lời mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung khóa luận bao gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Lý luận chung về hoạt động xuất khẩu gạo và thị trƣờng gạo châu Phi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Chƣơng 2: Thực trạng xuất khẩu gạo của Việt Nam sang châu Phi Chƣơng 3: Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu gạo Việt Nam sang châu Phi Để hoàn thành khóa luận này, em xin chân thành gửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo trƣờng Đại học Ngoại thƣơng Hà Nội, và đặc biệt là cô giáo – Thạc sỹ Trần Bích Ngọc, ngƣời đã tận tình hƣớng dẫn em trong suốt quá trình viết khóa luận này. Do giới hạn về thời gian cũng nhƣ kiến thức của mình nên nội dung của khóa luận không tránh khỏi những sai sót. Rất mong đƣợc sự đóng góp của thầy cô và những ngƣời quan tâm để khóa luận đƣợc hoàn thiện hơn. Em xin chân thành cảm ơn! LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU GẠO VÀ THỊ TRƢỜNG GẠO CHÂU PHI 1.
Tổng quan về hoạt động xuất khẩu gạo và mặt hàng gạo 1. Khái niệm về xuất khẩu hàng hóa nói chung và xuất khẩu gạo nói riêng Theo một cách hiểu chung nhất thì xuất khẩu là hoạt động đƣa hàng hoá, dịch vụ từ quốc gia này sang quốc gia khác. Dƣới góc độ marketing, xuất khẩu đƣợc coi là một hình thức thâm nhập thị trƣờng nƣớc ngoài ít rủi ro và chi phí thấp. Mục đích của hoạt động xuất khẩu là nhằm khai thác đƣợc lợi thế so sánh của từng quốc gia trong phân công lao động quốc tế.
Trên thực tế, hoạt động xuất khẩu diễn ra trên mọi lĩnh vực, dƣới nhiều hình thức khác nhau, từ hàng hoá tiêu dùng cho đến máy móc thiết bị, công nghệ hay nguyên vật liệu phục vụ cho sản xuất,. nhƣng mục đích chính cuối cùng của xuất khẩu cho dù dƣới hình thức nào cũng đem lại lợi ích cho quốc gia. Xuất khẩu là hoạt động không bị giới hạn về không gian hay thời gian. Nó có thể diễn ra chỉ trong thời gian ngắn hay hàng thập kỉ, có thể chỉ trong phạm vi lãnh thổ quốc gia hoặc có thể diễn ra ở nhiều quốc gia.
Gạo là một loại hàng hoá, do vậy việc xuất khẩu nó một cách tổng thể cũng nhƣ việc xuất khẩu bất kì một loại hàng hoá nào khác: xuất khẩu gạo là việc đƣa mặt hàng gạo từ quốc gia này sang quốc gia khác. Lý thuyết về sản phẩm lúa gạo 1. Khái niệm mặt hàng gạo Gạo là một sản phẩm lƣơng thực thu từ cây lúa. Hạt gạo thƣờng có màu trắng, nâu hoặc đỏ thẫm, chứa nhiều dinh dƣỡng.
Hạt gạo chính là nhân của thóc sau khi xay để tách bỏ vỏ trấu. Hạt gạo sau khi xay đƣợc gọi là gạo lứt hay gạo lật, nếu tiếp tục xát để tách cám thì gọi là gạo xát hay gạo trắng. Nguồn gốc cây lúa trên thế giới Trên thế giới, chỉ có cƣ dân ở hai vùng châu Á và châu Phi biết nuôi dƣỡng cây lúa từ loài lúa dại thiên nhiên trở thành cây lúa trồng cách đây hàng ngàn năm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 để cung cấp nguồn thực phẩm cho dân tộc địa phƣơng. Đó là lúa Oryzasativa ở châu Á và lúa Oryzaglaberrima ở châu Phi.
Loài lúa Oryza sativa ở Châu Á có nguồn gốc phát xuất ở nơi nào vẫn là đề tài tranh luận của các nhà khoa học thế giới. Trƣớc đây, có bốn giả thuyết về nơi xuất phát đầu tiên của cây lúa trồng châu Á, đó là: nguồn gốc Trung Quốc, nguồn gốc Đông Nam Á, và giả thuyết đa trung tâm phát sinh. Tuy nhiên, gần đây, một nhóm các nhà nghiên cứu của Viện Hàn lâm Khoa học quốc gia Hoa Kỳ (PNAS) đã phát hiện ra lúa gạo có thể đã xuất hiện lần đầu vào khoảng 9.000 năm trƣớc ở thung lũng sông Dƣơng Tử, Trung Quốc theo kết quả một nghiên cứu về lịch sử tiến hóa hàng nghìn năm thông qua phân tích trình tự gen lúa gạo ở quy mô lớn. Phân bố lúa gạo trên thế giới Ngày nay các nƣớc phát triển trên một bình diện rộng khắp thế giới với hơn 100 quốc gia trồng lúa, phân bố trên khắp các vùng trên thế giới.
