Luận án tiến sĩ: Các yếu tố ảnh hưởng lòng trung thành du khách du lịch tâm linh Việt Nam

Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến lòng trung thành của du khách tại điểm du lịch tâm linh Việt Nam. Tải file word ngay!

• Tác giả: Thân Trọng Thụy
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Anh Tuấn
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế du lịch
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến lòng trung thành của du khách tại các điểm du lịch tâm linh ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Yếu tố ảnh hưởng lòng trung thành du khách du lịch tâm linh 59 ký tự

Du lịch tâm linh đã và đang trở thành một loại hình du lịch quan trọng tại Việt Nam, thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm. Tuy nhiên, việc hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến lòng trung thành của du khách vẫn còn là một thách thức lớn đối với các nhà quản lý và doanh nghiệp du lịch. Sự phát triển mạnh mẽ của ngành du lịch Việt Nam, với việc tăng trưởng liên tục về lượng khách quốc tế và nội địa, cùng với sự đa dạng về tài nguyên văn hóa, tín ngưỡng, đã tạo nền tảng vững chắc cho loại hình du lịch đặc biệt này (Tổng cục Du lịch, 2018; World Economic Forum, 2017). Việt Nam sở hữu nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể được UNESCO công nhận, cùng với hàng ngàn cơ sở thờ tự của nhiều tôn giáo, biến đất nước thành một điểm đến tâm linh phong phú (UNESCO, 2017; Bộ Ngoại giao, 2016). Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nghiên cứu chuyên sâu về lòng trung thành du khách du lịch tâm linh để khai thác tối đa tiềm năng và phát triển bền vững.

Lòng trung thành của du khách không chỉ thể hiện qua ý định quay trở lại mà còn qua sự sẵn lòng giới thiệu điểm đến cho người khác (Thân Trọng Thụy, 2019). Việc duy trì du khách hiện tại thường tiết kiệm chi phí hơn so với việc thu hút khách mới (Zhang & cộng sự, 2014). Do đó, việc xây dựng và củng cố lòng trung thành là mục tiêu chiến lược. Du lịch tâm linh khác biệt với các loại hình du lịch khác bởi tính thiêng và niềm tin tâm linh sâu sắc của du khách. Các điểm đến tâm linh cần vượt ra ngoài yếu tố tôn giáo để tạo ra sự hài lòng thông qua việc xây dựng các thuộc tính hấp dẫn và thương hiệu du lịch đặc trưng (Thân Trọng Thụy, 2019). Nghiên cứu này tổng quan các yếu tố then chốt, từ hành vi du khách tâm linh đến chất lượng dịch vụ du lịch tâm linh, nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện về cách thúc đẩy lòng trung thành trong lĩnh vực đặc thù này.

1.1. Khái niệm và Đặc điểm Du lịch Tâm linh Nền tảng phát triển 59 ký tự

Theo Thân Trọng Thụy (2019), du lịch tâm linh là hoạt động du lịch ngoài nơi cư trú thường xuyên, gắn với niềm tin tâm linh cá nhân tại những địa điểm đặc thù, hướng tới thỏa mãn nhu cầu về tinh thần, tâm lý và niềm tin vào sức mạnh siêu nhiên. Đây là loại hình du lịch lâu đời, bắt nguồn từ các chuyến du lịch hành hương trong nhiều tôn giáo trên thế giới. Đặc điểm nổi bật của loại hình này là tính tự nguyện và sự bền vững trong lựa chọn điểm đến, thường không mang tính ngẫu hứng mà tuân thủ theo lịch trình hoặc niềm tin sâu sắc. Các sản phẩm du lịch tâm linh rất đa dạng, bao gồm tham bái thuần túy, tham quan kết hợp hành lễ, và các khóa tu thiền định (Thân Trọng Thụy, 2019). Việc khám phá địa danh, tìm hiểu triết lý, tham gia các hoạt động hành lễ đúng cách, và trải nghiệm đời sống tâm linh tại chỗ là những yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị của chuyến đi. Du khách tìm kiếm sự thanh tịnh, bình an trong tâm hồn và sự hoàn thiện cá nhân thông qua những trải nghiệm này.

