Luận văn nghiên cứu hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc hmông trên địa bàn xã mậu duệ huyện yên minh tỉnh hà giang

Khám phá nghiên cứu về hoạt động sinh kế của người H'Mông tại xã Mậu Duệ, Yên Minh, Hà Giang, nơi văn hóa và kinh tế truyền thống hòa quyện độc đáo.

• Tác giả: Nông Thị Thân
• Người hướng dẫn: ThS. Trần Việt Dũng
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Nghiên cứu hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông trên địa bàn xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Khái niệm sinh kế
• 2.2. Cơ sở thực tiễn
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu hoạt động sinh kế của một số nước trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình nghiên cứu hoạt động sinh kế tại Việt Nam
• 2.2.3. Một số vấn đề liên quan đến hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông ở xã Mậu Duệ
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm, thời gian và nội dung nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp thu thập thông tin số liệu
• 3.4.2. Phương pháp xử lí số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.1.1. Vị trí địa lí
• 4.1.1.2. Tình hình đất đai
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.2.1. Điều kiện kinh tế
• 4.1.2.2. Điều kiện xã hội
• 4.2. Tìm hiểu hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh
• 4.2.1. Nguồn lực sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông
• 4.2.1.1. Nguồn lực con người của hộ cần điều tra
• 4.2.1.1.1. Thông tin về các thành viên trong hộ
• 4.2.1.2. Nguồn lực tự nhiên của hộ điều tra
• 4.2.1.3. Nguồn vốn xã hội
• 4.2.1.4. Nguồn vốn vật chất
• 4.2.1.5. Nguồn vốn tài chính
• 4.2.2. Các hoạt động sinh kế của hộ điều tra
• 4.2.3. Những ưu, nhược điểm trong các hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ
• 4.2.3.1. Hoạt động trồng trọt
• 4.2.3.2. Hoạt động chăn nuôi
• 4.2.4. Một số giải pháp cải thiện sinh kế, nâng cao đời sống của đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ
• 4.2.4.1. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.2.4.2. Giải pháp về nguồn lực
• 4.2.4.3. Giải pháp về vốn
• 4.2.4.4. Giải pháp đa dạng hóa hoạt động sinh kế
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Giới thiệu và bối cảnh nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào hoạt động sinh kế của người H'Mông tại xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang. Đây là khu vực miền núi với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội đặc thù, nơi người H'Mông đã xây dựng nền văn hóa riêng biệt. Hoạt động sinh kế của họ chủ yếu dựa vào nông nghiệp, chăn nuôi, và khai thác tài nguyên thiên nhiên. Tuy nhiên, dưới tác động của các yếu tố mới, sinh kế của cộng đồng này đang có sự biến đổi, đòi hỏi các giải pháp phù hợp để đảm bảo phát triển cộng đồng bền vững.

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm đánh giá hoạt động sinh kế của người H'Mông, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển kinh tế địa phương và nâng cao đời sống người H'Mông. Mục tiêu cụ thể bao gồm phân tích điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, tìm hiểu các hoạt động sinh kế hiện tại, và xác định những khó khăn trong quá trình phát triển.

1.2. Ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở dữ liệu cho các nhà hoạch định chính sách, giúp đưa ra các chính sách phát triển phù hợp. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần bảo tồn văn hóa H'Mông và thúc đẩy du lịch cộng đồng, tạo nguồn thu nhập bền vững cho người dân.

II. Tổng quan về sinh kế và bối cảnh địa phương

Sinh kế được hiểu là các hoạt động kiếm sống của con người, bao gồm cả nông nghiệp và phi nông nghiệp. Tại xã Mậu Duệ, người H'Mông chủ yếu dựa vào nông nghiệp và chăn nuôi để duy trì cuộc sống. Tuy nhiên, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và thiếu hỗ trợ sinh kế đã gây ra nhiều thách thức. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, văn hóa H'Mông đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các hoạt động sinh kế truyền thống.

2.1. Khái niệm sinh kế bền vững

Sinh kế bền vững là khả năng của một cộng đồng duy trì và phát triển các nguồn lực mà không làm suy giảm tài nguyên thiên nhiên. Tại xã Mậu Duệ, việc đảm bảo sinh kế bền vững đòi hỏi sự kết hợp giữa nông nghiệp, chăn nuôi, và các hoạt động phi nông nghiệp như du lịch cộng đồng.

2.2. Đặc điểm kinh tế xã hội xã Mậu Duệ

Xã Mậu Duệ có điều kiện tự nhiên đa dạng nhưng khắc nghiệt, với địa hình đồi núi và khí hậu lạnh. Kinh tế địa phương chủ yếu dựa vào nông nghiệp, đặc biệt là trồng ngô và lúa. Tuy nhiên, tình hình kinh tế xã hội còn nhiều hạn chế, đặc biệt là thiếu cơ sở hạ tầng và hỗ trợ sinh kế từ chính quyền.

III. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thu thập dữ liệu từ các hộ gia đình người H'Mông tại xã Mậu Duệ, kết hợp với phân tích số liệu từ các báo cáo địa phương. Kết quả cho thấy, hoạt động sinh kế của người H'Mông chủ yếu dựa vào nông nghiệp và chăn nuôi, với thu nhập thấp và phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên.

3.1. Nguồn lực sinh kế

Nghiên cứu chỉ ra rằng, người H'Mông tại xã Mậu Duệ có nguồn lực hạn chế, bao gồm vốn con người, vốn tự nhiên, và vốn tài chính. Thiếu hỗ trợ sinh kế từ chính quyền và các tổ chức đã làm giảm hiệu quả của các hoạt động sinh kế.

3.2. Khó khăn và thách thức

Các khó khăn chính bao gồm thiếu đất canh tác, thiếu nguồn nước, và thiếu kiến thức về kỹ thuật nông nghiệp. Ngoài ra, tình hình kinh tế xã hội còn nhiều bất cập, đặc biệt là thiếu cơ sở hạ tầng và hỗ trợ sinh kế từ chính quyền.

IV. Giải pháp và kiến nghị

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện hoạt động sinh kế của người H'Mông tại xã Mậu Duệ, bao gồm đa dạng hóa hoạt động sinh kế, tăng cường hỗ trợ sinh kế, và phát triển du lịch cộng đồng. Các giải pháp này hướng đến mục tiêu nâng cao thu nhập và đảm bảo phát triển cộng đồng bền vững.

4.1. Đa dạng hóa hoạt động sinh kế

Nghiên cứu khuyến nghị đa dạng hóa hoạt động sinh kế bằng cách kết hợp nông nghiệp, chăn nuôi, và du lịch cộng đồng. Điều này giúp giảm sự phụ thuộc vào một nguồn thu nhập duy nhất và tăng khả năng chống chịu trước các biến động kinh tế.

4.2. Tăng cường hỗ trợ sinh kế

Cần tăng cường hỗ trợ sinh kế từ chính quyền và các tổ chức, bao gồm cung cấp vốn, đào tạo kỹ thuật, và xây dựng cơ sở hạ tầng. Điều này giúp nâng cao hiệu quả của các hoạt động sinh kế và cải thiện đời sống người H'Mông.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội vùng miền núi và dân tộc thiểu số tại Việt Nam, vấn đề giải quyết việc làm, xóa đói giảm nghèo và tạo dựng sinh kế bền vững luôn là ưu tiên hàng đầu của Đảng và Nhà nước. Tại các khu vực vùng cao, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt cùng với quỹ đất sản xuất ngày càng hạn hẹp do gia tăng dân số đã đặt ra nhiều thách thức đối với đời sống cư dân bản địa. Xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang là địa bàn cư trú của nhiều dân tộc anh em, trong đó đồng bào dân tộc H’mông đóng vai trò quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa và xây dựng các phương thức mưu sinh dựa vào canh tác nương rẫy, chăn nuôi và khai thác tự nhiên. Dưới tác động của quá trình chuyển dịch kinh tế, các hoạt động sinh kế truyền thống của người H’mông tại Mậu Duệ đang có những chuyển biến rõ nét, vừa mang lại hiệu quả kinh tế cải thiện thu nhập, vừa bộc lộ những hạn chế, thiếu bền vững do kỹ thuật lạc hậu và sự suy giảm tài nguyên.

Nhằm làm rõ thực trạng và tìm kiếm các giải pháp phát triển sinh kế thích ứng, tác giả Nông Thị Thân đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp ngành Phát triển nông thôn tại Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên với đề tài: "Nghiên cứu hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông trên địa bàn xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang".

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể như sau:

1. Mục tiêu chung: Tập trung tìm hiểu, phân tích các nguồn lực sinh kế; trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế thúc đẩy sản xuất nông nghiệp, nâng cao thu nhập và ổn định đời sống cho đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang.
   • Tìm hiểu và đánh giá thực trạng các hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông tại địa phương.
   • Xác định những khó khăn, trở ngại trong hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ.
   • Đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế, thúc đẩy sản xuất nông nghiệp và gia tăng thu nhập cho người dân.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông.
• Phạm vi không gian: Xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang (khảo sát chuyên sâu tại 4 thôn: Pác Luy, Nà Bưa, Nà Sài, Thâm Tiềng).
• Phạm vi thời gian: Đề tài thu thập số liệu thứ cấp giai đoạn 2016 – 2018 và tiến hành điều tra sơ cấp thực địa từ ngày 20/02/2019 đến ngày 20/05/2019.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Khóa luận vận dụng hệ thống lý luận về sinh kế và sinh kế bền vững được tiếp cận từ các nghiên cứu kinh điển và tổ chức quốc tế:

