nhiều năm qua, nhiệt độ trung bình năm đã tăng khoảng 0,5 - 0,7°C, mực nước biển dâng khoảng 20 cm, lượng mưa có xu hướng biến đổi cực đoan khi gia tăng đột biến vào mùa mưa và suy giảm mạnh vào mùa khô. Những biểu hiện thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt, lũ quét, sạt lở đất và sương muối xuất hiện với tần suất ngày càng dày đặc, gây tổn thất lớn về kinh tế và đời sống dân sinh, đặc biệt là đối với các nhóm dân cư nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống tại các khu vực vùng sâu, vùng xa, miền núi cao.

Hà Giang là tỉnh miền núi thuộc vùng Đông Bắc Việt Nam, có sự phân hóa khí hậu rõ rệt theo mùa. Địa bàn tỉnh thường xuyên chịu ảnh hưởng của các hiện tượng thời tiết cực đoan như mưa lớn cục bộ gây lũ bùn đá, sạt lở đất, mưa đá và rét hại. Xã Lũng Táo thuộc huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang, là địa bàn vùng cao biên giới có điều kiện tự nhiên đặc thù với địa hình đồi núi đá vôi dốc, khả năng giữ nước mặt kém. Dân cư tại xã có đến 98% là đồng bào dân tộc Mông, đời sống và phương thức sinh kế chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp nương rẫy, tự cấp tự túc. Do địa hình hiểm trở, thời tiết khắc nghiệt (nắng nóng gay gắt, rét đậm, rét hại kéo dài, tình trạng thiếu nước sinh hoạt và sản xuất trầm trọng trong mùa khô), cùng với hạn chế về nguồn vốn, kỹ thuật và kinh nghiệm ứng phó thiên tai, sinh kế của người dân nơi đây rất dễ bị tổn thương trước các tác động bất lợi của BĐKH.

Xuất phát từ thực trạng trên, khóa luận "Nghiên cứu hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc Mông xã Lũng Táo, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang trong bối cảnh biến đổi khí hậu" được thực hiện nhằm đánh giá toàn diện các tác động của BĐKH tới đời sống và sản xuất của người dân, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao năng lực thích ứng và phát triển sinh kế bền vững tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể như sau:

1. Mục tiêu chung: Đánh giá thực trạng tác động của BĐKH đến đời sống và sinh hoạt, sản xuất của đồng bào dân tộc Mông tại xã Lũng Táo, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang; từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hạn chế tác động tiêu cực của BĐKH và định hướng các hoạt động sinh kế phù hợp.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về sinh kế và BĐKH.
   • Tìm hiểu điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Lũng Táo, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang.
   • Thống kê diễn biến BĐKH trên địa bàn xã Lũng Táo, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang.
   • Phân tích thực trạng các hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc Mông trong bối cảnh BĐKH tại địa bàn nghiên cứu.
   • Đề xuất một số giải pháp nhằm hạn chế tác động tiêu cực của BĐKH và cải thiện sinh kế cho đồng bào dân tộc Mông tại địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các hoạt động sinh kế và các hiện tượng BĐKH ảnh hưởng đến sinh kế của đồng bào dân tộc Mông tại xã Lũng Táo.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu được thực hiện tại xã Lũng Táo, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang; khảo sát chuyên sâu tại 3 xóm: Tua Ninh, Mò Só Tủng và Lũng Táo.
• Phạm vi thời gian: Quá trình khảo sát, thu thập số liệu thực địa diễn ra từ ngày 20/02/2019 đến ngày 20/05/2019; chuỗi số liệu khí tượng và diễn biến thời tiết được tổng hợp trong giai đoạn 2008 - 2018; các số liệu thống kê kinh tế - xã hội được thu thập trong giai đoạn 2016 - 2018.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên các khung lý thuyết, khái niệm chuẩn mực quốc tế và văn bản quy phạm pháp luật trong nước:

• Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - DFID): Tiếp cận theo mô hình của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID) và lý thuyết của Chambers & Conway (1992), sinh kế bao gồm các năng lực, các tài sản (tự nhiên, vật chất, tài chính, con người, xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống. Nghiên cứu tập trung phân tích 5 nguồn vốn sinh kế của nông hộ trong bối cảnh dễ bị tổn thương do các cú sốc khí hậu.
• Khái niệm về BĐKH và các yếu tố khí tượng: Áp dụng định nghĩa của Công ước khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC) và Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC, 2007) về sự biến đổi trạng thái khí hậu do hoạt động của con người và quá trình tự nhiên làm thay đổi thành phần khí quyển toàn cầu.
• Cơ sở pháp lý và chính sách dân tộc: Áp dụng định nghĩa về dân tộc thiểu số theo Khoản 2 Điều 4 Nghị định số 05/2011/NĐ-CP của Chính phủ về công tác dân tộc; vận dụng các chủ trương hỗ trợ phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số như Chương trình 30a và Chương trình 135 của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

• Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: Thu thập, tổng hợp các báo cáo kinh tế - xã hội, số liệu kiểm kê đất đai, báo cáo sản xuất nông - lâm nghiệp từ UBND xã Lũng Táo, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Đồng Văn, số liệu khí tượng từ Trạm Khí tượng Thủy văn huyện Đồng Văn giai đoạn 2008 - 2018, cùng các tài liệu khoa học của Tổng cục Thống kê, Bộ Nông nghiệp & PTNT và các viện nghiên cứu.
• Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp:
  • Quan sát trực tiếp: Quan sát có hệ thống về cơ sở hạ tầng giao thông, hệ thống thủy lợi, kênh mương, hồ treo trữ nước, thực trạng canh tác nương đá và điều kiện vệ sinh môi trường nông thôn trên địa bàn xã.
  • Điều tra, phỏng vấn bằng bảng hỏi cấu trúc: Bảng hỏi gồm 2 phần chính: Phần 1 thu thập thông tin nhân khẩu học (giới tính, độ tuổi, học vấn, nghề nghiệp, phân loại hộ); Phần 2 khảo sát điều kiện sản xuất kinh doanh, thống kê tài sản, các hoạt động sinh kế, mức độ tiếp cận thông tin thời tiết, thiệt hại do thiên tai và năng lực thích ứng của hộ.
• Phương pháp chọn mẫu điều tra: Áp dụng công thức Slovin với độ tin cậy 90% và sai số cho phép 10%, xác định quy mô mẫu điều tra là $n = 90$ hộ dân tộc Mông. Địa bàn chọn mẫu gồm 3 xóm đại diện cho các điều kiện địa hình và tập quán sản xuất của xã:
  • Xóm Tua Ninh: 30 hộ
  • Xóm Mò Só Tủng: 30 hộ
  • Xóm Lũng Táo: 30 hộ
• Phương pháp tổng hợp và phân tích số liệu: Toàn bộ dữ liệu điều tra sơ cấp và thứ cấp được nhập liệu, làm sạch, xử lý và phân tích trên phần mềm Microsoft Excel; sử dụng phương pháp thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình) và biểu diễn kết quả thông qua hệ thống bảng biểu, đồ thị so sánh.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh BĐKH toàn cầu tác động tiêu cực đến an ninh lương thực và tài nguyên đất đai tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực vùng cao núi đá Hà Giang. Xác định mục tiêu chung, 5 mục tiêu cụ thể, đối tượng, phạm vi nghiên cứu tại xã Lũng Táo. Khẳng định ý nghĩa học thuật trong việc vận dụng lý thuyết sinh kế vào thực tế và ý nghĩa thực tiễn trong việc cung cấp dữ liệu tham khảo cho chính quyền địa phương xây dựng kế hoạch thích ứng BĐKH.

