Luận văn thạc sĩ: Giải pháp huy động vốn xây dựng nông thôn mới tại Bắc Sơn

Tải luận văn thạc sĩ về giải pháp huy động vốn xây dựng nông thôn mới tại huyện Bắc Sơn. Phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Mai Quỳnh Trọng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Lan Anh
• Trường học: Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh Tế Nông Nghiệp
• Đề tài: Giải Pháp Huy Động Vốn Để Xây Dựng Nông Thôn Mới Tại Huyện Bắc Sơn, Tỉnh Lạng Sơn
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, HÌNH
• TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Ý nghĩa khoa học của luận văn
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan lý luận về huy động vốn xây dựng nông thôn mới
• 1.1.1. Một số khái niệm cơ bản nông thôn và nông thôn mới
• 1.1.2. Tổng quan về vốn và huy động vốn
• 1.1.3. Nội dung của công tác huy động vốn để xây dựng nông thôn mới
• 1.1.4. Sự cần thiết phải huy động vốn trong xây dựng nông thôn mới
• 1.1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến huy động các nguồn vốn để xây dựng nông thôn mới
• 1.2. Thực tiễn về huy động các nguồn vốn để xây dựng nông thôn mới ở một số địa phương
• 1.2.1. Công tác huy động vốn để XDNTM tại huyện Sơn Động, Bắc Giang
• 1.2.2. Công tác huy động vốn để xây dựng nông thôn mới tại huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng
• 1.2.3. Rút ra bài học kinh nghiệm cho huyện Bắc Sơn
• 1.3. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan
• 2. Chương 2: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm tự nhiên kinh tế, xã hội của huyện Bắc Sơn
• 2.1.1. Khái quát về huyện Bắc Sơn
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.2.2. Phương pháp tổng hợp thông tin
• 2.2.3. Phương pháp phân tích thông tin
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Các chính sách trong huy động vốn cho xây dựng nông thôn mới ở huyện Bắc Sơn
• 3.1.1. Các chính sách nói chung
• 3.1.2. Chính sách của huyện Bắc Sơn
• 3.2. Quá trình triển khai cơ chế huy động vốn
• 3.3. Thực trạng huy động vốn trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn
• 3.3.1. Tình hình huy động vốn
• 3.3.2. Kết quả huy động vốn theo các lĩnh vực đầu tư
• 3.3.3. Tình hình xây dựng nông thôn mới tại 03 xã tác giả nghiên cứu điểm
• 3.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến công tác huy động vốn xây dựng nông thôn mới tại huyện Bắc Sơn
• 3.5. Đánh giá chung về công tác huy động vốn xây dựng nông thôn mới tại huyện Bắc Sơn
• 3.6. Mục tiêu thực hiện Chương trình xây dựng nông mới của huyện Bắc Sơn trong thời gian tới
• 3.6.1. Mục tiêu chung
• 3.6.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.6.3. Nhiệm vụ, giải pháp thực hiện
• 3.6.3.1. Nhiệm vụ trọng tâm
• 3.6.3.2. Một số nhiệm vụ chủ yếu trong năm 2019
• 3.7. Một số giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh huy động vốn xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn
• ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Toàn cảnh huy động vốn NTM tại Bắc Sơn Bối cảnh và mục tiêu

Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng Nông thôn mới (NTM) là một chủ trương lớn, có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển của khu vực nông thôn Việt Nam. Tại huyện Bắc Sơn, một huyện miền núi phía Tây tỉnh Lạng Sơn, công tác này càng mang tính cấp thiết. Với đặc điểm địa hình phức tạp, kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, cơ sở hạ tầng còn nhiều yếu kém, việc huy động vốn xây dựng NTM tại Bắc Sơn trở thành nhiệm vụ trọng tâm và đầy thách thức. Luận văn của tác giả Mai Quỳnh Trọng (2019) đã chỉ rõ, nhu cầu vốn đầu tư cho giai đoạn 2016-2020 lên tới 1.443,7 tỷ đồng, trong khi nguồn lực từ ngân sách nhà nước còn hạn chế do chủ trương thắt chặt chi tiêu công. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách phải đa dạng hóa các nguồn vốn, không chỉ trông chờ vào ngân sách mà còn phải khai thác hiệu quả vốn tín dụng, vốn từ doanh nghiệp và đặc biệt là sự đóng góp của cộng đồng. Mục tiêu của chương trình không chỉ là hoàn thiện 19 tiêu chí NTM mà còn là nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân, tạo ra một bộ mặt nông thôn khang trang, hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa dân tộc. Việc phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp huy động vốn cho chương trình này tại Bắc Sơn có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, góp phần tháo gỡ những "nút thắt" về nguồn lực, thúc đẩy quá trình xây dựng NTM diễn ra đúng tiến độ và bền vững.

1.1. Sự cần thiết của chương trình xây dựng NTM tại huyện Bắc Sơn

Bắc Sơn là huyện miền núi nghèo với điểm xuất phát thấp. Cơ sở hạ tầng như giao thông, thủy lợi, điện, trường học, trạm y tế còn nhiều yếu kém và thiếu đồng bộ. Tỷ lệ đường giao thông nông thôn được cứng hóa thấp, nhiều công trình đã xuống cấp. Sản xuất nông nghiệp còn manh mún, nhỏ lẻ, chưa gắn kết với thị trường tiêu thụ. Thu nhập người dân thấp, tỷ lệ hộ nghèo còn cao. Theo Nghị quyết 26-NQ/TW, xây dựng NTM là nhiệm vụ hàng đầu nhằm giải quyết các vấn đề về nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Do đó, việc triển khai chương trình xây dựng NTM tại Bắc Sơn là tất yếu, nhằm thay đổi diện mạo nông thôn, cải thiện và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

1.2. Đặc điểm kinh tế xã hội ảnh hưởng đến huy động vốn

Đặc điểm kinh tế - xã hội của Bắc Sơn ảnh hưởng trực tiếp đến công tác huy động vốn. Dân số toàn huyện năm 2017 là 69.274 người, trong đó 93,5% sống ở khu vực nông thôn. Lao động nông nghiệp chiếm tới 69,28%, cho thấy kinh tế địa phương phụ thuộc lớn vào nông nghiệp. Thu nhập bình quân đầu người còn thấp, khiến khả năng đóng góp của nhân dân gặp nhiều hạn chế. Số lượng doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn còn ít, chưa tạo ra nhiều nguồn lực đáng kể. Huyện có đến 09 xã thuộc khu vực III và nhiều thôn đặc biệt khó khăn, việc huy động các nguồn vốn ngoài ngân sách trở nên khó khăn hơn so với các địa phương khác. Những yếu tố này đòi hỏi phải có cơ chế, chính sách đặc thù để khơi thông các nguồn lực.

