CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG MÔI GIỚI CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1. Khái niệm, đặc điểm công ty chứng khoán 1. Khái niệm Công ty chứng khoán hiểu một cách chung nhất là một định chế tài chính trung gian thực hiện các nghiệp vụ trên thị truờng chứng khoán.
Ở Việt Nam khái niệm về công ty chứng khoán đuợc hiểu nhu sau “Công ty chứng khoán là tổ chức có tu cách pháp nhân hoạt động kinh doanh chứng khoán, bao gồm một, một số hoặc toàn bộ các hoạt động: môi giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán, tu vấn đầu tu chứng khoán, luu ký chứng khoán, tu vấn tài chính, các dịch vụ tài chính khác. “Công ty chứng khoán là công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn thành lập hợp pháp tại Việt Nam, đuợc Uỷ ban chứng khoán Nhà nuớc cấp giấy phép thực hiện một hoặc một số loại hình kinh doanh chứng khoán.”2 Với vai trò quan trọng là một tổ chức tài chính trung gian trên TTCK - thị truờng tài chính bậc cao của nền kinh tế thị truờng, CTCK đuợc xây dựng và phát triển rất đa dạng về loại hình và quy mô. Nếu căn cứ vào mô hình tổ chức kinh doanh chứng khoán, có thể phân chia CTCK thành 2 nhóm sau: Công ty chứng khoán đa năng: là loại hình trong đó các công ty chứng khoán thực hiện tất cả các hoạt động nhu kinh doanh chứng khoán, kinh doanh tiền tệ và các dịch vụ tài chính khác. Đây là mô hình mà các ngân hàng thuơng mại hoạt động với tu cách vừa là chủ thể kinh doanh chứng khoán, vừa là chủ thể kinh doanh bảo hiểm và vừa là chủ thể kinh doanh tiền tệ.
1 Thông tu 210/2012/TT-BTC ban hành ngày 30 tháng 11 năm 2012 của Bộ Tài Chính Ủy ban chứng khoán Nhà Nuớc, 1998, khoản 1 điều 2 quyết định số 04/1998/QĐ-UBCK3 2 5 Công ty chứng khoán chuyên doanh: là loại hình công ty chứng khoán độc lập, chỉ chuyên môn hóa trong lĩnh vực chứng khoán. Nếu căn cứ vào việc thực hiện các nghiệp vụ trên TTCK, có thể phân chia công ty chứng khoán thành các loại sau: - Công ty môi giới chứng khoán: Là công ty chứng khoán chỉ thực hiện việc trung gian mua bán chứng khoán cho khách hàng để huởng hoa hồng. - Công ty bảo lãnh phát hành chứng khoán: Là công ty chứng khoán có lĩnh vực hoạt động chủ yếu là thực hiện nghiệp vụ bảo lãnh để huởng phí, hoặc chênh lệch giá chứng khoán phát hành. - Công ty kinh doanh chứng khoán: Là công ty chứng khoán chủ yếu thực hiện nghiệp vụ tự doanh chứng khoán.
Công ty chứng khoán tự bỏ vốn đầu tu chứng khoán và tự chịu trách nhiệm về kết quả đầu tu của mình. - Công ty chứng khoán phi tập trung: Là công ty chứng khoán hoạt động chủ yếu trên thị truờng OTC (Over the counter), họ đóng vại trò là các nhà tạo lập thị truờng. Trong thực tế, rất ít công ty chỉ đăng ký hoạt động chuyên biệt vào một lĩnh vực, mà thuờng kết hợp một vài nghiệp vụ hay thực hiện tất cả các nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán mà pháp luật cho phép. Việc kết hợp các nghiệp vụ có tác dụng hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình hoạt động và gia tăng hiệu quả hoạt động của công ty.
