Luận văn nghiên cứu hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc hmông trên địa bàn xã mậu duệ huyện yên minh tỉnh hà giang

Khám phá nghiên cứu về hoạt động sinh kế của người H'Mông tại xã Mậu Duệ, Yên Minh, Hà Giang, nơi văn hóa và kinh tế truyền thống hòa quyện độc đáo.

• Tác giả: Nông Thị Thân
• Người hướng dẫn: ThS. Trần Việt Dũng
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Nghiên cứu hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông trên địa bàn xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Khái niệm sinh kế
• 2.2. Cơ sở thực tiễn
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu hoạt động sinh kế của một số nước trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình nghiên cứu hoạt động sinh kế tại Việt Nam
• 2.2.3. Một số vấn đề liên quan đến hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông ở xã Mậu Duệ
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm, thời gian và nội dung nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp thu thập thông tin số liệu
• 3.4.2. Phương pháp xử lí số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.1.1. Vị trí địa lí
• 4.1.1.2. Tình hình đất đai
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.2.1. Điều kiện kinh tế
• 4.1.2.2. Điều kiện xã hội
• 4.2. Tìm hiểu hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh
• 4.2.1. Nguồn lực sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông
• 4.2.1.1. Nguồn lực con người của hộ cần điều tra
• 4.2.1.1.1. Thông tin về các thành viên trong hộ
• 4.2.1.2. Nguồn lực tự nhiên của hộ điều tra
• 4.2.1.3. Nguồn vốn xã hội
• 4.2.1.4. Nguồn vốn vật chất
• 4.2.1.5. Nguồn vốn tài chính
• 4.2.2. Các hoạt động sinh kế của hộ điều tra
• 4.2.3. Những ưu, nhược điểm trong các hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ
• 4.2.3.1. Hoạt động trồng trọt
• 4.2.3.2. Hoạt động chăn nuôi
• 4.2.4. Một số giải pháp cải thiện sinh kế, nâng cao đời sống của đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ
• 4.2.4.1. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.2.4.2. Giải pháp về nguồn lực
• 4.2.4.3. Giải pháp về vốn
• 4.2.4.4. Giải pháp đa dạng hóa hoạt động sinh kế
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Giới thiệu và bối cảnh nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào hoạt động sinh kế của người H'Mông tại xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang. Đây là khu vực miền núi với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội đặc thù, nơi người H'Mông đã xây dựng nền văn hóa riêng biệt. Hoạt động sinh kế của họ chủ yếu dựa vào nông nghiệp, chăn nuôi, và khai thác tài nguyên thiên nhiên. Tuy nhiên, dưới tác động của các yếu tố mới, sinh kế của cộng đồng này đang có sự biến đổi, đòi hỏi các giải pháp phù hợp để đảm bảo phát triển cộng đồng bền vững.

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm đánh giá hoạt động sinh kế của người H'Mông, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển kinh tế địa phương và nâng cao đời sống người H'Mông. Mục tiêu cụ thể bao gồm phân tích điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, tìm hiểu các hoạt động sinh kế hiện tại, và xác định những khó khăn trong quá trình phát triển.

1.2. Ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở dữ liệu cho các nhà hoạch định chính sách, giúp đưa ra các chính sách phát triển phù hợp. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần bảo tồn văn hóa H'Mông và thúc đẩy du lịch cộng đồng, tạo nguồn thu nhập bền vững cho người dân.

II. Tổng quan về sinh kế và bối cảnh địa phương

Sinh kế được hiểu là các hoạt động kiếm sống của con người, bao gồm cả nông nghiệp và phi nông nghiệp. Tại xã Mậu Duệ, người H'Mông chủ yếu dựa vào nông nghiệp và chăn nuôi để duy trì cuộc sống. Tuy nhiên, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và thiếu hỗ trợ sinh kế đã gây ra nhiều thách thức. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, văn hóa H'Mông đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các hoạt động sinh kế truyền thống.

2.1. Khái niệm sinh kế bền vững

Sinh kế bền vững là khả năng của một cộng đồng duy trì và phát triển các nguồn lực mà không làm suy giảm tài nguyên thiên nhiên. Tại xã Mậu Duệ, việc đảm bảo sinh kế bền vững đòi hỏi sự kết hợp giữa nông nghiệp, chăn nuôi, và các hoạt động phi nông nghiệp như du lịch cộng đồng.