II. Top thách thức huy động vốn NTM ở Bắc Sơn cần phải vượt qua

Quá trình huy động vốn xây dựng NTM tại Bắc Sơn đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức lớn, xuất phát từ cả yếu tố khách quan và chủ quan. Thách thức lớn nhất là sự mất cân đối nghiêm trọng giữa nhu cầu vốn đầu tư khổng lồ và khả năng đáp ứng của các nguồn vốn. Theo đề án, tổng nhu cầu vốn cho cả chương trình là rất lớn, trong khi nguồn vốn ngân sách nhà nước hỗ trợ chỉ đáp ứng được một phần. Hơn nữa, việc tiếp cận vốn tín dụng của người dân và các hợp tác xã còn gặp nhiều rào cản về thủ tục, tài sản thế chấp. Một thách thức khác đến từ việc thu hút vốn đầu tư từ doanh nghiệp. Môi trường đầu tư tại khu vực miền núi như Bắc Sơn chưa thực sự hấp dẫn, cơ sở hạ tầng yếu kém và thiếu lao động có tay nghề cao khiến các doanh nghiệp còn e dè. Về phía cộng đồng, một bộ phận người dân vẫn còn tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào sự đầu tư của Nhà nước. Tác giả Mai Quỳnh Trọng nhấn mạnh: "hiệu quả thực hiện chính sách này chưa cao; đối với việc doanh nghiệp đầu tư vào địa bàn nông thôn, chính sách của Nhà nước chưa thực sự khuyến khích". Năng lực quản lý, điều hành của một số cán bộ cơ sở còn hạn chế, chưa linh hoạt trong việc vận động, tuyên truyền cũng là một rào cản không nhỏ. Việc giải quyết đồng bộ những thách thức này là điều kiện tiên quyết để đảm bảo nguồn lực tài chính cho chương trình.

2.1. Hạn chế từ nguồn vốn ngân sách nhà nước và tín dụng

Nguồn vốn ngân sách nhà nước cấp cho chương trình còn hạn hẹp và phân bổ chậm, chưa đáp ứng kịp thời nhu cầu xây dựng các công trình trọng điểm. Trong bối cảnh Chính phủ thực hiện chính sách thắt chặt chi tiêu công, nguồn vốn này càng trở nên eo hẹp. Đối với vốn tín dụng, mặc dù đã có các chính sách ưu đãi từ Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Ngân hàng Chính sách Xã hội, nhưng hạn mức vay còn thấp. Người dân khó có điều kiện vay vốn lớn để mở rộng sản xuất quy mô hàng hóa. Thủ tục vay vốn đôi khi còn phức tạp, yêu cầu tài sản đảm bảo là một trở ngại lớn đối với các hộ nghèo và cận nghèo.

2.2. Khó khăn trong huy động vốn từ doanh nghiệp và cộng đồng

Việc thu hút doanh nghiệp đầu tư vào Bắc Sơn rất khó khăn. Môi trường kinh doanh chưa thuận lợi, thiếu các chính sách ưu đãi đủ mạnh về thuế, tiền thuê đất. Cơ sở hạ tầng giao thông, logistics chưa phát triển, làm tăng chi phí sản xuất. Về phía cộng đồng, việc huy động đóng góp của nhân dân bằng tiền mặt gặp nhiều trở ngại do đời sống còn khó khăn. Một số chính sách hỗ trợ trực tiếp trước đây đã vô tình tạo ra tâm lý ỷ lại. Bên cạnh đó, nguyên tắc "dân chủ, công khai, minh bạch" trong quản lý các khoản đóng góp đôi khi chưa được thực hiện tốt, làm giảm lòng tin và sự tự nguyện của người dân.

III. Phương pháp phân tích các nguồn vốn xây dựng NTM tại Bắc Sơn

Để đánh giá đúng thực trạng, luận văn đã tiến hành phân tích chi tiết cơ cấu các nguồn vốn trong chương trình xây dựng NTM tại Bắc Sơn giai đoạn 2016-2018. Quá trình huy động vốn xây dựng NTM tại Bắc Sơn dựa trên bốn nguồn chính: ngân sách nhà nước, vốn tín dụng, vốn doanh nghiệp và vốn đóng góp từ cộng đồng. Nguồn vốn ngân sách nhà nước, bao gồm cả ngân sách trung ương và địa phương, đóng vai trò là "vốn mồi", tập trung chủ yếu vào các công trình cơ sở hạ tầng thiết yếu không có khả năng thu hồi vốn trực tiếp như đường giao thông, trường học, trạm y tế. Nguồn vốn tín dụng được xem là đòn bẩy quan trọng giúp người dân và các tổ chức kinh tế phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập, từ đó gián tiếp đóng góp vào chương trình. Tuy nhiên, tỷ trọng nguồn vốn này còn khiêm tốn. Vốn doanh nghiệp là nguồn lực tiềm năng nhưng hiện tại vẫn chiếm tỷ lệ rất nhỏ, chủ yếu thông qua các dự án đầu tư nhỏ lẻ hoặc các hoạt động tài trợ. Cuối cùng, đóng góp của cộng đồng là nguồn lực quan trọng, thể hiện vai trò chủ thể của người dân. Nguồn vốn này không chỉ bằng tiền mặt mà còn bao gồm hiến đất, ngày công lao động. Việc phân tích sâu từng nguồn vốn giúp nhận diện rõ điểm mạnh, điểm yếu, từ đó có cơ sở đề xuất các giải pháp phù hợp.

3.1. Đánh giá nguồn vốn từ ngân sách và chương trình mục tiêu quốc gia

Vốn ngân sách đóng vai trò chủ đạo, đặc biệt là thông qua lồng ghép các Chương trình mục tiêu quốc gia như Giảm nghèo bền vững và các chương trình hỗ trợ có mục tiêu khác. Nguồn vốn này đã giúp Bắc Sơn xây dựng nhiều công trình cơ sở hạ tầng quan trọng, làm thay đổi bộ mặt nông thôn. Tuy nhiên, sự phụ thuộc quá lớn vào ngân sách tạo ra tính bị động. Việc phân bổ vốn còn dàn trải, chưa tập trung vào các công trình mang tính đột phá, tạo động lực phát triển. Nghiên cứu chỉ ra rằng cần có cơ chế ưu tiên vốn cho các xã có điểm xuất phát thấp và các xã có nỗ lực vượt khó tốt.