Phần 2: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Hệ thống hóa cơ sở lý luận về khí hậu, thời tiết, BĐKH, phân tích các nguyên nhân tự nhiên (chu kỳ bức xạ mặt trời, núi lửa) và nguyên nhân nhân tạo (đốt nhiên liệu hóa thạch, phá rừng, thay đổi mục đích sử dụng đất, phát thải chất thải công nghiệp, y tế, sinh hoạt). Làm rõ các biểu hiện của BĐKH như nhiệt độ gia tăng (nhiệt độ trung bình năm ở Việt Nam tăng 0,5 - 0,7°C từ năm 1958 đến 2007), biến động lượng mưa cực đoan, mực nước biển dâng và tần suất thiên tai tăng cao.

Phân tích toàn diện tác động của BĐKH tới các ngành, lĩnh vực: sức khỏe con người (làm tăng nguy cơ bùng phát dịch bệnh như sốt rét, sốt xuất huyết, cúm A, tiêu chảy), tài nguyên nước (suy thoái nguồn nước mặt, cạn kiệt nguồn nước ngầm), tài nguyên đất (xói mòn, rửa trôi, hoang mạc hóa), nông - lâm - thủy sản, công nghiệp - xây dựng, giao thông vận tải và an ninh môi trường/quốc gia. Đồng thời, chương này tổng quan khung sinh kế bền vững DFID với 5 nguồn vốn (nhân lực, tự nhiên, xã hội, vật chất, tài chính); đặc điểm dân tộc học của người Mông (phân bố cư trú ở độ cao trên 1.000 m, các nhóm Mông Đơ, Mông Đu, Mông Lềnh, Mông Si, Mông Dua, Mông Xúa, Na Mẻo); cùng thực tiễn thiệt hại do BĐKH trên thế giới và tại Việt Nam.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định cụ thể đối tượng nghiên cứu là hoạt động sinh kế của đồng bào Mông và tác động của BĐKH tại xã Lũng Táo. Trình bày chi tiết 4 nội dung nghiên cứu chính. Quy định rõ phương pháp thu thập số liệu thứ cấp và sơ cấp (quan sát thực địa, phỏng vấn 90 hộ bằng bảng hỏi tại 3 xóm: Tua Ninh, Mò Só Tủng, Lũng Táo theo công thức Slovin) cùng quy trình xử lý dữ liệu bằng phương pháp thống kê mô tả trên phần mềm Excel.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này tập trung vào 4 nhóm nội dung lớn:

Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Lũng Táo:

• Vị trí địa lý: Xã biên giới phía Bắc huyện Đồng Văn, cách trung tâm huyện 16 km; phía Bắc giáp Trung Quốc và xã Ma Lé; phía Đông giáp xã Thài Phìn Tủng; phía Nam giáp xã Sà Phìn; phía Tây giáp Trung Quốc. Địa hình núi cao, chia cắt mạnh, độ dốc lớn.
• Khí hậu: Mang sắc thái ôn đới/á nhiệt đới núi cao, chia 2 mùa rõ rệt. Mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10 (chiếm tỷ trọng lớn trong năm nhưng do địa hình đá vôi nên giữ nước kém, dễ gây sạt lở); mùa khô từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau (rét đậm, hanh khô, sương mù nhiều, lượng mưa rất ít gây thiếu nước nghiêm trọng; thi thoảng có mưa tuyết vào tháng 01). Nhiệt độ trung bình năm là 23,1°C (mùa hè 21,6°C, mùa đông 19,1°C; tổng nhiệt năm 8.480°C). Độ ẩm trung bình 84%. Số giờ nắng trung bình năm khoảng 1.400 - 1.500 giờ (mùa nóng 920 - 950 giờ, mùa lạnh 500 - 520 giờ). Gió yếu, tốc độ trung bình 1 - 1,5 m/s.
• Tài nguyên đất: Năm 2018, tổng diện tích đất tự nhiên là 2.085,98 ha. Trong đó, đất nông nghiệp chiếm 88,59% (1.848,77 ha), đất phi nông nghiệp chiếm 4,69% (97,8 ha) và đất chưa sử dụng chiếm 6,72% (140,21 ha). Đất đai chủ yếu thuộc nhóm đất đỏ vàng feralit phát triển trên đá sét, đá macma axit, đá cát, đá vôi ($F_s, F_a, F_q, F_v$) và nhóm đất mùn vàng đỏ trên núi ($H_s, H_q, H_a$).
• Tài nguyên nước: Nước mặt khan hiếm, phụ thuộc nước mưa tự nhiên; nước ngầm khó khai thác do cấu trúc địa chất karst. Người dân chủ yếu dựa vào các khe mạch nhỏ ở chân núi và bể trữ nước gia đình/hồ treo.
• Tình hình kinh tế: Trồng trọt là ngành chủ đạo với ngô là cây lương thực chính. Năm 2018, sản lượng ngô đạt 1.782,35 tấn (chiếm 62,71% tổng giá trị/sản lượng cây trồng), lúa đạt 179,1 tấn, đậu tương đạt 162,4 tấn, các loại rau đạt 557,64 tấn (giảm từ 690,3 tấn năm 2016 do sâu bệnh và giá cả bấp bênh), tam giác mạch đạt 30,5 tấn (tăng liên tục từ 21,6 tấn năm 2016 do phục vụ du lịch), cây ăn quả đạt 51,75 tấn. Chăn nuôi phát triển với đàn gia cầm/gà đạt trên 16.000 con năm 2018 (nhờ hỗ trợ từ Chương trình 30a, 135 và tiêm phòng dịch), đàn ngựa 43 con, trâu 47 con.
• Tình hình xã hội: Toàn xã có 735 hộ với 3.756 nhân khẩu phân bố tại 16 xóm (người Mông chiếm 98%, người Lô Lô chiếm 2%). Lực lượng lao động đạt 2.758 người, trong đó lao động nông nghiệp chiếm 88,32% (2.436 người), lao động phi nông nghiệp chiếm 11,68% (322 người). Trạm Y tế xã có 5 cán bộ (1 bác sĩ, 2 y sĩ định hướng, 1 y sĩ đa khoa, 1 hộ sinh), tổ chức khám chữa bệnh cho 2.763 lượt người. Trường Tiểu học và THCS có 56 cán bộ giáo viên với 699 học sinh; Trường Mầm non có 22 cán bộ giáo viên với 398 trẻ. Hạ tầng điện lưới quốc gia phủ 16/16 xóm với 4 trạm biến áp tổng công suất 480 kVA; hạ tầng giao thông liên thôn còn nhiều đường đất; kênh mương tại thôn Mã Sồ bị xuống cấp nghiêm trọng chưa có kinh phí sửa chữa.

Thống kê diễn biến BĐKH và thiệt hại tại địa phương: Tổng hợp biến thiên nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm giai đoạn 2008 - 2018 ghi nhận sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan như rét đậm kéo dài gây chết gia súc, hạn hán làm mất mùa nương rẫy, mưa lớn gây sạt lở đất đá trên các sườn dốc.

Hoạt động sinh kế của hộ điều tra trong bối cảnh BĐKH: Phân tích 5 nguồn lực sinh kế của 90 hộ khảo sát (nhân lực, đất nương rẫy, phương tiện sản xuất, nhà ở và thiết bị sinh hoạt). Đánh giá nguồn thu nhập chính từ nông nghiệp, mức độ tiếp cận dự báo thời tiết qua truyền thanh/truyền hình, các yếu tố dịch hại, mức độ thiệt hại kinh tế và khả năng chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi của hộ khi đối mặt với thiên tai.

