phần mở đầu, kết luận, lài liệu tham khả0 và phụ lục. Hội dung chính của luận văn đojợc chia làm bốn chơiơng: chơjơng 1. Mội số vấn đề lí luận chung chơơng 2. Khả0 sát đặc điểm nội dung của ca da0 lơiu truyền ở hà IIam lrên phoJơng diện ngôn từ chgjong 3.
Kha0 sát đặc điểm nghệ thuật của ca da0 lơu truyền ở hà Ilam trên phojong diện ngôn lừ chgong 4. Kha0 sat đặc điểm diễn xoiớng của ca da0 loiu truyền ở hà [am -16- HỘI DUHG chơjơng 1. KhÁI QUÁT chUIG VỀ hÀ HAM VÀ VĂN hỌc DÂN GIAH hÀ HAM TT0NG cAI Whill DIA —- VĂN h0Á 1. Khái niệm ca da0 Đã có nhiều quan niệm về ca da0, dân ca (Dơiơng Quảng hàm, Vũ Ilgọc Phan, Thuan Ph0ng, h0àng Tiến Tựu, Vũ IIgọc Khánh,.
Ở đây, chúng lôi xin đojợc sử dụng cách hiểu của lác giả IIguyễn Xuân Kính. cách hiểu này thể hiện tr0ng sách Thi pháp œ da0 và bộ Kh0 làng œI da0 người Việt. các lừ oh0ng da0, œ da0 có mặt lr0ng các sách hán lIlôm lừ cuối thé ki XIX đến đầu thế ki XX, tr0ng các sách chữ quốc ngữ xuất sản ở đầu thế kỉ XX. Hiếu định nghĩa the0 từ nguyên thì œ là bài hái có choơlơng khúc h0ặc có âm nhạc kèm lhe0, còn đz0 là sài hát ngắn không có chơJơng khúc.
IIhơi vậy, xét về sản chất thi ca đa0 và dân œ hầu nhơi không có ranh giới rõ rệt. S0ng, sau này lrên thực lế, thuật ngữ œ đa0 có nội dung hẹp hơn thuật ngữ dân &i. Phạm vi phản ánh của hai lừ ai đa0 và ph0ng da0 có chỗ giống nhau. IIgoiời xơja gọi “ca da0 1a phOng da0 vì có những sài ca da0 phản ánh phŨng lục của mỗi địa phơjơng, mỗi thời đại.
Vì vậy dần dần lên gọi ph0ng da0 it đojợc sử dụng, nhojờng chữ ch0 một từ ca da0”. ch0 đến những năm 50 của thé ki XX, lừ oh0ng da0 hầu nhơi không còn đơjợc sử dụng, chỉ còn từ œ đa0 đojợc dòng để chỉ một l0ại tho đân gian. Ở Việt am, sO voi lừ œ đa0, thuật ngữ đân a xuất hiện muộn hơn. Phải đến năm 1956, với cuốn sánh Tực ngữ và dân œI Việt Ilam của Vũ Ilgọc Phan, từ dân œ mới lrở nên quen thuộc.
các nhà nghiên cứu văn học dân gian hiện nay ch0 rằng đâø œ sa0 gồm phần lời (câu hOặc sài) phần giai điệu (giọng h0ặc làn điệu), phojong thức diễn xolớng va cả môi †rơjờng, khung cảnh ca hái. Khi nói đến đân ai, ngơjời †a nghĩ đến cả làn điệu và những thể thức hái nhất định. IIhơỊ vậy, không có nghĩa là l0àn bộ hệ thống những câu hát của một l0ại dân ca nà0 đó (hát Quan họ, hát Ví, hát X0an.) cứ lơjớc sỏ liếng đệm, Hếng láy, -17- liéng doja hoi thi đều là œ đa0. œ da0 đojợc hình thành lừ đâu ai.
Khi nói đến & da0 ngojời ta thojờng nghĩ đến lời ca. Giữa ca da0 và dân œi có mỗi quan hệ gắn só. Thuật ngữ kép ai đa0 — dan ca đã đojợc sử dụng để phản ánh mối quan hệ đặc siệt có những điểm lojơng đồng lr0ng -18- diễn xơjớng (có thể hái, ngâm †he0 các làn điệu). Khi đơjợc ghi chép, đân ai và &i da0 đều đojợc ngắt ra thành câu (hai dòng tho) thành sai a daO — đân œ (với nhiều dòng).
hiện lojợng lừng đơjợc gọi là câu, là sài, là đơn vị, là lác phẩm ấy là những lời dân ca, ca da0. The0 nhà nghiên cứu IIguyễn Xuân Kính, thuật ngữ /ởi ai da0 đojợc hiểu the0 nghĩa là một cơ cấu nghệ †huật h0àn chỉnh có mặt nội dung và mặt hình thức văn học. lội dung của lời diễn đạt mội tình cảm, thông sá0 một vấn đẻ, mội điều cụ thể. hình †hức của lời ca da0 gồm ngôn ngữ, nhịp điệu, thể thơ.