3.2. Vai trò của vốn tín dụng trong phát triển sản xuất kinh doanh

Vốn tín dụng là kênh tài chính quan trọng để người dân đầu tư vào sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, phát triển kinh tế hộ gia đình. Các chương trình cho vay ưu đãi đã giúp nhiều hộ thoát nghèo, tăng thu nhập. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận vốn vay trung và dài hạn còn hạn chế. Nhu cầu vốn để đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao, sản xuất quy mô lớn vượt xa khả năng đáp ứng của các gói tín dụng hiện tại. Cần đơn giản hóa thủ tục và tăng cường các hình thức cho vay tín chấp thông qua các tổ chức hội, đoàn thể để nguồn vốn đến được với nhiều người dân hơn.

3.3. Phân tích đóng góp từ doanh nghiệp và sức mạnh cộng đồng dân cư

Sự tham gia của doanh nghiệp vào xây dựng NTM tại Bắc Sơn còn rất hạn chế. Đây là một "khoảng trống" lớn cần được lấp đầy. Nguyên nhân chính là do thiếu các dự án có khả năng sinh lời và chính sách thu hút đầu tư chưa đủ mạnh. Trong khi đó, đóng góp của cộng đồng lại thể hiện rõ nét qua việc hiến đất làm đường, đóng góp ngày công lao động. Giá trị quy đổi từ các hình thức đóng góp này là rất lớn. Điều này cho thấy khi được tuyên truyền, vận động tốt và thấy được lợi ích trực tiếp, người dân sẵn sàng chung tay xây dựng quê hương. Cần phát huy hơn nữa hình thức đóng góp phi tiền tệ này.

IV. Bí quyết huy động vốn NTM từ kinh nghiệm thực tiễn các địa phương

Nghiên cứu kinh nghiệm từ các địa phương khác là một cách tiếp cận hiệu quả để tìm ra giải pháp cho bài toán huy động vốn xây dựng NTM tại Bắc Sơn. Luận văn đã phân tích hai trường hợp điển hình là huyện Sơn Động (Bắc Giang) và huyện Hà Quảng (Cao Bằng). Tại Sơn Động, bài học lớn nhất là việc vận dụng sáng tạo phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm”. Huyện đã mạnh dạn hỗ trợ nguyên vật liệu, thậm chí đứng ra "mua chịu" để người dân có thể tự tổ chức thi công đường làng, ngõ xóm. Cách làm này không chỉ tiết kiệm ngân sách mà còn phát huy tối đa nội lực, tạo sự đoàn kết trong cộng đồng. Tại Hà Quảng, một huyện có điều kiện tương đồng với Bắc Sơn, thành công đến từ việc đa dạng hóa các hình thức huy động vốn. Họ đã lồng ghép hiệu quả nguồn vốn từ nhiều chương trình, đồng thời thực hiện tốt quy chế dân chủ ở cơ sở. Mọi công trình đều được công khai, minh bạch, người dân được trực tiếp bàn bạc, quyết định và giám sát. Từ những kinh nghiệm này, có thể rút ra một số bài học quan trọng cho Bắc Sơn: phải đặt công tác tuyên truyền, vận động lên hàng đầu; phải thực sự coi người dân là chủ thể; và cần có sự linh hoạt, sáng tạo trong cơ chế hỗ trợ của nhà nước.

4.1. Bài học từ mô hình Nhân dân làm Nhà nước hỗ trợ ở Sơn Động

Thành công của Sơn Động (Bắc Giang) cho thấy việc thay đổi tư duy từ “Nhà nước và nhân dân cùng làm” sang “Nhân dân làm, Nhà nước hỗ trợ” là một bước đi đột phá. Khi người dân được trao quyền chủ động, họ sẽ có trách nhiệm hơn với công trình. Nhà nước đóng vai trò hỗ trợ về kỹ thuật, vật liệu, tạo điều kiện thuận lợi. Mô hình này giúp khơi dậy mạnh mẽ tinh thần tự lực, tự cường, giảm bớt sự trông chờ, ỷ lại. Bắc Sơn có thể học tập cách làm này, đặc biệt trong việc xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng quy mô nhỏ tại thôn, xóm, nơi người dân là đối tượng hưởng lợi trực tiếp.

4.2. Kinh nghiệm huy động đa dạng nguồn lực và công khai tại Hà Quảng

Hà Quảng (Cao Bằng) đã thành công trong việc huy động các nguồn vốn lồng ghép từ nhiều chương trình, dự án khác nhau. Điều quan trọng là họ thực hiện rất tốt nguyên tắc dân chủ cơ sở: “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”. Mọi khoản đóng góp, mọi chi tiêu đều được công khai, minh bạch. Ban giám sát cộng đồng được thành lập và hoạt động hiệu quả. Bài học rút ra cho Bắc Sơn là cần tăng cường công tác thông tin, đảm bảo sự minh bạch trong quản lý tài chính. Khi người dân tin tưởng, họ sẽ sẵn lòng đóng góp, chung sức vào công cuộc xây dựng NTM.

V. Hướng dẫn giải pháp huy động vốn NTM hiệu quả cho Bắc Sơn

Trên cơ sở phân tích thực trạng và học hỏi kinh nghiệm, luận văn đề xuất một hệ thống các giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả huy động vốn xây dựng NTM tại Bắc Sơn. Nhóm giải pháp trọng tâm tập trung vào việc hoàn thiện cơ chế, chính sách để khơi thông các nguồn vốn. Cần xây dựng các chính sách ưu đãi đặc thù, đủ sức hấp dẫn để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn, đặc biệt là trong lĩnh vực chế biến nông sản và du lịch. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh cải cách hành chính, tạo môi trường đầu tư thông thoáng, minh bạch. Một giải pháp quan trọng khác là tăng cường công tác tuyên truyền, vận động để thay đổi nhận thức của người dân, phát huy vai trò chủ thể của họ. Phải làm cho người dân hiểu rằng xây dựng NTM chính là xây dựng cho cuộc sống của chính mình. Cần đa dạng hóa các hình thức đóng góp, khuyến khích người dân tham gia bằng ngày công, hiến đất, thay vì chỉ tập trung vào tiền mặt. Đồng thời, cần nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ cơ sở, trang bị cho họ kỹ năng vận động quần chúng và quản lý dự án. Việc kết hợp hài hòa các giải pháp này sẽ tạo ra nguồn lực tổng hợp, thúc đẩy chương trình NTM tại Bắc Sơn đi vào chiều sâu và thực chất.

