Chương 1 Đầu tư trực tiếp nước ngoài và vai trò của FDI đối với phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam 1. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) 1. Khái niệm đầu tư trực tiếp nước ngoài Đầu tư trực tiếp nước ngoài là một hình thức đầu tư quốc tế, đó là hình thức đầu tư dài hạn của cá nhân hay công ty nước này vào nước khác bằng cách thiết lập cơ sở sản xuất, kinh doanh. Cá nhân hay công ty nước ngoài đó sẽ nắm quyền quản lý cơ sở sản xuất kinh doanh này.
Sự ra đời của đầu tư trực tiếp nước ngoài là kết quả tất yếu của quá trình quốc tế hóa và phân công lao động quốc tế. Bên cạnh đó đầu tư trực tiếp nước ngoài còn được nhìn nhận theo nhiều cách khác nhau. Tổ chức Thương mại Thế giới đưa ra định nghĩa như sau về FDI: “Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) xảy ra khi một nhà đầu tư từ một nước (nước chủ đầu tư) có được tài sản ở một nước khác (nước thu hút đầu tư) cùng với quyền quản lý tài sản đó. Phương diện quản lý là thứ để phân biệt FDI với các công cụ tài chính khác.
Trong phần lớn trường hợp, cả nhà đầu tư lẫn tài sản mà người đó quản lý ở nước ngoài là các cơ sở kinh doanh. Trong những trường hợp đó, nhà đầu tư thường hay được gọi là “công ty mẹ” và các tài sản được gọi là “công ty con” hay “chi nhánh công ty”. Theo luật FDI tại Việt Nam ban hành năm 1987 và được hoàn thiện bổ sung sau 4 lần sửa đổi (1989, 1992, 1996, 2000): “ Đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc các tổ chức và cá nhân nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền nước ngoài hoặc bất kỳ tài sản nào được chính phủ Việt Nam chấp nhận để hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp đồng hoặc thành lập xí nghiệp liên doanh hay xí nghiệp 100% vốn nước ngoài”. Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) đưa ra khái niệm: “ một doanh nghiệp đầu tư trực tiếp là một doanh nghệp có tư cách SV: Vũ Quang Việt 1 Lớp: CQ45/08.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chuyên đề cuối khóa Học viện Tài chính pháp nhân hoặc không có tư cách pháp nhân trong đó nhà đầu tư sở hữu ít nhất 10% cổ phiếu thường hoặc có quyền biểu quyết.
Điểm mấu chốt của đầu tư trực tiếp là chủ định thực hiện quyền kiểm soát công ty”. Như vậy qua những cách tiếp cận khác nhau có thể rút ra bản chất của đầu tư trực tiếp nước ngoài là sự di chuyển một khối lượng nguồn vốn kinh doanh dài hạn giữa các quốc gia nhằm thu lợi nhuận cao hơn. Đi kèm với đầu tư vốn là đầu tư công nghệ và tri thức kinh doanh nên hình thức này thúc đẩy mạnh mẽ quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa ở nước nhận đầu tư. Đặc điểm đầu tư trực tiếp nước ngoài Đầu tư trực tiếp nước ngoài có những đặc điểm chính sau: - Đầu tư trực tiếp nước ngoài chủ yếu được thực hiện bằng nguồn vốn tư nhân, chủ đầu tư chịu trách nhiệm về quản lý kinh doanh, lỗ, lãi.
Là hình thức có tính khả thi và tính hiệu quả cao, không để lại gánh nặng nợ nần cho nền kinh tế. - Các chủ đầu tư phải đóng góp một số vốn tối thiểu, tùy theo quy định của từng quốc gia để có quyền trực tiếp quản lý điều hành dự án đầu tư. - Đầu tư trực tiếp nước ngoài không chỉ có sự lưu chuyển vốn mà còn thường đi kèm theo công nghệ, kiến thức kinh doanh và gắn với mạng lưới phân phối rộng lớn trên phạm vi toàn cầu. Vì thế, đối với các nước nhận đầu tư, nhất là các nước đang phát triển thì hình thức đầu tư này tỏ ra có nhiều ưu thế hơn.
- Hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài được thực hiện thông qua việc xây dựng doanh nghiệp mới, mua lại toàn bộ hay từng phần doanh nghiệp đang hoạt động ở các nước nhận đầu tư hoặc sáp nhập các doanh nghiệp với nhau. - Các chủ đầu tư thực hiện hoạt động đầu tư phải tuân theo quy định pháp luật của nước nhận đầu tư. SV: Vũ Quang Việt 2 Lớp: CQ45/08.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chuyên đề cuối khóa Học viện Tài chính - Sau khi hoàn thành nghĩa vụ với nước nhận đầu tư chủ đầu tư có quyền chuyển số lợi nhuận hợp pháp thu được về nước hoặc tiếp tục tái đầu tư. Tỷ lệ góp vốn là cơ sở để phân chia quyền lợi và nghĩa vụ giữa các bên.
- Hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài phần lớn vì mục đích lợi nhuận nên chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực, các vùng miền có điều kiện thuận lợi mang lại lợi nhuận cao cho nhà đầu tư.3 Hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài Đầu tư trực tiếp nước ngoài chủ yếu được thực hiện dưới 3 hình thức sau: * Hợp đồng hợp tác kinh doanh: đây là hình thức đầu tư được ký giữa các nhà đầu tư nhằm hợp tác kinh doanh phân chia lợi nhuận, phân chia sản phẩm mà không thành lập pháp nhân. Hình thức này có các đặc trưng: - Các bên cùng nhau hợp tác kinh doanh trên cơ sở phân định trách nhiệm, quyền lợi và nghĩa vụ rõ ràng. - Thời hạn hợp đồng do hai bên thỏa thuận, phù hợp với tính chất hoạt động kinh doanh và sự cần thiết hoàn thành mục tiêu của hợp đồng. - Vấn đề vốn kinh doanh không nhất thiết phải đề cập trong văn bản hợp đồng.
* Doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài: là doanh nghiệp thuộc sở hữu của Nhà nước đầu tư nước ngoài do Nhà đầu tư nước ngoài thành lập tại Việt Nam tự quản lý và tự chịu trách nhiệm về kết quả kinh doanh. Hình thức này có các đặc trưng: - Doanh nghiệp 100% vốn FDI được thành lập theo hình thức Công ty trách nhiệm hữu hạn, có tư cách pháp nhân theo luật Việt Nam, được thành lập và hoạt động kể từ ngày được cấp giấy phép đầu tư. - Vốn pháp định của doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài ít nhất phải bằng 30% vốn đầu tư. Đối với các dự án xây dựng công trình kết cấu hạ tầng, dự án đầu tư vào địa bàn khuyến khích đầu tư, dự án trồng rừng, dự án có quy SV: Vũ Quang Việt 3 Lớp: CQ45/08.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chuyên đề cuối khóa Học viện Tài chính mô lớn, tỷ lệ này có thể thấp nhưng không dưới 20% vốn đầu tư và phải được cơ quan này cấp giấy phép đầu tư chấp nhận.
* Doanh nghiệp liên doanh: là doanh nghiệp được thành lập tại nước chủ nhà trên cơ sở hợp đồng liên doanh ký giữa bên hoặc các bên chủ nhà với bên hoặc các bên nước ngoài để đầu tư, kinh doanh tại nước chủ nhà. Hình thức này có các đặc trưng: - Cho ra đời một doanh nghiệp mới,có tư cách pháp nhân theo pháp luật của nước chủ nhà. - Mỗi bên liên doanh chịu trách nhiệm với bên kia, với doanh nghiệp liên doanh trong phạm vi phần vốn góp của mình vào vốn pháp định. - Đây là hình thức đầu tư mang lại nhiều lợi ích cho nhà đầu tư trong và ngoài nước.
Đối với nhà đầu tư trong nước: có điều kiện tiếp cận công nghệ hiện đại, trình độ quản lý tốt. Đối với nhà đầu tư nước ngoài: không bỡ ngỡ với môi trường pháp lí, đầu tư. Bên cạnh 3 hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài nói trên còn có các hình thức khác như: hợp đồng xây dựng – vận hành – chuyển giao (BOT), hợp đồng xây dựng – chuyển giao – vận hành (BTO), hợp đồng xây dựng – chuyển giao (BT). Các nhân tố ảnh hưởng tới thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài 1.1 Nhóm nhân tố thuộc về nước tiếp nhận đầu tư * Môi trường chính trị - xã hội Sự ổn định của môi trường chính trị - xã hội của nước tiếp nhận đầu tư có ý nghĩa quyết định đến việc huy động và sử dụng có hiệu quả vốn đầu tư, đặc biệt là đầu tư nước ngoài, nếu môi trường chính trị không ổn định đặc biệt là thể chế chính trị sẽ khiến lòng tin của các nhà đầu tư giảm sút do họ phải gánh chịu những thiệt hại.
Ngoài ra khi tình hình chính trị - xã hội không ổn định, nhà nước không đủ khả năng kiểm soát hoạt động của các nhà đầu tư nước ngoài, hậu quả là các nhà đầu tư hoạt động không theo định hướng phát SV: Vũ Quang Việt 4 Lớp: CQ45/08.01 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chuyên đề cuối khóa Học viện Tài chính triển kinh tế - xã hội mà nước tiếp nhận đề ra, do đó hiệu quả sử dụng vốn FDI rất thấp. * Môi trường kinh tế vĩ mô Đây là điều kiện tiên quyết của mọi ý định và hành vi đầu tư và là điều đặc biệt quan trọng đối với việc huy động và sử dụng vốn nước ngoài. Để thu hút được FDI, nền kinh tế của nước tiếp nhận phải là nơi an toàn cho sự vận động của vốn đầu tư, là nơi có khả năng sinh lời cao hơn các nơi khác. Hơn nữa môi trường kinh tế vĩ mô có ổn định thì mới có điều kiện sử dụng tốt FDI.
* Hệ thống luật pháp Môi trường luật pháp là một yếu tố không thể không xem xét đối với hoạt động FDI. Một hệ thống pháp luật đồng bộ, hoàn thiện và vận hành hữu hiệu là một trong những yếu tố tạo nên môi trường kinh doanh thuận lợi, định hướng và hỗ trợ, tạo niềm tin cho các nhà đầu tư nước ngoài. * Hệ thống cơ sở hạ tầng Kết cấu hạ tầng của nước tiếp nhận đầu tư là cơ sở để thu hút FDI và cũng là nhân tố thúc đẩy hoạt động FDI diễn ra nhanh chóng, có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả của hoạt động FDI, do đó hệ thống cơ sở hạ tầng là một trong những mối quan tâm hàng đầu của các nhà đầu tư nước ngoài trước khi ra quyết định đầu tư. * Trình độ của nước tiếp nhận đầu tư Nguồn lao động vừa là nhân tố để thu hút vừa là nhân tố sử dụng có hiệu quả FDI bởi trình độ của con người quyết định khả năng hợp tác kinh doanh, năng suất lao động, nếu trình độ lao động và quản lý của nước tiếp nhận cao nhà đầu tư nước ngoài sẽ giảm bớt chi phí đào tạo cũng như thời gian đào tạo, hiệu quả của các dự án đầu tư sẽ cao.
Do đó sẽ thu hút được FDI.