The0 các s0ạn giả bộ sách KAO fang &i da0 người Việt, thuật ngữ œ da0 đojợc hiểu the0 sa nghĩa rộng, hẹp khác nhau: - Thứ nhất: ca da0 là danh lừ ghép chỉ chung l0àn sộ những sài hat loju hành phổ siến tr0ng dân gian có hOặc không có khúc điệu, lr0ng lrơjờng hợp này ca da0 đồng nghĩa với dân ca. - Thứ hai: ca da0 là danh lừ chỉ thành phần ngôn từ (phần lời ca) của dân ca (không kế những liếng đệm, liếng láy, ñếng đơỊa hơi). - Thứ ba: Không phải l0àn bộ những câu hái của một lOại dân ca nà0 đó †ơjớc bỏ liếng đệm, liếng láy, đoa hơi. thì sẽ đều là ca da0.
ca da0 là những sáng lác văn chojơng đơjợc phổ siến rộng rãi, đơjợc lơiu lruyền qua nhiều thế hệ mang những đặc điểm nhất định và sền vững về phÚng cách và ca da0 đã trở thành mội thuật ngữ dòng đề chỉ mội thể thơ dân gian. Ở luận văn này, chúng lôi sử dụng †he0 cách hiểu thứ nhất, nghĩa là ca da0, dân ca có thể đơxợc sử dụng the0 nghĩa lojơng đojơng. Vì vậy có lúc chúng lôi dùng ca da0, có Lúc lại sử dụng thuật ngữ kép ca da0 — dân ca. cc hr: lác phẩm, bài, lời, đơn vị (ca da0) cũng đojợc chúng lôi dùng với ý nghĩa tojong dgjong.
có thé chia ca da0 ra sa nhóm lớn: - a da0 sinh h0ạt — bữ lình: là những sài hát, câu hát dân gian gắn với các h0ạt động sinh h0ại của nhân dân, diễn lá đời sống lơi tojởng và tình cảm của nhân dân la0 động lr0ng những mối quan hệ xã hội đa dạng, đặc siệt là nói về tình yêu lứa đôi. - œ da0 nghỉ lễ: là những sài hát, câu hát dân gian đơxợc diễn xơjớng một -19- cách tổng hợp (sa0 gồm âm nhạc, vũ đạ0, trò diễn.) gắn với nghỉ lễ (ở đây chúng lôi chỉ nhắc lới những sài ca gắn với nghỉ lễ ở các đền, đình, nghè, miếu. lế lhờ thần thánh, các anh hùng dân lộc, các danh nhân văn h0á. chứ chơỊa có điều kiện Hếp cận các sài hát lễ ở chùa, phủ.
mang lính chất tôn giá0 rõ né!). -20 - - s da0 la0 động: là những sài hái, câu hái dân gian ra đời từ la0 động, gắn với chức năng thực hành la0 động, đojợc hái lên tr0ng lúc la0 động để phục vụ trực liếp ch0 la0 động. Vùng văn h0á và vùng văn h0á dân gian Từ những năm 90 của thế kỉ XX, ở ngiớc la việc phân vùng và nghiên cứu văn h0á vùng mới đojợc quan lâm với nghĩa đây là những vấn đề kh0a học đòi hỏi phải lrả lời bằng các nghiên cứu kh0a học. ch0 đến nay, chúng la đã có kết quả phân vùng của Ilgô Đức Thịnh, Đinh Gia Khánh và cò huy cận, Trần Quốc Vơiợng, chu Xuân Diên, h0àng Vinh.
cách phân vòng của mỗi lác giả đều có những căn cứ nhất định. Tuy có một số nét khác nhau s0ng nhìn chung, các lác giả đã lơơng đối thống nhất về sự phân chia các vùng văn h0á. Để xác lập cơ sở lý luận ch0 việc nghiên cứu đề lài, trên cơ sở kế thừa kết quả nghiên cứu của những nhà nghiên cứu đi lrơiớc, chúng lôi xin lrình sày cách hiểu một số khái niệm có lính chất tha0 tác đơjợc sử dụng lr0ng luận văn. Ving van hoa Văn h0á vận động trOng ca hai chiều thời gian và không gian.