5.1. Tối ưu hóa cơ chế chính sách thu hút vốn đầu tư ngoài ngân sách

Để thu hút doanh nghiệp, huyện Bắc Sơn cần chủ động xây dựng danh mục các dự án kêu gọi đầu tư cụ thể, có tiềm năng. Đồng thời, kiến nghị tỉnh Lạng Sơn ban hành các chính sách ưu đãi vượt trội về thuế, đất đai, hỗ trợ giải phóng mặt bằng cho các dự án đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao, chế biến sâu. Đối với vốn tín dụng, cần phối hợp chặt chẽ với các ngân hàng để triển khai các gói vay linh hoạt, phù hợp với chu kỳ sản xuất nông nghiệp và đơn giản hóa thủ tục cho vay, đặc biệt là các khoản vay tín chấp cho nông dân.

5.2. Đẩy mạnh xã hội hóa phát huy vai trò chủ thể của người dân

Công tác tuyên truyền phải đi trước một bước, thực hiện thường xuyên, sâu rộng với nội dung và hình thức đa dạng, dễ hiểu. Cần nêu gương các cá nhân, tập thể điển hình trong phong trào hiến đất, đóng góp xây dựng NTM. Thực hiện triệt để quy chế dân chủ ở cơ sở, để người dân được tham gia vào mọi khâu từ lập kế hoạch, lựa chọn công trình ưu tiên đến tổ chức thực hiện và giám sát. Cần thành lập và phát huy vai trò của Ban giám sát cộng đồng tại tất cả các thôn. Khi vai trò chủ thể được đề cao, sự đóng góp của cộng đồng sẽ trở nên tự nguyện và mạnh mẽ hơn.

VI. Định hướng tương lai cho công tác huy động vốn NTM tại Bắc Sơn

Công cuộc xây dựng NTM là một quá trình lâu dài, liên tục. Do đó, công tác huy động vốn xây dựng NTM tại Bắc Sơn cần có tầm nhìn chiến lược và định hướng bền vững cho tương lai. Mục tiêu không chỉ là hoàn thành các tiêu chí đã đề ra mà còn là duy trì và nâng cao chất lượng các tiêu chí đó. Trong giai đoạn tới, cần chuyển dịch cơ cấu nguồn vốn theo hướng giảm dần sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước, tăng cường các nguồn vốn xã hội hóa. Trọng tâm là tạo ra một môi trường đầu tư kinh doanh thực sự hấp dẫn để thu hút doanh nghiệp trở thành động lực chính cho phát triển kinh tế - xã hội nông thôn. Cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế “Nhân dân làm, Nhà nước hỗ trợ”, biến sự tham gia của người dân thành một phong trào tự giác, thường xuyên. Bên cạnh đó, việc quản lý và sử dụng vốn sau khi huy động phải được đặt lên hàng đầu, đảm bảo hiệu quả, minh bạch, tránh lãng phí, thất thoát. Huyện Bắc Sơn cần xây dựng một kế hoạch huy động và sử dụng vốn trung và dài hạn, gắn liền với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội tổng thể của địa phương, đảm bảo cho chương trình xây dựng NTM phát triển bền vững, mang lại lợi ích thiết thực và lâu dài cho người dân.

6.1. Mục tiêu và nhiệm vụ huy động các nguồn lực giai đoạn tiếp theo

Giai đoạn tới, mục tiêu đặt ra là tiếp tục huy động vốn để duy trì và nâng cao chất lượng các tiêu chí đã đạt, đồng thời hoàn thành các tiêu chí còn lại. Nhiệm vụ trọng tâm là tập trung nguồn lực phát triển sản xuất, tạo việc làm và tăng thu nhập bền vững cho người dân. Cần ưu tiên vốn cho các dự án phát triển sản phẩm nông nghiệp chủ lực, có lợi thế cạnh tranh, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường. Bên cạnh đó, tiếp tục đầu tư hoàn thiện cơ sở hạ tầng đồng bộ, đặc biệt là hệ thống giao thông và thủy lợi nội đồng phục vụ sản xuất hàng hóa.

6.2. Kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả bền vững của chương trình NTM

Để đảm bảo tính bền vững, cần có những kiến nghị cụ thể. Đối với cấp Trung ương và tỉnh, cần tiếp tục ban hành các cơ chế, chính sách đặc thù hỗ trợ các huyện miền núi khó khăn như Bắc Sơn. Tăng cường phân cấp, trao quyền tự chủ cho địa phương trong việc quyết định các dự án đầu tư. Đối với huyện Bắc Sơn, cần nâng cao năng lực hoạch định chính sách và quản lý nhà nước. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc sử dụng các nguồn vốn đã huy động. Quan trọng nhất là phải xây dựng được một cộng đồng dân cư đoàn kết, có ý thức tự lực và trách nhiệm, coi việc xây dựng quê hương là sự nghiệp của chính mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Mục tiêu Quốc gia về Xây dựng Nông thôn mới theo Quyết định số 1600/QĐ-TTg và Quyết định số 1980/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ là chiến lược phát triển kinh tế - xã hội toàn diện khu vực nông thôn. Huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn là địa bàn miền núi đặc thù với 19 xã và 01 thị trấn, bao gồm 09 xã khu vực III đặc biệt khó khăn và 12 xã thuộc vùng An toàn khu (ATK). Tính đến hết năm 2018, toàn huyện mới chỉ có 5 trên tổng số 19 xã đạt chuẩn nông thôn mới, tương ứng tỷ lệ 26,32%. Rào cản lớn nhất đối với địa phương là bài toán mất cân đối cung cầu tài chính khi tổng nhu cầu vốn đầu tư giai đoạn 2016 - 2020 lên tới 1.192.443,7 triệu đồng, trong đó vốn ngân sách nhà nước hỗ trợ dự kiến là 734.593,1 triệu đồng. Tuy nhiên, nguồn vốn thực tế phân bổ trong 03 năm từ 2016 đến 2018 chỉ đạt 620.354 triệu đồng, tạo nên khoảng trống hụt vốn tới hơn 47,9% so với tổng kế hoạch phát triển hạ tầng và sản xuất.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá thực trạng, nhận diện các yếu tố tác động đến khả năng huy động nguồn lực và đề xuất hệ thống giải pháp nâng tỷ trọng nguồn vốn ngoài ngân sách lên trên 35% trong giai đoạn tới. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ 19 xã của huyện Bắc Sơn với trọng điểm khảo sát tại 03 xã Nhất Hòa, Vũ Lăng và Chiến Thắng trong khung thời gian từ năm 2016 đến năm 2018. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp cơ sở khoa học để chính quyền địa phương tái cơ cấu nguồn tài chính, giảm bớt tỷ lệ phụ thuộc ngân sách nhà nước từ mức 61,6% xuống ngưỡng bền vững, tạo động lực giúp ít nhất 06 xã tiếp theo cán đích nông thôn mới theo đúng lộ trình.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng Lý thuyết Tích lũy vốn của Harrod-Domar và Mô hình tăng trưởng Tân cổ điển Solow-Swan, xác định vốn đầu tư là biến số độc lập trọng yếu quyết định tốc độ hiện đại hóa kết cấu hạ tầng nông thôn. Đồng thời, đề tài kết hợp Lý thuyết Quản trị công mới cùng phương pháp Tiếp cận phát triển có sự tham gia của cộng đồng (Participatory Rural Appraisal - PRA), nhấn mạnh tính tự chủ và vai trò trung tâm của người dân nông thôn trong việc đóng góp nguồn lực xã hội hóa.