Tuy nhiên, vùng trồng và sản xuất lúa gạo chính vẫn là Châu Á, nơi mà gạo đóng một vai trò không thể thay thế trong đời sống hàng ngày.1: Tỷ trọng sản xuất gạo theo vùng trên thế giới Đơn vị: % 2010 2011 2012 2013 Châu Á 90,4 90,6 90,5 90,6 Châu Mỹ 5,2 5,1 4,9 4,9 Châu Phi 3,8 3,6 3,9 3,9 Châu Âu 0,6 0,6 0,6 0,5 Châu Đại 0 0,1 0,1 0,2 Dƣơng Nguồn: Faostat Nhìn vào bảng số liệu trên chúng ta có thể thấy trong giai đoạn 2010-2013, tỷ trọng sản xuất lúa gạo của các châu lục thay đổi không đáng kể. Châu Á vẫn luôn giữ vị trí số một trên thế giới, chiếm một tỷ trọng lớn hơn rất nhiều so với các châu lục khác, hơn 90% lƣợng lúa gạo đƣợc sản xuất ra hàng năm, trong khi đứng thứ hai LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 là châu Mỹ chỉ chiếm 4-5%, sau đó là châu Phi với hơn 3% và cuối cùng là châu Âu và châu Đại Dƣơng với tỷ trọng sản xuất lúa gạo không đáng kể, chiếm chƣa đến 1% tỷ trọng sản xuất lúa gạo trên thế giới.1: Tỷ trọng sản xuất gạo theo vùng trên thế giới Năm 2010 Năm 2013 Nguồn: Faostat (http://faostat3.org) Là châu lục chiếm tỷ trọng sản xuất lúa gạo lớn nhất thế giới nên nằm trong châu Á có rất nhiều các quốc gia sản xuất gạo đứng đầu thế giới, trong đó phải kể đến: Trung Quốc, Ấn Độ, In-đô-nê-si-a, Bangladesh, Thái Lan, Myanma, Việt Nam, Lào, Campuchia, Hàn Quốc, Nhật Bản,… Bảng 1.2: 5 nƣớc có sản lƣợng gạo nhiều nhất thế giới năm 2014 Nƣớc Sản lƣợng (triệu tấn) Tỷ trọng trên toàn thế giới (%) Trung Quốc 144,5 30,4 Ấn Độ 102,5 21,6 In-đô-nê-si-a 36,5 7,7 Bangladesh 34,6 7,3 Việt Nam 28,3 6 Nguồn: Bộ Nông nghiệp Mỹ USDA (http://www.com/) Năm nƣớc sản xuất gạo nhiều nhất thế giới năm 2014 đều là những quốc gia thuộc châu Á. Trong đó, Trung Quốc có sản lƣợng gạo lớn nhất, chiếm tỷ trọng đến 30,4% tổng sản lƣợng gạo thế giới năm 2014. Ở Trung Quốc, trồng lúa đã đƣợc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 phát triển trong giai đoạn đầu của nền văn minh, do đó, nó đã trở thành một quốc gia sản xuất lúa gạo truyền thống.
Với điều kiện địa lý thuận lợi, lao động giá rẻ, đất phù sa ven sông màu mỡ và kỹ năng truyền thống đã cho phép một số khu vực của Trung Quốc sản xuất số lƣợng lớn gạo với chất lƣợng cao, nhƣ: vùng Tây Nam Trung Quốc, Quảng Đông, Hồ Nam,… Đứng ở vị trí thứ hai là Ấn Độ với sản lƣợng gạo năm 2014 là 102,5 triệu tấn, chiếm 21,6 sản lƣợng gạo thế giới. Ở Ấn Độ, gạo là lƣơng thực đƣợc trồng ở hầu hết các bang. Các vùng sản xuất lúa gạo lớn ở Ấn Độ là West Bengal, Bihar, Tamil Nadu, Andhra Pradesh, Uttar Pradesh, bang Madhya Pradesh, Karnataka, Assam và Orissa. Với sự giúp đỡ của thủy lợi, giống đƣợc cải thiện, sử dụng phân bón, sản xuất lúa gạo ở Ấn Độ đang tăng nhƣng năng suất trung bình của nó vẫn còn thấp so với các nƣớc sản xuất lúa gạo quan trọng khác.