Đề xuất giải pháp: Đưa ra 6 nhóm giải pháp thích ứng: Giải pháp phát triển nguồn nhân lực; Giải pháp quản lý và sử dụng đất đai; Giải pháp kỹ thuật nông nghiệp (chuyển đổi giống cây trồng chịu hạn, chống rét, kỹ thuật canh tác trên đất dốc); Giải pháp hỗ trợ vốn vay tín dụng ưu đãi; Giải pháp tạo việc làm và đa dạng hóa sinh kế phi nông nghiệp; Giải pháp giáo dục, truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng về BĐKH.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính về thực trạng sinh kế và mức độ tổn thương của đồng bào Mông tại xã Lũng Táo. Đưa ra các kiến nghị cụ thể đối với cấp ủy, chính quyền và đoàn thể địa phương (đầu tư hạ tầng nước sinh hoạt, nâng cấp kênh mương thủy lợi, hỗ trợ kỹ thuật và vốn sản xuất) và đối với người dân (chủ động gia cố chuồng trại, tích trữ thức ăn cho gia súc trong mùa đông, bảo vệ rừng phòng hộ và sử dụng nước tiết kiệm).

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã lượng hóa và phản ánh thực trạng phát triển kinh tế - xã hội, tài nguyên và sinh kế của đồng bào dân tộc Mông tại xã Lũng Táo thông qua hệ thống dữ liệu thống kê chi tiết:

Chỉ tiêu đất đai xã Lũng Táo (Năm 2018)	Diện tích (ha)	Cơ cấu (%)
Tổng diện tích đất tự nhiên	2.085,98	100,00
I. Đất nông nghiệp	1.848,77	88,59
- Đất trồng ngô	397,00	21,48
- Đất trồng cây hàng năm khác	272,00	14,72
- Đất trồng cây lâu năm	65,10	3,52
- Đất rừng phòng hộ	367,90	19,91
- Đất rừng sản xuất	714,77	38,68
II. Đất phi nông nghiệp	97,80	4,69
- Đất ở nông thôn	35,00	35,79
- Đất sử dụng vào mục đích công cộng	56,76	58,04
- Đất trụ sở cơ quan, công trình sự nghiệp	2,01	2,06
- Đất nghĩa trang, nghĩa địa	1,13	1,15
- Đất sông suối và mặt nước chuyên dùng	2,90	2,96
III. Đất chưa sử dụng	140,21	6,72
- Đất đồi núi chưa sử dụng	51,23	36,54
- Núi đá không có rừng cây	88,98	63,46

Sản lượng cây trồng chính qua các năm	Năm 2016 (Tấn)	Năm 2017 (Tấn)	Năm 2018 (Tấn)
Ngô	-	-	1.782,35
Lúa	177,84	165,21	179,10
Đậu tương	164,90	155,10	162,40
Các loại rau	690,30	598,20	557,64
Đậu các loại	66,90	70,21	75,30
Cây tam giác mạch	21,60	23,10	30,50
Cây ăn quả (lê, mận, đào, óc chó)	45,00	50,00	51,75
Cây lanh	3,81	4,00	3,27

Cơ cấu dân số và lao động xã Lũng Táo (Năm 2018)	Đơn vị tính	Số lượng	Cơ cấu (%)
Tổng số nhân khẩu	Người	3.756	100,00
- Nam	Người	1.965	52,32
- Nữ	Người	1.791	47,68
Tổng số hộ	Hộ	735	100,00
- Hộ thuần nông nghiệp	Hộ	494	67,21
- Hộ kiêm ngành nghề	Hộ	214	29,12
- Hộ thương mại - dịch vụ	Hộ	27	3,67
Tổng số lao động	Người	2.758	100,00
- Lao động nông nghiệp	Người	2.436	88,32
- Lao động phi nông nghiệp	Người	322	11,68

Đóng góp của khóa luận:

• Cung cấp bức tranh thực tế về mức độ phụ thuộc sinh kế của đồng bào Mông vào tài nguyên tự nhiên (ngô chiếm 62,71% giá trị trồng trọt, lao động nông nghiệp chiếm 88,32%).
• Chỉ rõ những điểm nghẽn hạ tầng và tài nguyên tại địa phương: tình trạng thiếu nước nghiêm trọng trong mùa khô, 140,21 ha đất chưa sử dụng chủ yếu là núi đá trọc (88,98 ha), hệ thống thủy lợi xuống cấp (kênh mương Mã Sồ chưa được bố trí vốn tu sửa).
• Đề xuất 6 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa tri thức bản địa và các can thiệp kỹ thuật (giống chịu hạn, che chắn chuồng trại chống rét cho trâu bò/ngựa, chuyển đổi diện tích rau bị dịch bệnh sang tam giác mạch phục vụ du lịch Cao nguyên đá).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận phản ánh một số hạn chế gắn liền với phạm vi và điều kiện thực hiện:

• Khảo sát thực địa chỉ tiến hành trên phạm vi 1 xã (Lũng Táo) với dung lượng mẫu $n = 90$ hộ tại 3 xóm, thời gian điều tra thực tế trong 3 tháng (tháng 2 đến tháng 5 năm 2019), do đó chưa bao quát được toàn bộ các biến động sinh kế theo chu kỳ cả năm trên toàn địa bàn vùng cao nguyên đá Đồng Văn.
• Phương pháp xử lý dữ liệu chủ yếu dừng lại ở thống kê mô tả, phân tích bảng biểu và tần suất tỷ lệ, chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng phân tích định lượng chuyên sâu về các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập hộ gia đình hoặc chỉ số tổn thương sinh kế (Livelihood Vulnerability Index - LVI).

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi khảo sát liên xã trên địa bàn huyện Đồng Văn và các huyện lân cận thuộc Công viên Địa chất Toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn để so sánh đối chứng khả năng thích ứng sinh kế giữa các nhóm cộng đồng Mông ở các điều kiện vi khí hậu khác nhau.
• Nghiên cứu sâu hơn về hiệu quả kinh tế và tính bền vững của các mô hình sinh kế mới (trồng tam giác mạch, phát triển cây ăn quả ôn đới mận/đào/lê/óc chó kết hợp dịch vụ du lịch trải nghiệm văn hóa dân tộc Mông).

Giá trị tham khảo

Tài liệu này hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Phát triển Nông thôn, Kinh tế Nông nghiệp, Quản lý Tài nguyên Thiên nhiên và Dân tộc học tham khảo phương pháp luận ứng dụng Khung sinh kế bền vững (DFID) vào nghiên cứu thực tiễn tại các cộng đồng dân tộc thiểu số vùng cao.
• Cán bộ quản lý nhà nước, chính quyền địa phương cấp xã, huyện tại các tỉnh miền núi phía Bắc (đặc biệt là tỉnh Hà Giang) sử dụng làm cơ sở dữ liệu thực chứng phục vụ công tác lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch sử dụng đất và xây dựng các chương trình mục tiêu quốc gia thích ứng với BĐKH.

Các phần có giá trị tham khảo chuyên sâu gồm:

• Hệ thống số liệu chi tiết về cơ cấu đất đai (Bảng 4.1), cơ cấu cây trồng (Bảng 4.2), cơ cấu vật nuôi (Bảng 4.3) và nhân khẩu - lao động (Bảng 4.4) tại xã Lũng Táo.
• Quy trình thiết kế bảng hỏi và phương pháp chọn mẫu theo công thức Slovin trong nghiên cứu nông thôn miền núi.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận sử dụng công thức nào để xác định quy mô mẫu khảo sát và số lượng mẫu phân bổ ra sao? Khóa luận áp dụng công thức Slovin với độ tin cậy 90% và sai số cho phép 10%, tính toán được quy mô mẫu $n = 90$ hộ. Mẫu được phân bổ đều cho 3 xóm có đông đồng bào dân tộc Mông sinh sống tại xã Lũng Táo: Xóm Tua Ninh (30 hộ), Xóm Mò Só Tủng (30 hộ) và Xóm Lũng Táo (30 hộ).