Khung lý thuyết của luận văn vận hành dựa trên 04 khái niệm trọng tâm:

• Vốn đầu tư xây dựng nông thôn mới: Toàn bộ nguồn lực tài chính, vật chất và lao động quy đổi được huy động để hoàn thiện 19 tiêu chí quốc gia.
• Cơ cấu nguồn vốn 4 thành phần: Phân định ranh giới và vai trò giữa vốn ngân sách nhà nước, vốn tín dụng thương mại và ưu đãi, vốn đầu tư của khu vực doanh nghiệp tư nhân, cùng vốn đóng góp tự nguyện từ cộng đồng dân cư.
• Phương thức huy động vốn: Phân loại cơ chế huy động trực tiếp qua công trái, trái phiếu, xã hội hóa và cơ chế huy động gián tiếp thông qua các tổ chức tài chính trung gian như Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (Agribank), Ngân hàng Chính sách Xã hội.
• Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới: Chuẩn hóa 5 nhóm tiêu chí với 19 chỉ tiêu cụ thể theo Quyết định số 1980/QĐ-TTg, bao gồm quy hoạch, hạ tầng kinh tế - xã hội, kinh tế và tổ chức sản xuất, văn hóa - xã hội - môi trường, và hệ thống chính trị.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, các báo cáo tài chính định kỳ giai đoạn 2014 - 2018 của Ủy ban nhân dân huyện Bắc Sơn và Niên giám thống kê huyện năm 2017 với quy mô dân số 69.274 người (khu vực nông thôn chiếm 93,5%, tỷ lệ lao động nông nghiệp chiếm 69,28%). Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu điều tra khảo sát với cỡ mẫu 180 đối tượng, bao gồm 30 cán bộ quản lý cấp xã, thôn và 150 hộ gia đình.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng là kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp chọn mẫu theo cụm tại 03 xã đại diện cho các mức độ phát triển kinh tế: xã Vũ Lăng (đã về đích nông thôn mới), xã Nhất Hòa (xã trung bình) và xã Chiến Thắng (xã đặc biệt khó khăn vùng ATK). Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện thống kê cao cho địa bàn miền núi có địa hình cacxtơ chia cắt phức tạp. Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm thống kê mô tả, phân tích cơ cấu tỷ trọng %, so sánh chuỗi thời gian và phương pháp đánh giá có sự tham gia, được xử lý khoa học trên phần mềm Microsoft Excel để xác định mức đóng góp trung bình và độ lệch chuẩn nguồn lực tại từng địa bàn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu vốn huy động thực tế giai đoạn 2016 - 2018 tại huyện Bắc Sơn có sự mất cân đối nghiêm trọng. Vốn ngân sách nhà nước chiếm tỷ trọng chi phối lên tới 61,6% (tương đương 734.593,1 triệu đồng theo nhu cầu kế hoạch), trong khi nguồn vốn thu hút từ các doanh nghiệp chỉ đạt 95.130,8 triệu đồng (chiếm 7,98%) và nguồn vốn đóng góp của cộng đồng dân cư đạt 116.110,2 triệu đồng (chiếm 9,73%).

Thứ hai, mức độ tham gia đóng góp của người dân chủ yếu tập trung vào hiện vật và ngày công thay vì tiền mặt. Khảo sát 150 hộ dân tại 03 xã điểm cho thấy 100% hộ nắm được chủ trương xây dựng nông thôn mới, nhưng chỉ có 26,7% số hộ có khả năng đóng góp tiền mặt trên 500.000 đồng/hộ/năm. Ngược lại, người dân đã tự nguyện hiến trên 15.000 m2 đất sản xuất và đóng góp hơn 8.000 ngày công lao động, giúp giảm chi phí đầu tư giải phóng mặt bằng hàng chục tỷ đồng.

Thứ ba, phân bổ nguồn vốn đầu tư bị lệch mạnh về nhóm hạ tầng kỹ thuật cứng. Hơn 74,5% tổng nguồn lực huy động trong 03 năm được tập trung cho 1.110,2 km đường giao thông nông thôn, kiên cố hóa kênh mương thủy lợi và xây dựng trường học, trong khi nguồn vốn dành cho tiêu chí phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập và xây dựng mô hình liên kết chuỗi giá trị chỉ chiếm 12,8%.

Thứ tư, nguồn vốn tín dụng chính sách phát huy vai trò cứu cánh cho sinh kế hộ nghèo với doanh số huy động đạt 234.709,6 triệu đồng (chiếm 19,68% tổng nhu cầu). Dù vậy, hạn mức vay bình quân trên một hộ nông dân còn thấp (dưới 50 triệu đồng/hộ), hạn chế khả năng đầu tư vào các dự án trang trại quy mô lớn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến nguồn vốn ngoài ngân sách tại Bắc Sơn đạt thấp là do xuất phát điểm kinh tế miền núi thuần nông, với 09 xã khu vực III và 87 thôn đặc biệt khó khăn. Thu nhập bình quân đầu người vùng nông thôn chỉ dao động ở mức 22 - 24 triệu đồng/người/năm, khiến tỷ lệ tích lũy của dân cư rất thấp. Hơn nữa, địa hình núi đá vôi hiểm trở chiếm trên 55% diện tích tự nhiên cùng hệ thống lưới điện còn 8,07% số hộ chưa được tiếp cận điện lưới quốc gia vào năm 2017 là rào cản lớn khiến các doanh nghiệp ngần ngại bỏ vốn đầu tư trực tiếp.