1.2. Lòng Trung thành Du khách Lý thuyết và các cấp độ gắn bó 59 ký tự

Khái niệm lòng trung thành của du khách thường được định nghĩa là ý định tái sử dụng dịch vụ hoặc điểm đến trong tương lai và sự sẵn lòng giới thiệu cho người khác (Thân Trọng Thụy, 2019). Theo lý thuyết hành vi du khách, lòng trung thành không chỉ là hành vi mua lặp lại mà còn bao gồm thái độ tích cực, cam kết của khách hàng, và sự gắn bó với thương hiệu du lịch. Nhiều mô hình lòng trung thành khách hàng đã được phát triển để giải thích các yếu tố ảnh hưởng, từ hình ảnh điểm đến, chất lượng dịch vụ đến sự hài lòng của du khách (Bigne & cộng sự, 2001; Um & cộng sự, 2006; Sun & cộng sự, 2013). Các cấp độ trung thành có thể bao gồm từ sự quen thuộc ban đầu đến sự gắn kết cảm xúc sâu sắc, thúc đẩy tái sử dụng dịch vụ du lịch và giới thiệu truyền miệng (WOM). Đối với du lịch tâm linh, niềm tin và yếu tố cảm xúc đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành và duy trì lòng trung thành.

1.3. Bối cảnh Du lịch Tâm linh Việt Nam Cơ hội và Thách thức 59 ký tự

Việt Nam với hàng ngàn di tích, danh thắng, cơ sở thờ tự (chùa, đền, miếu, nhà thờ) đã được quốc tế công nhận là quốc gia có tiềm năng lớn cho phát triển du lịch bền vững nói chung và du lịch tâm linh nói riêng (Thân Trọng Thụy, 2019). Các điểm đến nổi tiếng như chùa Hương, Yên Tử, Bái Đính, La Vang, Côn Đảo là minh chứng cho sức hút của loại hình này. Tuy nhiên, theo Thân Trọng Thụy (2019), du lịch tâm linh tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều hạn chế như thiếu tính chuyên nghiệp, chưa được phát triển tương xứng, và còn tồn tại những biểu hiện tiêu cực ảnh hưởng đến hình ảnh điểm đến. Sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các quốc gia trong khu vực đòi hỏi Việt Nam phải xây dựng nhận thức thương hiệu điểm đến mạnh mẽ, nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch tâm linh và đa dạng hóa sản phẩm. Việc tạo dựng sự hấp dẫn không chỉ dựa vào niềm tin tôn giáo mà còn cần chú trọng đến trải nghiệm du lịch tâm linh tổng thể để thu hút và giữ chân du khách hiệu quả.

II. Cách thức Nghiên cứu Lòng Trung thành Du khách Tâm linh Phương pháp hiệu quả 60 ký tự

Việc nghiên cứu lòng trung thành du khách du lịch tâm linh đòi hỏi một cách tiếp cận khoa học, kết hợp nhiều phương pháp để đảm bảo tính khách quan và đáng tin cậy của kết quả. Luận án của Thân Trọng Thụy (2019) đã áp dụng kết hợp cả nghiên cứu định tính và định lượng, một phương pháp hiệu quả để khám phá và kiểm chứng các giả thuyết phức tạp. Các nhà nghiên cứu thường bắt đầu bằng việc tổng quan các tài liệu liên quan, bao gồm các nghiên cứu du lịch tâm linh trên thế giới và tại Việt Nam, để xác định các khoảng trống và định hình hướng nghiên cứu. Việc này giúp xây dựng một nền tảng lý thuyết vững chắc, hiểu rõ các hành vi du khách tâm linh và các yếu tố tiềm năng ảnh hưởng đến lòng trung thành.

Trong các nghiên cứu về lòng trung thành, các khái niệm như chất lượng dịch vụ du lịch tâm linh, giá trị cảm nhận của du khách, sự hài lòng của du khách, và niềm tin tôn giáo luôn là những biến số trọng tâm. Để đo lường một cách chính xác, việc thiết kế thang đo phù hợp với bối cảnh nghiên cứu là cực kỳ quan trọng. Thang đo này cần được hiệu chỉnh và kiểm định độ tin cậy, giá trị hội tụ, và giá trị phân biệt thông qua các kỹ thuật thống kê nâng cao (Thân Trọng Thụy, 2019). Quy trình nghiên cứu được thiết kế bài bản, từ việc lựa chọn mẫu, thu thập dữ liệu đến phân tích bằng các mô hình cấu trúc, đảm bảo rằng kết quả thu được có thể đại diện và khái quát hóa cho tổng thể. Điều này giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng khoa học, tối ưu hóa các chiến lược marketing du lịch và quản lý điểm đến du lịch để nâng cao lòng trung thành. Mục tiêu cuối cùng là không chỉ thu hút khách mà còn biến họ thành những đại sứ tích cực, thúc đẩy giới thiệu truyền miệng (WOM) và tái sử dụng dịch vụ du lịch.