Cơ cấu sử dụng đất của xã Lũng Táo năm 2018 có đặc điểm gì nổi bật? Năm 2018, xã Lũng Táo có tổng diện tích tự nhiên là 2.085,98 ha. Đất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn nhất với 88,59% (1.848,77 ha), trong đó diện tích rừng sản xuất chiếm 714,77 ha, rừng phòng hộ 367,9 ha và đất trồng ngô là 397 ha. Đất phi nông nghiệp chiếm 4,69% (97,8 ha) và đất chưa sử dụng chiếm 6,72% (140,21 ha, gồm 88,98 ha núi đá không có rừng cây).

Đặc điểm lực lượng lao động tại xã Lũng Táo được ghi nhận như thế nào? Năm 2018, toàn xã có 2.758 lao động trên tổng số 3.756 nhân khẩu (735 hộ). Lực lượng lao động nông nghiệp chiếm ưu thế tuyệt đối với 2.436 người (88,32%), trong khi lao động phi nông nghiệp chỉ có 322 người (11,68%). Toàn xã có 494 hộ thuần nông (67,21%), 214 hộ nông nghiệp kiêm ngành nghề khác (29,12%) và chỉ có 27 hộ chuyên kinh doanh thương mại - dịch vụ (3,67%).

Sản lượng các cây trồng chủ lực của xã Lũng Táo biến động như thế nào trong giai đoạn 2016 - 2018? Ngô là cây trồng chiếm sản lượng lớn nhất (năm 2018 đạt 1.782,35 tấn, chiếm 62,71% tổng sản lượng trồng trọt). Sản lượng rau các loại giảm rõ rệt từ 690,3 tấn (năm 2016) xuống 598,2 tấn (năm 2017) và còn 557,64 tấn (năm 2018) do dịch bệnh và thị trường tiêu thụ bấp bênh. Ngược lại, cây tam giác mạch có xu hướng tăng từ 21,6 tấn (2016) lên 23,1 tấn (2017) và đạt 30,5 tấn (2018) do người dân chuyển đổi cây trồng gắn với phục vụ du lịch.

Tác giả đề xuất những nhóm giải pháp chính nào để cải thiện sinh kế thích ứng với BĐKH? Tác giả đề xuất 6 nhóm giải pháp: (1) Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; (2) Quản lý, sử dụng và bảo vệ tài nguyên đất dốc; (3) Áp dụng kỹ thuật nông lâm nghiệp thích ứng (chuyển đổi giống cây trồng, vật nuôi chống chịu thời tiết); (4) Hỗ trợ tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi; (5) Tạo việc làm và đa dạng hóa thu nhập phi nông nghiệp; (6) Đẩy mạnh giáo dục và truyền thông về BĐKH cho cộng đồng.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Dinh Thị Chúa đã phản ánh toàn diện thực trạng các hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc Mông tại xã Lũng Táo, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang dưới tác động của biến đổi khí hậu và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt vùng cao nguyên đá. Thông qua việc kết hợp số liệu thống kê thứ cấp giai đoạn 2008 - 2018 và điều tra sơ cấp 90 hộ dân, nghiên cứu đã chỉ rõ sự phụ thuộc lớn của người dân vào canh tác nương rẫy độc canh cây ngô cùng các tổn thương do hạn hán, rét hại và thiếu nước sinh hoạt gây ra. Các giải pháp được đề xuất mang tính đồng bộ về kỹ thuật canh tác, tín dụng, hạ tầng thủy lợi và truyền thông, cung cấp cơ sở thực tiễn phục vụ định hướng phát triển sinh kế bền vững cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết thực hiện nội dung đề tài Trong những năm gần đây, BĐKH đã và đang trở thành một trong những vấn đề hết sức nghiêm trọng trên toàn thế giới. Hậu quả của BĐKH ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động sinh kế và an ninh lương thực quốc gia. BĐKH không chỉ tác động đến con người mà còn đe dọa đến HST tự nhiên và môi trường xung quanh.