2.2. Đặc điểm kinh tế xã hội xã Mậu Duệ

Xã Mậu Duệ có điều kiện tự nhiên đa dạng nhưng khắc nghiệt, với địa hình đồi núi và khí hậu lạnh. Kinh tế địa phương chủ yếu dựa vào nông nghiệp, đặc biệt là trồng ngô và lúa. Tuy nhiên, tình hình kinh tế xã hội còn nhiều hạn chế, đặc biệt là thiếu cơ sở hạ tầng và hỗ trợ sinh kế từ chính quyền.

III. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thu thập dữ liệu từ các hộ gia đình người H'Mông tại xã Mậu Duệ, kết hợp với phân tích số liệu từ các báo cáo địa phương. Kết quả cho thấy, hoạt động sinh kế của người H'Mông chủ yếu dựa vào nông nghiệp và chăn nuôi, với thu nhập thấp và phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên.

3.1. Nguồn lực sinh kế

Nghiên cứu chỉ ra rằng, người H'Mông tại xã Mậu Duệ có nguồn lực hạn chế, bao gồm vốn con người, vốn tự nhiên, và vốn tài chính. Thiếu hỗ trợ sinh kế từ chính quyền và các tổ chức đã làm giảm hiệu quả của các hoạt động sinh kế.

3.2. Khó khăn và thách thức

Các khó khăn chính bao gồm thiếu đất canh tác, thiếu nguồn nước, và thiếu kiến thức về kỹ thuật nông nghiệp. Ngoài ra, tình hình kinh tế xã hội còn nhiều bất cập, đặc biệt là thiếu cơ sở hạ tầng và hỗ trợ sinh kế từ chính quyền.

IV. Giải pháp và kiến nghị

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện hoạt động sinh kế của người H'Mông tại xã Mậu Duệ, bao gồm đa dạng hóa hoạt động sinh kế, tăng cường hỗ trợ sinh kế, và phát triển du lịch cộng đồng. Các giải pháp này hướng đến mục tiêu nâng cao thu nhập và đảm bảo phát triển cộng đồng bền vững.

4.1. Đa dạng hóa hoạt động sinh kế

Nghiên cứu khuyến nghị đa dạng hóa hoạt động sinh kế bằng cách kết hợp nông nghiệp, chăn nuôi, và du lịch cộng đồng. Điều này giúp giảm sự phụ thuộc vào một nguồn thu nhập duy nhất và tăng khả năng chống chịu trước các biến động kinh tế.

4.2. Tăng cường hỗ trợ sinh kế

Cần tăng cường hỗ trợ sinh kế từ chính quyền và các tổ chức, bao gồm cung cấp vốn, đào tạo kỹ thuật, và xây dựng cơ sở hạ tầng. Điều này giúp nâng cao hiệu quả của các hoạt động sinh kế và cải thiện đời sống người H'Mông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Sinh kế là cách sống con người lựa chọn phù hợp với điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế - xã hội, môi trường sinh thái. Việc lựa chọn phương thức mưu sinh đối với cư dân vùng đồng bằng đã khó, đối với đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực miền núi càng khó khăn hơn. Do đó, vấn đề đảm bảo nguồn sinh kế lâu dài cho đồng bào dân tộc thiểu số luôn được Đảng và Nhà nước hết sức quan tâm.

Đây là việc làm gắn liền với mục tiêu xoá đói giảm nghèo, phát triển kinh tế - xã hội của các vùng dân tộc thiểu số trên đất nước ta. Sinh kế bền vững đang là một mối quan tâm đặt lên hàng đầu hiện nay của con người. Trên thực tế đã có nhiều chương trình, tổ chức dự án hỗ trợ cho cộng đồng để hướng đến mục tiêu phát triển ổn định và bền vững. Thực tế cho thấy, việc lựa chọn những hoạt động sinh kế của người dân chịu ảnh hưởng rất lớn từ nhiều yếu tố: điều kiện tự nhiên, xã hội, yếu tố con người, vật chất, cơ sở hạ tầng… Hiện nay đất đai phục vụ cho sản xuất, làm nhà ở cho người dân thì có hạn mà dân số thì ngày một tăng lên.

Cho nên việc lựa chọn hoạt động sinh kế và việc tăng thu nhập cho hộ gia đình đã khó lại càng khó hơn. Là huyện miền núi của tỉnh Hà Giang, xã Mậu Duệ có nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống. Cùng với các dân tộc khác như Tày, Nùng, Kinh, người H’mông ở xã Mậu Duệ đã xây dựng cho mình một nền văn hóa phong phú, đa dạng nhưng có bản sắc riêng khó hòa lẫn. Từ bao đời nay, bằng sự lao động cần cù, sáng tạo, người H’mông ở đây đã lựa chọn cho mình các hoạt động mưu sinh phù hợp.