2.1. Phân tích Các Nghiên cứu Khoa học về Hành vi Du khách 59 ký tự

Các nghiên cứu du lịch tâm linh trước đây đã cung cấp nhiều góc nhìn về hành vi du khách tâm linh. Từ các nghiên cứu về hành hương tôn giáo cổ xưa đến các phân tích hiện đại về động cơ du lịch thế tục, các tác giả đã khám phá nhiều lý do khiến du khách chọn điểm đến tâm linh (Kemenidous & Vourous, 2015; Drule & cộng sự, 2012). Theo Thân Trọng Thụy (2019), các động cơ chính bao gồm nhu cầu tâm linh cá nhân, mong muốn cầu nguyện, tìm hiểu văn hóa, và thậm chí là mục đích sức khỏe. Tuy nhiên, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng vẫn còn khoảng trống về việc mô hình hóa các yếu tố ảnh hưởng lòng trung thành du lịch tâm linh dưới tác động của niềm tin tâm linh (Thân Trọng Thụy, 2019). Việc tổng hợp những phát hiện này là bước đầu tiên để xây dựng một khung lý thuyết toàn diện, nhận diện các biến số quan trọng như chất lượng dịch vụ du lịch tâm linh hay giá trị cảm nhận của du khách.

2.2. Xây dựng Mô hình Lòng Trung thành Từ lý thuyết đến thực tiễn 60 ký tự

Việc xây dựng mô hình lòng trung thành khách hàng là trọng tâm của nhiều nghiên cứu. Thân Trọng Thụy (2019) đã thiết lập một mô hình đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến hình ảnh điểm đến, sự hài lòng của du khách, và lòng trung thành du khách du lịch tâm linh, trong đó niềm tin tâm linh là một yếu tố không thể tách rời. Các mô hình này thường tích hợp các lý thuyết về hành vi du khách, bao gồm ảnh hưởng của hình ảnh điểm đến, chất lượng dịch vụ, giá trị cảm nhận, và trải nghiệm du lịch tâm linh. Ví dụ, các nghiên cứu của Bigne & cộng sự (2001) và Um & cộng sự (2006) đã chỉ ra mối quan hệ gián tiếp giữa hình ảnh điểm đến, chất lượng dịch vụ, sự hài lòng và ý định quay lại. Mô hình của Sun & cộng sự (2013) còn bổ sung thêm yếu tố quen thuộc, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng nhận thức thương hiệu điểm đến. Những mô hình này cung cấp khuôn khổ để kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ giữa các biến số, từ đó đưa ra những hàm ý thực tiễn.

2.3. Quy trình Thu thập và Phân tích Dữ liệu Đảm bảo độ tin cậy 59 ký tự

Để có được kết quả nghiên cứu đáng tin cậy về yếu tố ảnh hưởng lòng trung thành du lịch tâm linh, Thân Trọng Thụy (2019) đã sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng. Nghiên cứu định tính thông qua phỏng vấn chuyên gia giúp phát triển và hiệu chỉnh các thang đo, đảm bảo tính phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Nghiên cứu định lượng sử dụng khảo sát du khách tại các điểm đến tâm linh nổi tiếng ở Việt Nam (miền Bắc, Trung, Nam) và áp dụng các phương pháp phân tích dữ liệu đa biến như Cronbach Alpha, EFA, CFA, SEM, t-test, ANOVA. Các kỹ thuật này cho phép kiểm định độ tin cậy của thang đo, đánh giá mối quan hệ giữa các biến số và kiểm định các giả thuyết nghiên cứu. Đặc biệt, việc phát triển bộ thang đo cho niềm tin tâm linh là một đóng góp quan trọng, cung cấp công cụ mới cho các nghiên cứu du lịch tâm linh tiếp theo. Quy trình này giúp xác định chính xác các chỉ số đo lường lòng trung thành và các yếu tố tác động.