Khi trình bày các phát hiện này qua biểu đồ tròn về cơ cấu vốn, sự chênh lệch thể hiện rõ nét qua lát cắt ngân sách chiếm hơn 6/10 dung lượng tài chính, đối lập hoàn toàn với lát cắt mỏng manh dưới 8% của khu vực doanh nghiệp. Trên bảng ma trận đối chiếu 03 xã nghiên cứu, giá trị đóng góp bình quân tại xã đạt chuẩn Vũ Lăng đạt 1,85 triệu đồng/hộ/năm, cao gấp 2,46 lần so với xã khó khăn Chiến Thắng (chỉ đạt 750.000 đồng/hộ/năm).

So sánh với các địa phương lân cận, bài học kinh nghiệm từ huyện Sơn Động (tỉnh Bắc Giang) với cơ chế chính quyền đứng ra mua chịu vật liệu trả chậm huy động được hơn 102 tỷ đồng sức dân, hay huyện Hà Quảng (tỉnh Cao Bằng) lồng ghép thành công 36.411 triệu đồng vốn chương trình để cứng hóa 109,3 km đường giao thông, khẳng định rằng Bắc Sơn cần chuyển mạnh từ cơ chế "Nhà nước và nhân dân cùng làm" sang phương châm "Nhân dân làm, Nhà nước hỗ trợ" để kích hoạt tối đa nội lực cơ sở.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Ủy ban nhân dân huyện Bắc Sơn cần chủ trì phối hợp với Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Lạng Sơn thực hiện lồng ghép triệt để các nguồn vốn từ Chương trình 135, Chương trình mục tiêu quốc gia Giảm nghèo bền vững và nguồn Trái phiếu Chính phủ. Mục tiêu giải ngân đạt tối thiểu 450 tỷ đồng vốn lồng ghép trong giai đoạn 2019 - 2020, ưu tiên phân bổ 65% kinh phí cho 06 xã trong lộ trình đạt chuẩn nông thôn mới.

Thứ hai, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp cùng Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện triển khai đồng bộ các cơ chế ưu đãi theo Nghị định số 57/2018/NĐ-CP về thu hút đầu tư doanh nghiệp vào nông nghiệp. Đặt mục tiêu thu hút từ 12 đến 15 doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia liên kết chuỗi giá trị cây ăn quả và dược liệu đặc sản, nâng tỷ trọng vốn tư nhân lên mức 12 - 15% tổng cơ cấu vốn toàn huyện trước năm 2020.

Thứ ba, các chi nhánh ngân hàng thương mại và Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Bắc Sơn cần mở rộng hạn mức cấp tín dụng trung và dài hạn lên mức 70 - 100 triệu đồng/hộ gia đình, duy trì tốc độ tăng trưởng tín dụng nông nghiệp đạt từ 12% đến 15%/năm, phấn đấu đạt doanh số cho vay vượt mốc 120 tỷ đồng mỗi năm.

Thứ tư, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và Ủy ban nhân dân các xã cần đẩy mạnh quy chế dân chủ cơ sở theo cơ chế "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân thụ hưởng". Nâng tổng giá trị đóng góp bằng ngày công, tiền mặt và đất hiến từ cộng đồng đạt trên 150 tỷ đồng đến cuối năm 2020, đảm bảo 100% công trình cơ sở hạ tầng thôn bản có sự giám sát độc lập của Ban Giám sát đầu tư cộng đồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý nhà nước tại các Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Phát triển nông thôn, UBND các huyện miền núi có thể sử dụng công trình làm tài liệu tham khảo thực tiễn để xây dựng kế hoạch phân bổ vốn đầu tư công và thiết kế chính sách lồng ghép nguồn vốn tại các địa bàn có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số trên 80%.

Nhóm giảng viên, nghiên cứu viên và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Quản lý kinh tế và Phát triển nông thôn có thể kế thừa khung phân tích lý thuyết, bộ công cụ khảo sát 180 bảng hỏi và phương pháp đánh giá định lượng về kinh tế hộ để phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về tài chính nông thôn.

Nhóm ban chỉ đạo nông thôn mới cấp xã, bí thư chi bộ, trưởng thôn, bản tại các địa bàn miền núi có thể học hỏi các mô hình thực tiễn trong công tác vận động nhân dân hiến đất, quy đổi ngày công lao động và tổ chức quản lý thu chi minh bạch cho các công trình hạ tầng giao thông 1.110,2 km của địa phương.

Nhóm giám đốc doanh nghiệp, hợp tác xã nông nghiệp và nhà đầu tư tư nhân có thể nắm bắt bức tranh toàn cảnh về nhu cầu thị trường, tiềm năng đất đai (chiếm 57,1% diện tích đất nông nghiệp) để xây dựng phương án liên kết sản xuất bao tiêu nông sản và khai thác các gói hỗ trợ sau đầu tư từ ngân sách.

Câu hỏi thường gặp

Nhu cầu vốn và cơ cấu huy động xây dựng nông thôn mới tại huyện Bắc Sơn giai đoạn 2016 - 2020 như thế nào? Tổng nhu cầu vốn của huyện là 1.192.443,7 triệu đồng, cơ cấu gồm: ngân sách nhà nước hỗ trợ 734.593,1 triệu đồng (chiếm 61,6%), vốn tín dụng 234.709,6 triệu đồng (19,7%), nhân dân đóng góp 116.110,2 triệu đồng (9,7%), doanh nghiệp đầu tư 95.130,8 triệu đồng (8,0%) và vốn tài trợ khác 11.900 triệu đồng (1,0%).

Nguyên nhân chính khiến việc huy động tiền mặt từ người dân tại huyện Bắc Sơn gặp khó khăn là gì? Huyện Bắc Sơn có 69,28% lao động làm nông nghiệp, 09 xã khu vực III và 87 thôn đặc biệt khó khăn với thu nhập bình quân chỉ 22 - 24 triệu đồng/năm. Do đó, người dân khó đóng góp tiền mặt lớn mà chủ yếu tham gia bằng hiến hơn 15.000 m2 đất và hàng nghìn ngày công lao động.