BĐKH trên toàn cầu gây ra sự nóng lên của Trái Đất, kéo theo đó là băng tan, nước biển dâng cao, mưa bão, lũ lụt, động đất, sóng thần, hạn hán,. kèm theo các hiện tượng thời tiết cực đoan (lũ quét, lũ ống, sương muối,. Các hiện tượng thời tiết cực đoan này xảy ra bất thường với tần suất nhiều hơn. Bên cạnh đó BĐKH còn làm suy thoái nghiêm trọng đến chất lượng đất, đặc biệt là đất dùng trong nông nghiệp và lâm nghiệp làm đất mất dần độ phì nhiêu, đất đồi núi trở nên nghèo, khô cằn, chua, rắn gây ảnh hưởng xấu đến sản xuất nông nghiệp và đa dạng sinh học.

Trong nhiều năm qua nhiệt độ trung bình năm của Việt Nam tăng khoảng 0,5 - 0,70C, mực nước cũng biển dâng khoảng 20cm, lượng mưa tăng đột biến vào mùa mưa và giảm dần vào mùa khô [15]. Lũ lụt thường xuyên xảy ra với cường độ lớn gây thiệt hại nặng nề về người và của. Hạn hán xảy ra thường xuyên ở hầu hết các khu vực trên cả nước vào mùa khô. Ảnh hưởng nghiêm trong đến hoạt động sản xuất và an sinh của người dân.

Đặc biệt đối với nhóm người nghèo, hộ dân tộc thiểu số nơi vùng xâu vùng xa, vùng nông thôn làm cho cuộc sống người dân ngày càng trở nên khó khăn hơn. Hà Giang là một tỉnh miền núi thuộc vùng Đông Bắc Việt Nam, Hà Giang có sự phân hóa khí hậu theo mùa rõ rệt về nhiệt độ, lượng mưa và độ h 2 dài ngày và đêm. Thời gian gần đây, trên địa bàn tỉnh đã xuất hiện những biểu hiện của BĐKH như các đợt mưa với cường độ lớn gây lũ quét, lũ bùn đất, sạt lở, mưa đá,. làm ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng tới quá trình sản xuất nông nghiệp và hoạt động sinh kế của người dân, đặc biệt là nhóm đồng bào dân tộc thiểu số.

Lũng Táo là một xã thuộc huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang, nơi tập chung chủ yếu là đồng bào dân tộc Mông. Trong những năm gần đây trên địa bàn xã đã thường xuyên gặp một số hiện tượng thời tiết cực đoan như: Giá rét, lũ quét gây sạt lở đất, hoặc xuất hiện nắng nóng kỉ lục, gió lốc làm ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân cũng như trong quá trình sản xuất và sinh hoạt của nhóm đồng bào dân tộc thiểu số khi điều kiện sống còn nhiều khó khăn, kinh nghiệm trong ứng phó với BĐKH còn nhiều hạn chế. Xuất phát từ thực tế trên tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc Mông xã Lũng Táo, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang trong bối cảnh BĐKH”. Trên cơ sở đó, đề xuất một số giải pháp nhằm cải thiện sinh kế cho đồng bào dân tộc Mông trên địa bàn xã Lũng Táo và nâng cao khả năng thích ứng với BĐKH.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu chung Đánh giá được thực trạng về những tác động của BĐKH đến đời sống và sinh hoạt sản xuất của đồng bào dân tộc Mông tại xã Lũng Táo, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang. Từ đó, đề xuất một số giải pháp để hạn chế được những tác động tiêu cực của BĐKH và đưa ra những hoạt động sinh kế phù hợp với đồng bào dân tộc Mông tại địa phương trong bối cảnh BĐKH.2 Mục tiêu cụ thể.