III. Top 6 Yếu tố then chốt ảnh hưởng lòng trung thành du lịch tâm linh bền vững 60 ký tự

Việc khám phá các yếu tố ảnh hưởng lòng trung thành du khách du lịch tâm linh là trọng tâm để định hình các chiến lược phát triển. Kết quả nghiên cứu của Thân Trọng Thụy (2019) đã chỉ ra một số yếu tố then chốt có tác động đáng kể đến sự hài lòng và lòng trung thành của du khách. Các yếu tố này không chỉ dừng lại ở các khía cạnh vật chất mà còn đi sâu vào những giá trị tinh thần, cảm xúc mà du lịch tâm linh mang lại. Sự khác biệt của loại hình du lịch này so với các loại hình khác nằm ở mối liên hệ sâu sắc với niềm tin tôn giáo và những giá trị tâm linh cá nhân của du khách.

Mô hình nghiên cứu đã kiểm chứng được mối quan hệ phức tạp giữa hình ảnh điểm đến, chất lượng dịch vụ du lịch tâm linh, giá trị cảm nhận của du khách, sự hài lòng của du khách, và cuối cùng là lòng trung thành du khách. Những yếu tố này tương tác lẫn nhau, tạo nên một chuỗi giá trị từ trải nghiệm ban đầu đến ý định quay trở lại và sự giới thiệu truyền miệng. Ví dụ, một điểm đến tâm linh có di sản văn hóa phong phú, được bảo tồn tốt và cung cấp chất lượng dịch vụ cao sẽ dễ dàng tạo ra giá trị cảm nhận tích cực, dẫn đến sự hài lòng của du khách và từ đó hình thành lòng trung thành. Việc hiểu rõ từng yếu tố và mức độ tác động của chúng là cơ sở để các nhà quản lý và doanh nghiệp du lịch đưa ra các giải pháp phù hợp, nhằm phát triển du lịch bền vững và nâng cao vị thế của Việt Nam trên bản đồ du lịch tâm linh quốc tế. Các yếu tố này cần được xem xét một cách toàn diện để đảm bảo sự phát triển hài hòa giữa các khía cạnh kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường. Sự quan tâm đến yếu tố cảm xúc trong du lịch cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng sự gắn bó với thương hiệu du lịch và cam kết của khách hàng lâu dài.

3.1. Niềm tin Tâm linh và Giá trị cảm nhận Động lực cốt lõi 60 ký tự

Niềm tin tâm linh là yếu tố đặc trưng và mạnh mẽ nhất thúc đẩy động cơ du lịch tâm linh của du khách. Theo Thân Trọng Thụy (2019), niềm tin này không chỉ là yếu tố ban đầu thu hút du khách đến với điểm đến tâm linh mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến giá trị cảm nhận của du khách về trải nghiệm. Du khách tìm kiếm sự kết nối tâm linh, sự thanh tịnh, và ý nghĩa cuộc sống tại những nơi linh thiêng. Khi những kỳ vọng về mặt tinh thần được đáp ứng, trải nghiệm du lịch tâm linh sẽ trở nên sâu sắc và đáng nhớ, tạo ra sự hài lòng của du khách cao. Giá trị cảm nhận, bao gồm cả giá trị vật chất và tinh thần, là cầu nối giữa chất lượng dịch vụ và sự hài lòng. Một chuyến đi được đánh giá là 'xứng đáng' sẽ củng cố lòng trung thành du khách và khuyến khích tái sử dụng dịch vụ du lịch.

3.2. Chất lượng dịch vụ và Trải nghiệm du lịch tâm linh Nâng cao hài lòng 60 ký tự

Chất lượng dịch vụ du lịch tâm linh đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra sự hài lòng của du khách. Thân Trọng Thụy (2019) chỉ ra rằng chất lượng dịch vụ không chỉ bao gồm cơ sở vật chất, tiện nghi, mà còn là thái độ phục vụ của nhân viên, an ninh trật tự, và sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương. Một trải nghiệm du lịch tâm linh tích cực, nơi du khách cảm thấy được tôn trọng, an toàn, và được hỗ trợ trong việc thực hiện các nghi lễ hoặc tìm hiểu văn hóa, sẽ trực tiếp dẫn đến sự hài lòng. Chất lượng dịch vụ tốt không chỉ đáp ứng kỳ vọng mà còn vượt qua kỳ vọng, tạo ra yếu tố cảm xúc trong du lịch mạnh mẽ, từ đó củng cố lòng trung thành du khách và khuyến khích giới thiệu truyền miệng (WOM). Việc đầu tư vào chất lượng dịch vụ là cách hiệu quả để biến du khách một lần thành khách hàng trung thành.