• Khái niệm sinh kế (Livelihood): Tiếp cận theo Scoones (1998) và Khung sinh kế bền vững của Cục Phát triển Quốc tế Anh (DFID). Sinh kế bao gồm ba thành tố chính: các nguồn lực/tài sản sở hữu, chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế đạt được.
• Khái niệm sinh kế bền vững: Trích xuất từ Báo cáo Brundtland (1987) của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED) và DFID, nhấn mạnh khả năng chống chịu, phục hồi của hệ thống sinh kế trước các cú sốc, áp lực mà không làm suy thoái nguồn tài nguyên thiên nhiên.
• Mô hình 5 nguồn vốn sinh kế (Tài sản sinh kế): Khảo sát toàn diện qua ngũ giác vốn gồm:
  1. Vốn con người (Human capital): Nhân khẩu, cơ cấu lao động, trình độ học vấn, kỹ năng canh tác.
  2. Vốn tự nhiên (Natural capital): Đất thổ cư, ruộng lúa, đất lâm nghiệp, nguồn nước, đồng cỏ.
  3. Vốn xã hội (Social capital): Quan hệ dòng họ, láng giềng, mạng lưới hỗ trợ, tổ chức đoàn thể.
  4. Vốn vật chất (Physical capital): Cơ sở hạ tầng, đường giao thông, nhà ở, máy móc và công cụ sản xuất.
  5. Vốn tài chính (Financial capital): Thu nhập tiền mặt, tiền tiết kiệm, tiếp cận nguồn vốn tín dụng chính thức và phi chính thức.
• Cơ sở thực tiễn quốc tế và trong nước: Tổng quan kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu nông thôn "ly nông bất ly hương" của Trung Quốc, phong trào xây dựng nông thôn mới theo 3 cấp độ của Hàn Quốc (Saemaul Undong / Sumamidong), cùng các nghiên cứu sinh kế tại Sơn La, Đakrông (Quảng Trị), Phong Điền (Thừa Thiên Huế), Anh Sơn (Nghệ An) và Võ Nhai (Thái Nguyên).

Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận kết hợp nghiên cứu định tính và phương pháp thống kê mô tả định lượng:

• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa số liệu thống kê, báo cáo tổng kết tình hình kinh tế - xã hội giai đoạn 2016 – 2018 của Ủy ban nhân dân xã Mậu Duệ và các tài liệu chuyên ngành của ngành nông nghiệp huyện Yên Minh.
• Thu thập dữ liệu sơ cấp:
  • Quan sát trực tiếp: Ghi nhận điều kiện cơ sở hạ tầng giao thông, hệ thống thủy lợi, điều kiện nhà ở và phương thức canh tác trên địa bàn.
  • Điều tra bảng hỏi: Phỏng vấn trực tiếp bằng phiếu khảo sát có cấu trúc gồm 2 phần (thông tin nhân khẩu học của chủ hộ và điều kiện sản xuất, tài sản, hoạt động sinh kế).
• Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có điều kiện, điều tra tổng cộng 60 hộ gia đình người H'mông tại 4 thôn đại diện: Pác Luy, Nà Bưa, Nà Sài và Thâm Tiềng.
• Phương pháp xử lý dữ liệu: Nhập liệu, tổng hợp và phân tích thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình) bằng phần mềm Microsoft Excel.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ yêu cầu xóa đói giảm nghèo vùng đồng bào thiểu số tại tỉnh Hà Giang; xác lập hệ thống 4 mục tiêu cụ thể, đối tượng, phạm vi và ý nghĩa lý luận, thực tiễn của khóa luận.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Hệ thống hóa cơ sở lý luận về sinh kế, khung phân tích sinh kế bền vững của DFID, ngũ giác 5 nguồn vốn sinh kế, các yếu tố thể chế, chính sách tác động đến chiến lược và kết quả sinh kế. Phân tích kinh nghiệm giải quyết việc làm nông thôn của Trung Quốc, Hàn Quốc và lược khảo 6 công trình nghiên cứu sinh kế tiêu biểu tại Việt Nam.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Quy định rõ đối tượng khảo sát là hộ đồng bào H’mông tại xã Mậu Duệ; giới hạn không gian tại 4 thôn điều tra; xác định mốc thời gian thực địa từ tháng 2/2019 đến tháng 5/2019; mô tả chi tiết phương pháp thu thập số liệu thứ cấp, sơ cấp qua 60 phiếu hỏi và quy trình xử lý dữ liệu bằng thống kê mô tả.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này tập trung toàn bộ kết quả phân tích thực nghiệm được chia làm 3 nội dung trọng tâm:

• Đặc điểm địa bàn nghiên cứu: Phân tích vị trí địa lý, địa hình dốc (600 - 800m), khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa (nhiệt độ trung bình 22 - 23°C, lượng mưa 1800 - 2000mm, độ ẩm 82%). Đánh giá hiện trạng sử dụng 4.114,74 ha đất tự nhiên của xã Mậu Duệ năm 2018: đất nông nghiệp chiếm 68,52% (2.819,5 ha), đất phi nông nghiệp chiếm 4,66% (191,5 ha), đất chưa sử dụng còn lớn chiếm 26,82% (1.103,74 ha).
• Hiện trạng kinh tế - xã hội xã Mậu Duệ (2016 – 2018):
  • Giá trị sản xuất toàn xã tăng từ 17.329,69 triệu đồng (2016) lên 19.143,35 triệu đồng (2018), tốc độ tăng bình quân đạt 5,10%/năm.
  • Cơ cấu chuyển dịch: Nông - lâm - thủy sản giảm từ 53,81% xuống 44,00%; Công nghiệp - xây dựng tăng từ 31,55% lên 36,82% (nhờ khai thác mỏ Antimon); Thương mại - dịch vụ tăng từ 14,64% lên 19,18%.
  • Trồng trọt năm 2018: Lúa đạt 556,28 ha (năng suất 5,9 tấn/ha, sản lượng 3.282,05 tấn); Ngô đạt 436,25 ha (năng suất 3,92 tấn/ha, sản lượng 1.710,1 tấn); Lạc đạt 35,4 ha (năng suất 2 tấn/ha, sản lượng 70,8 tấn).
  • Chăn nuôi: Đàn trâu đạt 1.339 con (2018); đàn bò 1.027 con; dê 568 con; đàn lợn giảm còn 3.339 con và gia cầm giảm còn 23.000 con do dịch bệnh và rét đậm rét hại.
  • Thủy sản: Duy trì ổn định 2,81 ha, sản lượng năm 2018 đạt 5,90 tấn.
  • Xã hội: Tỷ lệ huy động trẻ 2 - 14 tuổi đến trường đạt trên 98%; trạm y tế xã được công nhận đạt chuẩn quốc gia (88/100 điểm).
• Phân tích các nguồn lực sinh kế của 60 hộ điều tra:
  • Vốn con người: Chủ hộ nam chiếm 71,67%, nữ chiếm 28,33%. Học vấn chủ hộ: Tiểu học 21,67%, THCS 33,33%, THPT 28,33%, TC-CĐ-ĐH 16,67%. Phân loại kinh tế hộ: Khá 31,67%, Trung bình 31,67%, Nghèo và cận nghèo chiếm 36,67%. Cơ cấu nghề nghiệp: Hộ nông nghiệp chiếm 58,33% (35 hộ), hộ phi nông nghiệp chiếm 23,33% (14 hộ), hộ kiêm chiếm 18,33% (11 hộ). Tổng số nhân khẩu khảo sát là 250 người, trong đó lao động nông nghiệp chiếm 33,2%, phi nông nghiệp 35,2% và người không có khả năng lao động chiếm 31,6%.
  • Vốn tự nhiên: Đất đai bình quân/hộ có sự chênh lệch lớn giữa các nhóm (Hộ nông nghiệp quản lý 622,25 ha đất khảo sát, gồm 225,8 ha ruộng lúa canh tác giống mới như Thiên Ưu 8, Lai BTE1, Bắc Thơm số 7, Khang Dân 18; Hộ kiêm quản lý 191,03 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 52,35%; Hộ phi nông nghiệp quản lý 80,22 ha chủ yếu là đất ở và vườn).
  • Khó khăn về nguồn nước: 66,67% hộ thiếu nước sinh hoạt thường xuyên; 88,33% hộ thiếu nước sản xuất thường xuyên; 35% hộ phản ánh chi phí nước tưới quá cao; 20% hộ có nguồn nước ở xa.
  • Vốn xã hội: Mối quan hệ dòng họ rất gắn kết (88,40% đánh giá rất tốt), quan hệ láng giềng tốt và bình thường (40,60% rất tốt, 53,50% bình thường); sinh hoạt tôn giáo hòa hợp (78% bình thường).

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Đúc kết những nét khái quát về sinh kế của đồng bào H'mông tại Mậu Duệ và đề xuất 4 nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả sinh kế: hoàn thiện kỹ thuật canh tác, tối ưu hóa nguồn lực, hỗ trợ vốn tín dụng và thúc đẩy đa dạng hóa sinh kế phi nông nghiệp.