Đặc điểm của công ty chứng khoán Công ty chứng khoán là trung gian tài chính Trung gian giao dịch: Công ty chứng khoán là trung gian mua bán giữa các nhà đầu tu, các giao dịch chứng khoán đã niêm yết của nhà đầu tu đều phải thực hiện qua công ty chứng khoán. Đặc điểm này đuợc thấy rõ khi công ty chứng khoán tham gia trên thị truờng thứ cấp. Trung gian về vốn: Khi một doanh nghiệp thực hiện huy động vốn thông qua TTCK, doanh nghiệp đó sẽ không tự mình phát hành chứng khoán mà thực hiện phát hành thông qua công ty chứng khoán. Công ty chứng khoán là cầu nối giữa tổ chức phát hành và nhà đầu tu, dẫn vốn từ nơi thừa vốn (nhà đầu tu) đến nơi thiếu vốn (tổ chức phát hành).
Với nghiệp vụ chuyên môn của mình, công ty chứng khoán sẽ giúp 6 cho việc huy động vốn của doanh nghiệp trở nên dễ dàng hơn, hiệu quả hơn. Ngoài ra, các công ty chứng khoán đuợc cho khách hàng vay tiền để mua chứng khoán theo quy định [13]. Theo đó, nhà đầu tu có thể vay tiền của công ty chứng khoán để thanh toán cho các hoạt động đầu tu của mình. Với vai trò đó, công ty chứng khoán đóng vai trò là nguời cấp vốn cho thị truờng, làm gia tăng về số luợng giao dịch, nhờ đó cải thiện tính thanh khoản cho thị truờng, tạo sự sôi động trên thị truờng.
Trung gian giảm thiểu rủi ro: thông qua cơ chế trung gian về giao dịch, trung gian vốn công ty chứng khoán sẽ góp phần giảm thiểu rủi ro cho các nhà đầu tu tham gia trên thị truờng thông qua cơ chế giám sát hoạt động của mình, giảm thiểu rủi ro liên quan tới thông tin bất cân xứng trên thị truờng. Trung gian thông tin: Mỗi công ty chứng khoán đều có bộ phận phân tích, nghiên cứu chuyên sâu về thị truờng. Qua đó, các công ty chứng khoán cung cấp thông tin đầy đủ tới nhà đầu tu về tình hình kinh tế vĩ mô, tình hình thị truờng, doanh nghiệp để từ đó nhận định và đua ra xu huớng tuơng lai của TTCK giúp nhà đầu tu định hình và đua ra những quyết định đầu tu của mình. Trung gian thanh toán: Là một trong những thành viên tham gia vào quá trình giao dịch của thị truờng, công ty chứng khoán đóng vai trò là trung gian thanh toán (tiền, chứng khoán, cổ tức, quyền.) cho các nhà đầu tu tham gia trên thị truờng đảm bảo các khâu thanh toán đuợc diễn ra nhanh chóng, kịp thời theo đúng quy định.
Công ty chứng khoán là tổ chức tài chính kinh doanh có điều kiện Tùy đặc điểm tình hình tài chính, kinh tế xã hội mà mỗi quốc gia đua ra những quy định khác nhau về điều kiện để thành lập cũng nhu tổ chức hoạt động của công ty chứng khoán, mức vốn pháp định đối với từng loại hoạt động của CTCK cũng nhu tổng mức nợ của một CTCK. Điều này có thể hiểu đuợc do công ty chứng khoán là một tổ chức tài chính đóng vai trò trung gian quan trọng trên thị truờng, tham gia hầu hết vào các khâu trong giao dịch, thanh toán, cung cấp thông tin. Công ty chứng khoán phải có vốn, tài sản lớn Là một trung gian tài chính với nhiều hoạt động nghiệp vụ phức tạp đòi hỏi các công ty chứng khoán phải có nguồn vốn lớn để có thể tham gia vào toàn bộ các 7 hoạt động : hoạt động cho vay, hoạt động tự doanh, hoạt động bảo lãnh phát hành. Tài sản của công ty chứng khoán chủ yếu là tài sản tài chính.