3.3. Hình ảnh điểm đến và Nhận thức thương hiệu Tạo sự gắn bó 60 ký tự

Hình ảnh điểm đến là nhận thức tổng thể của du khách về một điểm đến tâm linh, bao gồm cả các yếu tố vật chất (cảnh quan, di sản văn hóa) và phi vật chất (khí hậu, con người, sự thân thiện, an toàn). Theo Thân Trọng Thụy (2019), một hình ảnh điểm đến tích cực sẽ thu hút du khách ban đầu và ảnh hưởng đến thái độ du khách trong suốt chuyến đi. Nhận thức thương hiệu điểm đến mạnh mẽ giúp phân biệt điểm đến đó với các đối thủ cạnh tranh và tạo ra sự gắn bó với thương hiệu du lịch. Khi du khách có ấn tượng tốt về hình ảnh và thương hiệu, họ sẽ có sự hài lòng của du khách cao hơn và khả năng trở thành khách hàng trung thành lớn hơn. Việc xây dựng và quảng bá hình ảnh điểm đến cần được thực hiện một cách chuyên nghiệp, kết hợp giữa bảo tồn giá trị truyền thống và phát triển các tiện ích hiện đại, đáp ứng đa dạng nhu cầu của hành vi du khách tâm linh.

IV. Hàm ý Thực tiễn Chiến lược Nâng cao Lòng trung thành Du khách Tâm linh 60 ký tự

Kết quả nghiên cứu về yếu tố ảnh hưởng lòng trung thành du lịch tâm linh cung cấp những hàm ý quan trọng cho việc phát triển và quản lý du lịch tâm linh tại Việt Nam. Để biến những phát hiện khoa học thành hành động cụ thể, các nhà quản lý điểm đến, doanh nghiệp du lịch và chính quyền địa phương cần áp dụng các chiến lược marketing du lịch và quản lý hiệu quả. Mục tiêu cuối cùng là không chỉ thu hút số lượng lớn du khách mà còn xây dựng một cộng đồng du khách trung thành, những người sẽ quay trở lại nhiều lần và trở thành kênh quảng bá hiệu quả thông qua giới thiệu truyền miệng (WOM).

Theo Thân Trọng Thụy (2019), việc nâng cao tính hấp dẫn của điểm đến du lịch tâm linh là chìa khóa. Điều này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ trong việc bảo tồn các di sản văn hóa và cảnh quan thiên nhiên, đồng thời phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo. Các chiến lược marketing du lịch cần tập trung vào việc truyền tải giá trị cảm nhận của du khách một cách chân thực và sâu sắc, làm nổi bật niềm tin tôn giáo và trải nghiệm du lịch tâm linh đích thực. Việc quản lý điểm đến du lịch cần chuyên nghiệp hơn, đảm bảo chất lượng dịch vụ du lịch tâm linh và sự an toàn cho du khách, từ đó nâng cao sự hài lòng của du khách. Những nỗ lực này không chỉ giúp tăng lòng trung thành du khách mà còn góp phần vào phát triển du lịch bền vững, mang lại lợi ích kinh tế, xã hội và văn hóa cho cộng đồng địa phương. Sự gắn bó với thương hiệu du lịch và cam kết của khách hàng lâu dài là minh chứng cho sự thành công của các chiến lược này. Đồng thời, việc thường xuyên theo dõi các chỉ số đo lường lòng trung thành sẽ giúp đánh giá hiệu quả và điều chỉnh chiến lược kịp thời.