Bài học kinh nghiệm tiêu biểu nào từ các địa phương khác có thể áp dụng cho Bắc Sơn? Bài học cốt lõi là mô hình mua chịu nguyên vật liệu trả chậm của huyện Sơn Động (huy động hơn 102 tỷ đồng sức dân) và phương thức lồng ghép 36.411 triệu đồng vốn từ Chương trình 135 của huyện Hà Quảng để cứng hóa 109,3 km đường bê tông nông thôn.

Tỷ lệ xã đạt chuẩn nông thôn mới tại huyện Bắc Sơn đạt bao nhiêu tính đến năm 2018? Đến hết năm 2018, huyện Bắc Sơn mới chỉ có 5 trên tổng số 19 xã đạt chuẩn nông thôn mới, đạt tỷ lệ 26,32%. Còn lại 14 xã chưa đạt chuẩn do thiếu hụt nguồn lực đầu tư cho hạ tầng giao thông, thủy lợi và cơ sở vật chất văn hóa.

Giải pháp nào giúp tạo đột phá trong thu hút nguồn vốn doanh nghiệp vào nông nghiệp địa phương? Giải pháp đột phá là thực thi ưu đãi tiền thuê đất theo Nghị định số 57/2018/NĐ-CP, hỗ trợ lãi suất tín dụng sau đầu tư và hoàn thiện hạ tầng lưới điện (khắc phục tỷ lệ 8,07% số hộ thiếu điện năm 2017) để thu hút tối thiểu 15 doanh nghiệp chế biến nông lâm sản.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về huy động nguồn lực tài chính cho chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới tại một huyện miền núi đặc thù có 12 xã vùng An toàn khu.
• Đánh giá thực chứng giai đoạn 2016 - 2018, chỉ rõ sự mất cân đối khi ngân sách nhà nước gánh vác tới 61,6% nhu cầu vốn (734.593,1 triệu đồng) và tiến độ đạt chuẩn mới đạt 5/19 xã (26,32%).
• Nhận diện các rào cản then chốt về địa hình cacxtơ chia cắt, hệ thống hạ tầng giao thông 1.110,2 km chưa đồng bộ và tỷ lệ 69,28% lao động nông nghiệp có thu nhập thấp.
• Đề xuất 04 nhóm giải pháp chiến lược bao gồm lồng ghép 450 tỷ đồng vốn công, thu hút 15 doanh nghiệp đầu tư chuỗi giá trị và mở rộng hạn mức tín dụng ngân hàng lên 70 - 100 triệu đồng/hộ.
• Xác định lộ trình đến năm 2020 giúp huyện Bắc Sơn huy động thành công hơn 1.192 tỷ đồng để đưa thêm 06 xã đạt chuẩn 19 tiêu chí nông thôn mới; kêu gọi các nhà hoạch định chính sách và nhà khoa học tiếp tục ứng dụng bộ dữ liệu thực nghiệm của công trình vào quản lý kinh tế địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan lý luận về huy động vốn xây dựng nông thôn mới 1. Một số khái niệm cơ bản nông thôn và nông thôn mới 1. Khái niệm nông thôn Nông thôn là vùng sinh sống, làm việc của cộng đồng chủ yếu là nông dân, sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn, là nơi có mật độ dân cư thấp, môi trường chủ yếu là thiên nhiên, cơ sở hạ tầng kém phát triển, tiếp cận thị trường và sản xuất hàng hoá thấp.

Nông thôn được xem xét như một cơ cấu xã hội, trong đó có hàng loạt các yếu tố, các lĩnh vực nằm trong mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Ở Việt Nam Dân số trung bình năm 2017 của cả nước ước tính 93,7 triệu người; Trong đó dân số nông thôn 60,8 triệu người, chiếm 64,9%;, mật độ dân cư ít hơn 7.000 người/km2 và tỷ lệ lao động phi nông nghiệp dưới 58%, tức là tỷ lệ lao động nông nghiệp đạt từ 42% trở lên. Có quan điểm lại cho rằng, vùng nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân. Tập hợp này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác; phân biệt với đô thị.

Phát triển nông thôn: là một quá trình tất yếu cải thiện một cách bền vững về kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng sống của dân cư nông thôn. Như vậy, khái niệm nông thôn chỉ có tính chất tương đối, thay đổi theo thời gian và theo tiến trình phát triển kinh tế, xã hội của các quốc gia trên thế giới. Trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam, nhìn nhận dưới góc độ quản lý, có thể hiểu "Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là ủy ban nhân dân xã" [Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT]. download by : skknchat@gmail.

Khái niệm và đặc trưng của nông thôn mới * Khái niệm nông thôn mới: - Nông thôn mới là nông thôn mà trong đời sống vật chất, văn hoá, tinh thần của người dân không ngừng được nâng cao, giảm dần sự cách biệt giữa nông thôn và thành thị. Nông dân được đào tạo, tiếp thu các tiến bộ kỹ thuật tiên tiến, có bản lĩnh chính trị vững vàng, đóng vai trò làm chủ nông thôn mới. - Nông thôn mới có kinh tế phát triển toàn diện, bền vững, cơ sở hạ tầng được xây dựng đồng bộ, hiện đại, phát triển theo quy hoạch, gắn kết hợp lý giữa nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ và đô thị. Nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc, môi trường sinh thái được bảo vệ.

Sức mạnh của hệ thống chính trị được nâng cao, đảm bảo giữ vững an ninh chính trị và trật tự xã hội. Ngày 16 tháng 4 năm 2009, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 491/QĐ-TTg về bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới; Ngày 17 tháng 10 năm 2016 Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1980/QĐ-TTg về bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới Từ bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2016 - 2020 thay thế Quyết định số 491/QĐ-TTg chúng ta thấy nông thôn mới là nông thôn toàn diện bao gồm tất cả các lĩnh vực từ kinh tế, xã hội đến quốc phòng, an ninh và bảo vệ môi trường sinh thái và phải phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của từng vùng. Ngày 16/8/2016 thủ tướng chính phủ ban hành Quyết định số 1600/QĐ-TTg về việc phê duyệt Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016-2020 đưa ra mục tiêu chung về xây dựng mô hình nông thôn mới: “Xây dựng nông thôn mới để nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân; có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội phù hợp; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn phát triển nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị; xã hội nông thôn dân chủ, bình đẳng, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi download by : [e-mail] 7 trường sinh thái được bảo vệ; quốc phòng và an ninh, trật tự được giữ vững” [Quyết định số 1600/QĐ-TTg ngày 16 tháng 8 năm 2016 của Thủ tướng Chính phủ]. Như vậy, nông thôn mới là nông thôn có kết cấu hạ tầng đường giao thông đến trung tâm xã, đường giao thông thôn, xóm, giao thông nội đồng, hệ thống thủy lợi nội đồng, trường học, trạm y tế xã, trung tâm thể thao, nhà văn hóa xã, khu thể thao, nhà văn hóa thôn, bản, các công trình cấp nước sinh hoạt, thoát nước thải khu dân cư, cải tạo nghĩa trang, cảnh quan môi trường nông thôn, cải tạo, mở rộng, nâng cấp hệ thống lưới điện nông thôn; hoàn thiện, xây mới hệ thống chợ, cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn theo quy định, hạ tầng các khu sản xuất tập trung, tiểu thủ công nghiệp, thủy sản, phát triển sản xuất và dịch vụ, nâng cao chất lượng các tiêu chí đã đạt chuẩn, hỗ trợ cho xây dựng các trung tâm bán hàng hiện đại theo Quyết định số 1600/QĐ-TTg ngày 16 tháng 8 năm 2016 của Thủ tướng Chính phủ.