---

Kết quả và đóng góp

Tổng hợp các phát hiện định lượng chính

Chỉ tiêu nghiên cứu	Đơn vị tính	Kết quả ghi nhận tại địa bàn
Quy mô đất đai xã Mậu Duệ (2018)	ha	4.114,74 ha (Đất NN: 68,52%; Phi NN: 4,66%; Chưa sử dụng: 26,82%)
Giá trị sản xuất toàn xã (2018)	Triệu đồng	19.143,35 triệu đồng (Tăng trưởng bình quân 5,10%/năm)
Cơ cấu kinh tế xã (2018)	%	Nông - lâm - thủy sản: 44,00%; CN-XD: 36,82%; Dịch vụ: 19,18%
Năng suất cây trồng chính (2018)	Tấn/ha	Lúa: 5,9 tấn/ha; Ngô: 3,92 tấn/ha; Lạc: 2,0 tấn/ha
Quy mô mẫu điều tra hộ H'mông	Hộ	60 hộ (Chủ hộ nam: 71,67%; Chủ hộ nữ: 28,33%)
Phân loại hộ theo sinh kế	%	Hộ nông nghiệp: 58,33%; Phi nông nghiệp: 23,33%; Hộ kiêm: 18,33%
Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo	%	36,67% (Hộ khá: 31,67%; Hộ trung bình: 31,67%)
Khó khăn về nguồn nước sinh hoạt	%	66,67% hộ thiếu thường xuyên; 18,33% nguồn nước không vệ sinh
Khó khăn về nguồn nước sản xuất	%	88,33% hộ thiếu thường xuyên; 35,00% chi phí nước tưới quá cao

Hệ thống giải pháp tác giả đề xuất

1. Giải pháp về kỹ thuật: Đẩy mạnh chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật, đưa các giống lúa lai, lúa thuần năng suất cao (Thiên Ưu 8, Lai BTE1, Bắc Thơm số 7, Khang Dân 18) vào thâm canh; cải tạo tập quán chăn nuôi thả rông sang nuôi nhốt có chuồng trại, phòng chống dịch bệnh và rét đậm rét hại.
2. Giải pháp về nguồn lực: Quy hoạch chi tiết đất nông nghiệp, hạn chế xói mòn rửa trôi đất dốc; đầu tư xây dựng các công trình phai đập, kênh mương thủy lợi kiên cố để khắc phục triệt để tình trạng thiếu nước sản xuất (88,33% hộ gặp khó khăn).
3. Giải pháp về vốn: Mở rộng các kênh tín dụng chính sách ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội, đơn giản hóa thủ tục vay vốn để các hộ nghèo tiếp cận nguồn lực đầu tư máy móc nhỏ, phân bón và con giống.
4. Giải pháp đa dạng hóa hoạt động sinh kế: Khuyến khích chuyển dịch một phần lao động sang lĩnh vực tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ thương mại, phát triển nghề truyền thống và khai thác cơ hội việc làm phi nông nghiệp nhằm giảm sự phụ thuộc tuyệt đối vào nương rẫy.

Đóng góp của khóa luận

Khóa luận đã cung cấp bộ dữ liệu thực chứng cập nhật năm 2019 về cơ cấu 5 nguồn vốn sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông tại huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang; làm rõ bức tranh phân hóa thu nhập giữa nhóm hộ thuần nông và nhóm hộ phi nông nghiệp, chỉ ra điểm nghẽn nghiêm trọng nhất về hạ tầng thủy lợi và nước sinh hoạt tại xã vùng cao Mậu Duệ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi khảo sát thực địa giới hạn ở 60 hộ gia đình tại 4 thôn thuộc một xã miền núi (Mậu Duệ); thời gian nghiên cứu thực tế kéo dài trong 3 tháng (tháng 2 đến tháng 5/2019), chưa bao quát hết các biến động sinh kế theo trọn vẹn chu kỳ 4 mùa trong năm.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng quy mô mẫu khảo sát trên toàn bộ 17 thôn bản của xã Mậu Duệ hoặc so sánh liên xã trong huyện Yên Minh; đi sâu lượng hóa đóng góp thu nhập từ hoạt động khai thác khoáng sản (mỏ Antimon) và thương mại biên giới đến tính bền vững của các hộ dân tộc thiểu số.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo: Sinh viên, học viên chuyên ngành Phát triển nông thôn, Kinh tế nông nghiệp, Quản lý tài nguyên, Dân tộc học và Xã hội học nông thôn.
• Nội dung có giá trị ứng dụng: Khung bảng hỏi khảo sát hộ gia đình miền núi (Bảng 4.7 – 4.11); phương pháp đánh giá ngũ giác vốn sinh kế trong điều kiện khan hiếm nguồn nước vùng núi đá; hệ thống dữ liệu kinh tế - kỹ thuật về năng suất cây trồng, vật nuôi tại tiểu vùng cao nguyên đá Hà Giang.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu kinh tế của xã Mậu Duệ trong giai đoạn 2016 – 2018 có sự chuyển dịch như thế nào?