Thứ ba là In-đô-nê-si-a. Theo số liệu của Viện nghiên cứu lúa gạo quốc tế - IRRI, sản lƣợng gạo bình quân hàng năm của In-đô-nê-si-a khoảng 36 triệu tấn, trong đó sản xuất chủ yếu ở Java, Sumatra và Borneo. Tiếp theo là Bangladesh. Với diện tích khoảng 11 triệu ha và sản lƣợng hàng năm hơn 30 triệu tấn (Viện nghiên cứu lúa gạo quốc tế - IRRI) đã làm cho Bangladesh trở thành một trong những nƣớc sản xuất gạo lớn nhất thế giới.
Phần lớn các cánh đồng lúa đƣợc trồng trong khu vực đồng bằng sông Hằng, nơi có lƣợng mƣa hàng năm là hơn 250 cm và đất là nặng và ƣớt tất cả các thời gian. Và đứng ở vị trí thứ năm trong những những nƣớc sản xuất gạo nhiều nhất thế giới năm 2014 là Việt Nam. Với nền văn minh lúa nƣớc lâu đời, thêm vào đó là điều kiện tự nhiên thích hợp cho việc trồng lúa, lúa gạo Việt Nam đã trở thành sản phẩm chủ yếu, mặt hàng xuất khẩu chủ lực của quốc gia này. Đặc điểm của thị trường xuất khẩu gạo Thị trƣờng gạo có tính thời vụ trong trao đổi xuất khẩu vì gạo là một sản phẩm của ngành nông nghiệp.
Sản xuất nông nghiệp mang tính thời vụ do các loại cây trồng phải đòi hỏi sự phù hợp về đặc điểm khí hậu, sinh thái kết hợp với đặc điểm kỹ thuật của nó để có thể phất triển tốt, và lúa gạo cũng vậy. Số lƣợng cung cấp lúa gạo trên thị trƣờng là không đều vào mỗi thời điểm trong năm, thƣờng chỉ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 trở nên sôi động vào sau mùa thu hoạch lúa. Đây cũng chính là một nhƣợc điểm đối với các nƣớc xuất khẩu gạo không có khả năng dự trữ, bảo quản gạo tốt, sẽ phải bán hết ngay sau khi thu hoạch dẫn đến tình trạng bị ép giá, trong khi sau thời gian đó lại không có gạo để xuất khẩu, mà giá cả lúc trái vụ thì bao giờ cũng cao hơn giá cả lúc chính vụ. Trên thị trƣờng xuất khẩu gạo, buôn bán gạo chủ yếu đƣợc ký kết giữa các chính phủ với nhau thông qua các hiệp định, các hợp đồng có tính nguyên tắc, dài hạn và định lƣợng cụ thể hàng năm vào đầu các niên vụ.
Gạo không chỉ là loại hàng hóa có tầm quan trọng đặc biệt đối với đời sống con ngƣời, mà còn là một mặt hàng chiến lƣợc giúp Chính phủ các nƣớc thực hiện chính sách đối ngoại thông qua hình thức viện trợ và đảm bảo an ninh lƣơng thực quốc gia. Thị trƣờng gạo thế giới chủ yếu bị chi phối bởi các nƣớc xuất khẩu và nhập khẩu lớn. Mỗi khi có sự biến động về nhu cầu ở những quốc gia tiêu thụ gạo chính nhƣ Trung Quốc, Philipines, Bangladesh, Malaysia,… hay có sự biến động về lƣợng gạo xuất khẩu của những thị trƣờng xuất khẩu lớn nhƣ Thái Lan, Ấn Độ, Việt Nam,… thì giá gạo trên thị trƣờng thế giới lại thay đổi dẫn tới những biến động trong cung - cầu gạo. Nhƣ trong năm 2014 vừa qua, Thái Lan xả kho gạo đã làm cho giá gạo ở Thái Lan giảm mạnh, điều này đã gây ảnh hƣởng lớn đến thị trƣờng gạo thế giới.
Ngoài ra thì sản lƣợng gạo xuất, nhập khẩu trên thế giới còn chịu sự tác động khá mạnh từ chính sách của Nhà nƣớc.