Kinh tế trồng trọt, chăn nuôi, khai thác các nguồn lợi từ tự nhiên từng bước đảm bảo nhu cầu cuộc sống. Hiện nay, dưới tác động h 2 của các yếu tố mới, sinh kế của người H’mông ở xã Mậu Duệ có sự biến đổi. Trong quá trình vận động, có những biến đổi phù hợp đem lại hiệu quả kinh tế nhất định, nâng cao chất lượng cuộc sống của người H’mông địa phương, song bên cạnh đó cũng có nhiều yếu tố chưa phù hợp. Từ những yêu cầu trên, tôi đã chọn nghiên cứu đề tài : “Nghiên cứu hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông trên địa bàn xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang”.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu chung Đề tài tập trung tìm hiểu, phân tích các nguồn lực sinh kế. Trên cơ sở đó đề xuất được các giải pháp phát triển sinh kế thúc đẩy sản xuất nông nghiệp, tăng thu nhập và ổn định cho đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang.

- Tìm hiểu và đánh giá hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh. - Tìm hiểu những khó khăn trở ngại trong hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông ở xã Mậu Duệ. - Đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế, thúc đấy sản xuất nông nghiệp và tăng thu nhập cho đồng bào dân tộc H’mông ở xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa trong học tập - Nghiên cứu đề tài giúp cho sinh viên tổng hợp và củng cố những kiến thức đã được học. h 3 - Có được tư duy một cách lôgic và biết cách vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn, đồng thời học hỏi được nhiều kinh nghiệm trong thực tế và cũng là cơ hội gặp gỡ, học tập trao đổi kiến thức với những người có kinh nghiệm và người dân địa phương. - Quá trình thực hiện đề tài thực tập sẽ nâng cao năng lực cũng như rèn luyện kỹ năng, phương pháp nghiên cứu khoa học cho bản thân mỗi sinh viên. - Đề tài cũng được coi là một tài liệu tham khảo cho Trường, Khoa, các cơ quan trong ngành và sinh viên các khóa tiếp theo.

Ý nghĩa trong thực tiễn - Đánh giá được đúng thực trạng các hoạt động sinh kế của người dân tộc H’mông tại xã để đề ra các giải pháp phù hợp phát triển. - Là căn cứ giúp cho các cấp chính quyền địa phương có những giải pháp và định hướng cho việc lựa chọn nguồn sinh kế bền vững và tăng thu nhập ổn định cho đồng bào dân tộc H’mông nói riêng trên địa bàn nghiên cứu. h 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Khái niệm sinh kế Hiện nay có rất nhiều định nghĩa khác nhau về sinh kế.

Theo một số tác giả, sinh kế bao gồm năng lực tiềm tàng, tài sản (gồm các nguồn lực vật chất và xã hội như: cửa hàng, nguồn tài nguyên, đất đai, nước mặt, đường xá,…) cùng các hoạt động cần thiết làm phương tiện để kiếm sống của con người (Scoones,1998). [2] Theo DFID sinh kế bao gồm 3 thành tố chính: nguồn lực và khả năng con người có được, chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế. Sinh kế cũng được xem như là sự tập hợp các nguồn lực và khả năng mà con người có được kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ thực thi nhằm để sống cũng như để đạt được các mục tiêu và ước nguyện của họ. Về cơ bản, các hoạt động sinh kế là do mỗi cá nhân hay hộ gia đình tự quyết định dựa vào năng lực và khả năng của họ và đồng thời chịu tác động của các thể chế chính sách và các mối qua hệ xã hội tự thiết lập trong cộng đồng.[2] Một sinh kế được xem là bền vững khi nó có thể đối phó và khôi phục trước tác động của những áp lực và những cú sốc, duy trì hoặc tăng cường những năng lực lẫn tài sản của nó trong hiện tại và tương lai, trong khi không làm giảm nguồn tài nguyên thiên nhiên.