Theo báo cáo của UBND xã Mậu Duệ, tổng giá trị sản xuất toàn xã tăng từ 17.329,69 triệu đồng năm 2016 lên 19.143,35 triệu đồng năm 2018 (tăng bình quân 5,10%/năm). Trong cơ cấu, tỷ trọng ngành nông - lâm - thủy sản giảm từ 53,81% xuống 44,00%; ngành công nghiệp - xây dựng tăng từ 31,55% lên 36,82% (nhờ hoạt động khai thác mỏ Antimon); ngành thương mại - dịch vụ tăng trưởng bình quân 20,28%/năm, nâng tỷ trọng từ 14,64% lên 19,18%.

2. Trình độ học vấn của các chủ hộ người H’mông được điều tra tại xã Mậu Duệ đạt mức nào?

Trong số 60 chủ hộ khảo sát, 100% chủ hộ biết chữ và đã qua các bậc giáo dục phổ thông: trình độ THCS chiếm tỷ lệ cao nhất với 33,33% (20 người); trình độ THPT chiếm 28,33% (17 người); trình độ Tiểu học chiếm 21,67% (13 người) và trình độ Trung cấp - Cao đẳng - Đại học đạt 16,67% (10 người).

3. Khó khăn lớn nhất về nguồn vốn tự nhiên đối với sinh kế của các hộ gia đình khảo sát là gì?

Khó khăn nghiêm trọng nhất là tình trạng thiếu nước. Có tới 88,33% số hộ điều tra bị thiếu nước thường xuyên phục vụ sản xuất nông nghiệp và 66,67% số hộ bị thiếu nước sinh hoạt thường xuyên. Ngoài ra, 35% số hộ phản ánh chi phí nước tưới quá cao và 20% hộ gặp trở ngại do nguồn nước ở quá xa nơi ở.

4. Tình hình sản xuất các cây trồng chính của xã Mậu Duệ năm 2018 đạt kết quả ra sao?

Năm 2018, xã Mậu Duệ gieo trồng 556,28 ha lúa với năng suất bình quân 5,9 tấn/ha, đạt sản lượng 3.282,05 tấn; cây ngô có diện tích 436,25 ha, năng suất 3,92 tấn/ha, sản lượng 1.710,1 tấn; cây lạc có diện tích 35,4 ha, năng suất 2,0 tấn/ha, sản lượng đạt 70,8 tấn.

5. Cơ cấu phân loại hộ theo nguồn thu nhập chính của mẫu điều tra được phân chia như thế nào?

Trong 60 hộ dân tộc H’mông được chọn mẫu, nhóm hộ thuần nông nghiệp chiếm đa số với 58,33% (35 hộ); nhóm hộ phi nông nghiệp chiếm 23,33% (14 hộ); nhóm hộ kiêm (kết hợp cả nông nghiệp và ngành nghề dịch vụ) chiếm 18,33% (11 hộ). Nhóm hộ khá và trung bình tập trung nhiều ở các hộ có hoạt động phi nông nghiệp.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nông Thị Thân đã phản ánh toàn diện thực trạng các hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang thông qua khung phân tích 5 nguồn vốn của DFID. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng nông nghiệp vẫn giữ vai trò nền tảng nhưng đang đối mặt với trở ngại nghiêm trọng về thiếu nước tưới (88,33% hộ) và tỷ lệ nghèo còn ở mức 36,67%. Việc thực hiện đồng bộ các giải pháp về kiên cố hóa hạ tầng thủy lợi, áp dụng kỹ thuật thâm canh giống mới và thúc đẩy việc làm phi nông nghiệp là cơ sở then chốt để xây dựng sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Sinh kế là cách sống con người lựa chọn phù hợp với điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế - xã hội, môi trường sinh thái. Việc lựa chọn phương thức mưu sinh đối với cư dân vùng đồng bằng đã khó, đối với đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực miền núi càng khó khăn hơn. Do đó, vấn đề đảm bảo nguồn sinh kế lâu dài cho đồng bào dân tộc thiểu số luôn được Đảng và Nhà nước hết sức quan tâm.

Đây là việc làm gắn liền với mục tiêu xoá đói giảm nghèo, phát triển kinh tế - xã hội của các vùng dân tộc thiểu số trên đất nước ta. Sinh kế bền vững đang là một mối quan tâm đặt lên hàng đầu hiện nay của con người. Trên thực tế đã có nhiều chương trình, tổ chức dự án hỗ trợ cho cộng đồng để hướng đến mục tiêu phát triển ổn định và bền vững. Thực tế cho thấy, việc lựa chọn những hoạt động sinh kế của người dân chịu ảnh hưởng rất lớn từ nhiều yếu tố: điều kiện tự nhiên, xã hội, yếu tố con người, vật chất, cơ sở hạ tầng… Hiện nay đất đai phục vụ cho sản xuất, làm nhà ở cho người dân thì có hạn mà dân số thì ngày một tăng lên.