* Những đặc trưng cơ bản của nông thôn mới: Một là đơn vị cơ bản của mô hình nông thôn mới là làng (xóm, bản), xã: Làng, xã thực sự là một cộng đồng, trong đó công tác quản lý của nhà nước không can thiệp sâu vào đời sống nông thôn trên tinh thần tôn trọng tính tự quản của người dân thông qua hương ước, lệ làng (không trái với pháp luật của Nhà nước). Quản lý của Nhà nước và tự quản của nông dân được kết hợp hài hòa; các giá trị truyền thống làng xã được phát huy tối đa, tạo ra bầu không khí tâm lý xã hội tích cực bảo đảm trạng thái cân bằng trong đời sống kinh tế - xã hội ở nông thôn, giữ vững an ninh, trật tự xã hội,… nhằm hình thành môi trường thuận lợi cho sự phát triển kinh tế nông thôn. Hai là đáp ứng yêu cầu sản xuất hàng hóa, đô thị hóa, chuẩn bị những điều kiện vật chất và tinh thần giúp nông dân làm ăn sinh sống và trở nên thịnh vượng ngay trên mảnh đất mà họ gắn bó lâu đời. Trước hết tạo cho người dân có điều kiện để chuyển đổi lối sống và canh tác tự cấp, thuần nông download by : [e-mail] 8 sang sản xuất hàng hóa, dịch vụ, du lịch; để người dân có quyền “ly nông bất ly hương”.

Ba là nông thôn biết khai thác hợp lý và nuôi dưỡng các nguồn lực. Tăng trưởng kinh tế cao và bền vững, môi trường sinh thái được giữ gìn, khai thác tốt tiềm năng du lịch, khôi phục ngành nghề truyền thống, ngành nghề tiểu thủ công nghiệp. Vận dụng các công nghệ cao về quản lý, sinh học, các hoạt động kinh tế đạt hiệu quả. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp phát triển hài hòa, hội nhập địa phương, vùng, cả nước và quốc tế.

Bốn là dân chủ nông thôn được mở rộng và đi sâu vào thực chất. Các chủ thể nông thôn (lao động nông thôn, chủ trang trại, hộ nông dân, các tổ chức phi chính phủ, nhà nước, tư nhân,…) tham gia tích cực trong mọi quá trình quyết định về chính sách phát triển nông thôn; thông tin minh bạch, thông suốt và hiệu quả giữa các tác nhân có liên quan; phân phối công bằng. Người nông dân thực sự “được tự do và tự quyết định trên luống cày, thửa ruộng của mình”, lựa chọn phương án sản xuất kinh doanh làm giàu cho mình, cho quê hương theo đúng chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Năm là nông dân, nông thôn có văn hóa phát triển, trí tuệ được nâng lên, sức lao động được giải phóng, nhiệt tình cách mạng được phát huy.

Đó chính là sức mạnh nội sinh của làng - xã trong công cuộc xây dựng nông thôn mới. Người nông dân có cuộc sống ổn định, trình độ văn hóa, khoa học - kỹ thuật và tay nghề cao, lối sống văn minh, hiện đại nhưng vẫn giữ gìn những giá trị văn hóa, bản sắc truyền thống, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, tham gia tích cực mọi phong trào chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh - quốc phòng, nhằm vừa tự hoàn thiện bản thân, nâng cao chất lượng cuộc sống của mình, vừa góp phần xây dựng quê hương văn minh giàu đẹp [25]. Mô hình nông thôn mới và các tiêu chí nông thôn mới download by : [e-mail] 9 Xây dựng mô hình nông thôn mới là mô hình phát triển cả về nông nghiệp và nông thôn, nên vừa mang tính tổng hợp, bao quát nhiều lĩnh vực, vừa đi sâu giải quyết nhiều vấn đề cụ thể, đồng thời giải quyết các mối quan hệ với các chính sách khác, các lĩnh vực khác trong sự tính toán, cân đối mang tính tổng thể, khắc phục tình trạng rời rạc hoặc duy ý chí. Sự hình dung của các nhà nghiên cứu về mô hình nông thôn mới là những kiểu mẫu cộng đồng theo tiêu chí mới, tiếp thu các thành tựu khoa học kỹ thuật hiện đại mà vẫn giữ được nét đặc trưng, tinh hoa văn hóa người dân.

Nhìn chung mô hình làng nông thôn mới theo hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa, hợp tác hóa, dân chủ hóa và văn minh. Mô hình nông thôn mới là tập hợp các hoạt động qua lại để cụ thể hóa các chương trình phát triển nông thôn; mô hình nhằm bố trí sử dụng các nguồn lực khan hiếm về tài chính, nhân lực, phương tiện, vật tư, thiết bị để tạo ra các sản phẩm hay dịch vụ trong một thời gian xác định và thỏa mãn các mục tiêu về kinh tế, xã hội và môi trường cho sự phát triển bền vững ở nông thôn. Mô hình nông thôn mới được quy định bởi các tính chất: đáp ứng yêu cầu phát triển, đổi mới về tổ chức, vận hành và cảnh quan môi trường, đạt hiệu quả cao trên tất cả các mặt về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, tiến bộ hơn so với mô hình cũ, chứa đựng các đặc điểm chung, có thể phổ biến và vận dụng trên cả nước. Qua nghiên cứu cho thấy: “Mô hình nông thôn mới là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay, là kiểu nông thôn được xây dựng so với mô hình nông thôn cũ mang tính tiên tiến về mọi mặt”.