Các chính sách để xác định sinh kế cho người dân theo hướng bền vững được xác định liên quan chặt chẽ đến bối cảnh kinh tế vĩ mô và tác động của các yếu tố bên ngoài. Sự bền vững trong các hoạt động sinh kế phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như khả năng trang bị nguồn vốn, trình độ lao động, các mối quan hệ trong cộng đồng, các chính sách phát triển… Sinh kế có thể được diễn đạt theo cách khác. Sinh kế được hiểu là tập h 5 hợp tất cả các nguồn lực và khả năng mà con người có được, kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ thực thi nhằm để kiếm sống cũng như để đạt được các mục tiêu và ước nguyện của họ. Các nguồn lực mà con người có được bao gồm: (1) Vốn con người; (2) Vốn xã hội; (3) Vốn tự nhiên; (4) Vốn tài chính; (5) Vốn vật chất.

Sinh kế của nông hộ là hoạt động kiếm sống của con người, được thể hiện qua hai lĩnh vực chính là nông nghiệp và phi nông nghiệp. Hoạt động nông nghiệp bao gồm: (I) trồng trọt: lúa, ngô, khoai, sắn., (II) chăn nuôi: lợn, gà, trâu, bò., (III) lâm nghiệp: trồng keo, bạch đàn, mỡ. Hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn bao gồm các dịch vụ buôn bán và các ngành nghề khác. Sinh kế bền vững Khái niệm sinh kế lần đầu tiênđược đề cập trong báo cáo Brundlan (1987) tại hội nghị thế giới vì môi tr ường và phát triển.

Một sinh kế được xem là bền vững khi nó phát huy được tiềm năng con người để từ đó sản xuất và duy trì phương tiện kiếm sống của họ. Nó phải có khả năng đương đầu và vượt qua được áp lực cũng như những thay đổi bất ngờ.[1] Sinh kế bền vững là sinh kế của một cá nhân, một hộ gia đình, một cộng đồng được xem là bền vững khi cá nhân, hộ gia đình, cộng đồng đó có thể vượt qua những biến động trong cuộc sống do thiên tai, dịch bệnh, hoặc khủng hoảng kinh tế gây ra. Phát triển hơn nguồn tài sản hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến nguồn tài nguyên thiên nhiên. Sinh kế bền vững không được khai thác hoặc gây bất lợi cho môi trường hoặc cho các sinh kế khác ở hiện tại và tương lai trên thực tế thì nó nên thúc đẩy sự hòa hợp giữa chúng và mang lại những điều tốt đẹp cho thế hệ tương lai.

Khung sinh kế bền vững Khung sinh kế bền vững bao gồm những nhân tố chính ảnh hưởng đến sinh kế của con người, và những mối quan hệ cơ bản giữa chúng. Nó có thể được sử dụng để lên kế hoạch cho những hoạt động phát triển mới và đánh giá sự đóng góp vào sự bền vững sinh kế của những hoạt động hiện tại. Cụ thể là: - Cung cấp bảng liệt kê những vấn đề quan trọng nhất và phác họa mối liên hệ giữa những thành phần này; - Tập trung sự chú ý vào các tác động và các quy trình quan trọng; - Nhấn mạnh sự tương tác phức tạp giữa các nhân tố khác nhau, làm ảnh hưởng đến sinh kế. Những nguồn vốn sinh kế Để tiếp cận sinh kế thì cần tập trung trước hết và đầu tiên với con người.

Cần cố gắng đạt được sự hiểu biết chính xác và thực tế về sức mạnh của con người (tài sản hoặc tài sản vốn) và cách họ cố gắng biến đổi chúng thành kết quả sinh kế hữu ích.2: Nguồn vốn sinh kế Khung sinh kế xác định 5 loại tài sản trung tâm mà dựa vào đó tạo ra những sinh kế: - Nguồn vốn con người (Human capital) - Nguồn vốn xã hội (Social capital) - Nguồn vốn tự nhiên (Natural capital) - Nguồn vốn vật chất/vốn vật thể (Physical capital) - Nguồn vốn tài chính (Financial capital) Đặc điểm của mô hình 5 loại tài sản: 1. Hình dạng của ngũ giác diễn tả khả năng tiếp cận của người dân với các loại tài sản. Tâm điểm là nơi không tiếp cận được với loại tài sản nào. Các điểm nằm trên chu vi là tiếp cận tối đa với các loại tài sản.

Những ngũ giác có hình dạng khác nhau có thể được vẽ cho những cộng đồng khác nhau hoặc cho những nhóm xã hội khác nhau trong cộng đồng đó. Một tài sản riêng lẻ có thể tạo ra nhiều lợi ích. Nếu một người có thể tiếp cận chắc chắn với đất đai (tài sản tự nhiên) họ cũng có thể có được nguồn tài h 8 chính vì họ có thể sử dụng đất đai không chỉ cho những hoạt động sản xuất trực tiếp mà còn cho thuê.