Cho nên việc lựa chọn hoạt động sinh kế và việc tăng thu nhập cho hộ gia đình đã khó lại càng khó hơn. Là huyện miền núi của tỉnh Hà Giang, xã Mậu Duệ có nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống. Cùng với các dân tộc khác như Tày, Nùng, Kinh, người H’mông ở xã Mậu Duệ đã xây dựng cho mình một nền văn hóa phong phú, đa dạng nhưng có bản sắc riêng khó hòa lẫn. Từ bao đời nay, bằng sự lao động cần cù, sáng tạo, người H’mông ở đây đã lựa chọn cho mình các hoạt động mưu sinh phù hợp.

Kinh tế trồng trọt, chăn nuôi, khai thác các nguồn lợi từ tự nhiên từng bước đảm bảo nhu cầu cuộc sống. Hiện nay, dưới tác động h 2 của các yếu tố mới, sinh kế của người H’mông ở xã Mậu Duệ có sự biến đổi. Trong quá trình vận động, có những biến đổi phù hợp đem lại hiệu quả kinh tế nhất định, nâng cao chất lượng cuộc sống của người H’mông địa phương, song bên cạnh đó cũng có nhiều yếu tố chưa phù hợp. Từ những yêu cầu trên, tôi đã chọn nghiên cứu đề tài : “Nghiên cứu hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông trên địa bàn xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang”.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu chung Đề tài tập trung tìm hiểu, phân tích các nguồn lực sinh kế. Trên cơ sở đó đề xuất được các giải pháp phát triển sinh kế thúc đẩy sản xuất nông nghiệp, tăng thu nhập và ổn định cho đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang.

- Tìm hiểu và đánh giá hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông tại xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh. - Tìm hiểu những khó khăn trở ngại trong hoạt động sinh kế của đồng bào dân tộc H’mông ở xã Mậu Duệ. - Đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế, thúc đấy sản xuất nông nghiệp và tăng thu nhập cho đồng bào dân tộc H’mông ở xã Mậu Duệ, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa trong học tập - Nghiên cứu đề tài giúp cho sinh viên tổng hợp và củng cố những kiến thức đã được học. h 3 - Có được tư duy một cách lôgic và biết cách vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn, đồng thời học hỏi được nhiều kinh nghiệm trong thực tế và cũng là cơ hội gặp gỡ, học tập trao đổi kiến thức với những người có kinh nghiệm và người dân địa phương. - Quá trình thực hiện đề tài thực tập sẽ nâng cao năng lực cũng như rèn luyện kỹ năng, phương pháp nghiên cứu khoa học cho bản thân mỗi sinh viên. - Đề tài cũng được coi là một tài liệu tham khảo cho Trường, Khoa, các cơ quan trong ngành và sinh viên các khóa tiếp theo.

Ý nghĩa trong thực tiễn - Đánh giá được đúng thực trạng các hoạt động sinh kế của người dân tộc H’mông tại xã để đề ra các giải pháp phù hợp phát triển. - Là căn cứ giúp cho các cấp chính quyền địa phương có những giải pháp và định hướng cho việc lựa chọn nguồn sinh kế bền vững và tăng thu nhập ổn định cho đồng bào dân tộc H’mông nói riêng trên địa bàn nghiên cứu. h 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Khái niệm sinh kế Hiện nay có rất nhiều định nghĩa khác nhau về sinh kế.

Theo một số tác giả, sinh kế bao gồm năng lực tiềm tàng, tài sản (gồm các nguồn lực vật chất và xã hội như: cửa hàng, nguồn tài nguyên, đất đai, nước mặt, đường xá,…) cùng các hoạt động cần thiết làm phương tiện để kiếm sống của con người (Scoones,1998). [2] Theo DFID sinh kế bao gồm 3 thành tố chính: nguồn lực và khả năng con người có được, chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế. Sinh kế cũng được xem như là sự tập hợp các nguồn lực và khả năng mà con người có được kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ thực thi nhằm để sống cũng như để đạt được các mục tiêu và ước nguyện của họ. Về cơ bản, các hoạt động sinh kế là do mỗi cá nhân hay hộ gia đình tự quyết định dựa vào năng lực và khả năng của họ và đồng thời chịu tác động của các thể chế chính sách và các mối qua hệ xã hội tự thiết lập trong cộng đồng.[2] Một sinh kế được xem là bền vững khi nó có thể đối phó và khôi phục trước tác động của những áp lực và những cú sốc, duy trì hoặc tăng cường những năng lực lẫn tài sản của nó trong hiện tại và tương lai, trong khi không làm giảm nguồn tài nguyên thiên nhiên.