Công ty chứng khoán cung cấp các sản phẩm dịch vụ tài chính đa dạng Với sự phát triển ngày càng mạnh của thị truờng chứng khoán cả về quy mô, chất luợng đòi hỏi các công ty ngày càng phải hoàn thiện sản phẩm, dịch vụ tài chính của mình để cạnh tranh trên thị truờng. Các công ty thuờng tự mình hoặc kết hợp với các định chế tài chính khác đua ra các sản phẩm tài chính cạnh tranh về giá/lãi suất để thu hút khách hàng. Trong tuơng lai, khi thị truờng tài chính nói chung và thị truờng chứng khoán nói riêng phát triển đến một mức độ nhất định, khung pháp lý hoàn chỉnh thì sự đa dạng, phong phú và cạnh tranh trong sản phẩm, dịch vụ tài chính sẽ quyết định đến sự thành công của công ty chứng khoán. Xung đột lợi ích giữa công ty chứng khoán và nhà đầu tư Với đặc thù bao gồm nhiều hoạt động dịch vụ trong hoạt động của mình: môi giới, tự doanh, tu vấn.các công ty chứng khoán không tránh khỏi các xung đột lợi ích, đặc biệt đối với nghiệp vụ tự doanh chứng khoán và hoạt động tu vấn đầu tu.
Chính vì vậy, pháp luật thuờng có những quy định rất chặt chẽ về việc tách bạch hai hoạt động này của một công ty chứng khoán. Yeu tố lòng tin trong hoạt động Tham gia hầu hết các khâu trong hoạt động giao dịch của nhà đầu tu cũng nhu trong hoạt động cung cấp các sản phẩm tài chính, vì vậy để duy trì và phát triển các công ty chứng khoán phải tạo dựng đuợc lòng tin đối với khách hàng trong hoạt động của mình. Chính vì vậy, các công ty chứng khoán rất chú trọng tới đạo đức nghề nghiệp đối với các nhân viên tham gia vào các hoạt động kinh doanh của công ty, nhất là với hoạt động môi giới chứng khoán. Trong môi truờng kinh doanh có tính cạnh tranh cao thì lòng tin là yếu tố quan trọng nhất giúp công ty duy trì đuợc khách hàng cũ và phát triển các khách hàng mới.
Hoạt động của công ty chứng khoán bị kiểm soát chặt chẽ Công ty chứng khoán là trung gian tham gia vào tất cả các hoạt động trên thị truờng, cùng với sự đa dạng trong loại hình nghiệp vụ nên buộc các cơ quan quản lý phải 8 luôn kiểm soát chặt chẽ đối với hoạt động của các công ty chứng khoán. Một công ty chứng khoán mất khả năng thanh toán hay những trục trặc về hệ thống giao dịch sẽ kéo theo sự đổ vỡ dây chuyền, ảnh hưởng đến quyền lợi của nhà đầu tư và sự ổn định của thị trường. Do đó, các công ty chứng khoán thường bị kiểm soát chặt chẽ bởi các cơ quan quản lý thị trường trong mọi yếu tố: vốn, cơ sở vật chất, công nghệ, con người. Các hoạt động chủ yếu của công ty chứng khoán 1.
Hoạt động tự doanh chứng khoán Tự doanh chứng khoán là hoạt động công ty chứng khoán thực hiện mua bán chứng khoán nhằm mục đích kiếm lời. Hoạt động tự doanh chứng khoán là một hoạt động phức tạp, hoạt động này có thể mang lại những khoản lợi nhuận lớn xong chứa đựng nhiều rủi ro. Để thực hiện hoạt động tự doanh chứng khoán yêu cầu công ty chứng khoán phải có đội ngũ nhân viên giỏi, có khả năng phân tích tốt. Bên cạnh đó, để hạn chế rủi ro trong hoạt động tự doanh, công ty chứng khoán phải tổ chức phân cấp quản lý và ra quyết định đầu tư hợp lý, đồng thời xây dựng quy trình quản lý chặt chẽ từ khâu ra quyết định đầu tư đến khâu chốt lời, cắt lỗ nhằm đảo bảo an toàn vốn và quản trị rủi ro cho công ty.