Ió nảy sinh, đojợc sả0 lồn, phát triển hay sị diệt v0ng còng với thời gian h0ặc lr0ng một không gian nhất định nà0 đó.TS IIgô Đức Thịnh: “Thân ló không gian được oiểu hiện thành phạm izò thống nhái và đa dạng aia van h0á, đòn nhân 16 thoi gian đqợc oiểu hiện thành phạm tzù lauyễn thống và oiễn đổi aia văn h0á ” [43, tr. Khi nghiên cứu về không gian văn h0á không thể không đề cập đến vấn đề vùng văn h0á, lức là ầm hiểu không gian nảy sinh, lồn lại của nền văn h0á hay lừng yếu lố văn h0á. Vòng văn h0á đã và đang lồn lại nhơi một thực thể sống động vốn có của nó. Vì thế, nghiên cứu vùng văn h0á, chúng lôi có gắng liếp cận một số quan điểm rất quan trọng của lý thuyết vùng văn h0á nhơi: eanh giới vòng, vòng leung lâm, việc lập leung các yếu lố đó sự lgơng đồng, thống nhái, tính tội qia một vòng.
hiện nay, đa số các nhà kh0a học khi nghiên cứu vùng văn h0á lho‡iờng chỉ ra bốn cấp độ: khu vực, vùng, liểu vùng, lrojờng hợp (hay hiện lơợng). Điều này h0àn l0àn đúng. Tuy nhiên lr0ng dân gian xơỊa, ông cha la đã -21- lừng nói đến vùng văn h0á với lên gọi quen thuộc là xứ (Xứ Lạng, xứ bắc, xứ Đông, xứ ĐUài. Khi phân ra các xứ nhơi vậy, ngoiời xoja hắn đã phân siệt sự khác nhau của các vùng với nhiều khía cạnh, lr0ng đó văn h0á đóng mội vai lrò cốt yếu.
Sau may, dơjới góc nhìn hiện đại, các nhà kh0a học sắt đầu sàn đến vùng văn h0á và sự phân biệt các vòng đó với nhau. S0ng, -22- về mat co Ban, các nhà nghiên cứu vẫn dựa lrên cách chia của ngojời xola. Iói nhg vay dé thấy rằng một vòng muốn được Wi là vòng văn h0á phải teải qua một giai d0an kha dai ong su phat keién aia đ0n người với những nến sống, phŨng tục lập quan. UWhiéu wha nghién ctu sau nay who, GS hOang Tién Tyu, GS Dang ghiém Van, PGS Vt Igoc Khanh, PGS chu Xuân Diên, GS.TS Kiéu Thu h0ạch, PGS.TS Trần Lê bả0.
đã dày công nghiên cứu vấn đề vùng văn h0á, s0ng đáng chú ý phải kế lới công trình đc vòng văn h0á Việt Ham d0 GS Đình Gia Khánh và nhà thơ huy cận đồng chủ siên (IIxs: Văn học, h, 1995), Văn h0á vòng và phân vòng văn hUá ở Việt liam của GS.TS IIgô Đức Thịnh (IIxe KhÓa học xã hội, h, 1993, đơợc lái sản nhiều lần), « sở văn h0á Việt IIam d0 GS Trần Quốc Vong chu siên (IIxs Giá0 dục, h, 1997, đơiợc lái bản nhiều lần). Xem xét từ rất nhiều góc độ và cũng thông nhất với quan điểm của GS.TS Hgô Đức Thịnh, các lác giả của công trình hỏi và đáp về văn hUá Việt Iiam xác định: “Vòng văn h0á để chỉ mội không gian đ những lgơng đông về hUàn đinh tự nhiên, dân cq sinh sống. ở đó lừ lâu đã đó những mối quan hệ về nguồn gốc và lịch sử, đó những lgoøng đồng về bình độ phái liển kinh lế - xã hội, giữa qác đông dong ang dia vic da diễn ea những mối gia0 lqu, ảnh hgỏng văn hUá qua lại, nên le0ng vùng đã hình thành những đặc lgng chung, thể hiện lz0ng sinh hUẠi văn h0á vật chất và văn h0á linh thần aia coy dan, & thé phan viél voi ving van h0G khác”.