Các chính sách để xác định sinh kế cho người dân theo hướng bền vững được xác định liên quan chặt chẽ đến bối cảnh kinh tế vĩ mô và tác động của các yếu tố bên ngoài. Sự bền vững trong các hoạt động sinh kế phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như khả năng trang bị nguồn vốn, trình độ lao động, các mối quan hệ trong cộng đồng, các chính sách phát triển… Sinh kế có thể được diễn đạt theo cách khác. Sinh kế được hiểu là tập h 5 hợp tất cả các nguồn lực và khả năng mà con người có được, kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ thực thi nhằm để kiếm sống cũng như để đạt được các mục tiêu và ước nguyện của họ. Các nguồn lực mà con người có được bao gồm: (1) Vốn con người; (2) Vốn xã hội; (3) Vốn tự nhiên; (4) Vốn tài chính; (5) Vốn vật chất.

Sinh kế của nông hộ là hoạt động kiếm sống của con người, được thể hiện qua hai lĩnh vực chính là nông nghiệp và phi nông nghiệp. Hoạt động nông nghiệp bao gồm: (I) trồng trọt: lúa, ngô, khoai, sắn., (II) chăn nuôi: lợn, gà, trâu, bò., (III) lâm nghiệp: trồng keo, bạch đàn, mỡ. Hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn bao gồm các dịch vụ buôn bán và các ngành nghề khác. Sinh kế bền vững Khái niệm sinh kế lần đầu tiênđược đề cập trong báo cáo Brundlan (1987) tại hội nghị thế giới vì môi tr ường và phát triển.

Một sinh kế được xem là bền vững khi nó phát huy được tiềm năng con người để từ đó sản xuất và duy trì phương tiện kiếm sống của họ. Nó phải có khả năng đương đầu và vượt qua được áp lực cũng như những thay đổi bất ngờ.[1] Sinh kế bền vững là sinh kế của một cá nhân, một hộ gia đình, một cộng đồng được xem là bền vững khi cá nhân, hộ gia đình, cộng đồng đó có thể vượt qua những biến động trong cuộc sống do thiên tai, dịch bệnh, hoặc khủng hoảng kinh tế gây ra. Phát triển hơn nguồn tài sản hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến nguồn tài nguyên thiên nhiên. Sinh kế bền vững không được khai thác hoặc gây bất lợi cho môi trường hoặc cho các sinh kế khác ở hiện tại và tương lai trên thực tế thì nó nên thúc đẩy sự hòa hợp giữa chúng và mang lại những điều tốt đẹp cho thế hệ tương lai.

Khung sinh kế bền vững Khung sinh kế bền vững bao gồm những nhân tố chính ảnh hưởng đến sinh kế của con người, và những mối quan hệ cơ bản giữa chúng. Nó có thể được sử dụng để lên kế hoạch cho những hoạt động phát triển mới và đánh giá sự đóng góp vào sự bền vững sinh kế của những hoạt động hiện tại. Cụ thể là: - Cung cấp bảng liệt kê những vấn đề quan trọng nhất và phác họa mối liên hệ giữa những thành phần này; - Tập trung sự chú ý vào các tác động và các quy trình quan trọng; - Nhấn mạnh sự tương tác phức tạp giữa các nhân tố khác nhau, làm ảnh hưởng đến sinh kế. Những nguồn vốn sinh kế Để tiếp cận sinh kế thì cần tập trung trước hết và đầu tiên với con người.

Cần cố gắng đạt được sự hiểu biết chính xác và thực tế về sức mạnh của con người (tài sản hoặc tài sản vốn) và cách họ cố gắng biến đổi chúng thành kết quả sinh kế hữu ích.2: Nguồn vốn sinh kế Khung sinh kế xác định 5 loại tài sản trung tâm mà dựa vào đó tạo ra những sinh kế: - Nguồn vốn con người (Human capital) - Nguồn vốn xã hội (Social capital) - Nguồn vốn tự nhiên (Natural capital) - Nguồn vốn vật chất/vốn vật thể (Physical capital) - Nguồn vốn tài chính (Financial capital) Đặc điểm của mô hình 5 loại tài sản: 1. Hình dạng của ngũ giác diễn tả khả năng tiếp cận của người dân với các loại tài sản. Tâm điểm là nơi không tiếp cận được với loại tài sản nào. Các điểm nằm trên chu vi là tiếp cận tối đa với các loại tài sản.

Những ngũ giác có hình dạng khác nhau có thể được vẽ cho những cộng đồng khác nhau hoặc cho những nhóm xã hội khác nhau trong cộng đồng đó. Một tài sản riêng lẻ có thể tạo ra nhiều lợi ích. Nếu một người có thể tiếp cận chắc chắn với đất đai (tài sản tự nhiên) họ cũng có thể có được nguồn tài h 8 chính vì họ có thể sử dụng đất đai không chỉ cho những hoạt động sản xuất trực tiếp mà còn cho thuê.