4.1. Cải thiện Tính hấp dẫn của Điểm đến Tâm linh Thu hút và giữ chân 60 ký tự

Để cải thiện tính hấp dẫn của điểm đến tâm linh, Thân Trọng Thụy (2019) khuyến nghị tập trung vào bốn khía cạnh chính: (i) bảo tồn cảnh quan thiên nhiên; (ii) phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa; (iii) nâng cao ý thức cộng đồng về du lịch bền vững; và (iv) tăng cường sự hỗ trợ của chính quyền địa phương với doanh nghiệp, cộng đồng và du khách. Một điểm đến tâm linh hấp dẫn không chỉ là nơi có di sản văn hóa phong phú mà còn là nơi mang lại trải nghiệm du lịch tâm linh trọn vẹn, an toàn và thân thiện. Việc tạo ra một nhận thức thương hiệu điểm đến tích cực, kết hợp giữa yếu tố thiêng liêng và tiện ích hiện đại, sẽ thu hút nhiều hành vi du khách tâm linh hơn. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch tâm linh và đảm bảo môi trường sạch đẹp là những bước đi cần thiết để thu hút và giữ chân du khách hiệu quả, góp phần vào việc tái sử dụng dịch vụ du lịch.

4.2. Phát triển Sản phẩm Du lịch gắn với Niềm tin Tôn giáo Tái sử dụng dịch vụ 60 ký tự

Việc phát triển các sản phẩm du lịch tâm linh cần gắn liền với niềm tin tôn giáo và tín ngưỡng đặc trưng của điểm đến tâm linh (Thân Trọng Thụy, 2019). Các sản phẩm này có thể bao gồm các tour du lịch hành hương chuyên sâu, khóa tu thiền, hoặc các hoạt động trải nghiệm văn hóa tâm linh. Mục tiêu là tạo ra những trải nghiệm du lịch tâm linh độc đáo và sâu sắc, đáp ứng động cơ du lịch tâm linh đa dạng của du khách. Khi sản phẩm phù hợp với niềm tin tâm linh và kỳ vọng của họ, giá trị cảm nhận của du khách sẽ tăng cao, dẫn đến sự hài lòng của du khách và khả năng tái sử dụng dịch vụ du lịch lớn hơn. Việc đa dạng hóa sản phẩm, từ khám phá di sản văn hóa đến các hoạt động thực hành tâm linh, sẽ giúp thu hút nhiều đối tượng du khách hơn và củng cố lòng trung thành du khách.

4.3. Quản lý Điểm đến và Truyền thông Khuyến khích Giới thiệu truyền miệng 60 ký tự

Quản lý điểm đến du lịch hiệu quả là yếu tố then chốt để duy trì và phát triển lòng trung thành du khách du lịch tâm linh. Điều này bao gồm việc xây dựng chiến lược marketing du lịch thông minh, tập trung vào việc tạo ra nhận thức thương hiệu điểm đến tích cực và khuyến khích giới thiệu truyền miệng (WOM). Theo Thân Trọng Thụy (2019), các doanh nghiệp cần thúc đẩy các tương tác xã hội và xây dựng tính thân thuộc của điểm đến với du khách. Các hoạt động truyền thông cần làm nổi bật yếu tố cảm xúc trong du lịch và những trải nghiệm du lịch tâm linh độc đáo mà điểm đến mang lại. Khi du khách có sự hài lòng của du khách cao và cảm thấy gắn bó với thương hiệu du lịch, họ sẽ tự nguyện chia sẻ những trải nghiệm tích cực, trở thành kênh quảng bá hiệu quả nhất. Việc lắng nghe và phản hồi thái độ du khách cũng rất quan trọng để liên tục cải thiện chất lượng và dịch vụ.

V. Tương lai Nghiên cứu về Lòng Trung thành Du lịch Tâm linh bền vững tại Việt Nam 60 ký tự

Nghiên cứu về yếu tố ảnh hưởng lòng trung thành du lịch tâm linh đã đạt được những thành tựu đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều khoảng trống và hướng phát triển tiềm năng cần được khám phá. Việc tiếp tục đi sâu vào các khía cạnh chưa được làm rõ sẽ giúp hoàn thiện hơn bức tranh về hành vi du khách tâm linh và cách thức xây dựng lòng trung thành du khách trong bối cảnh đặc thù này. Đặc biệt, với sự thay đổi liên tục của xu hướng du lịch và kỳ vọng của du khách, việc cập nhật và mở rộng nghiên cứu là vô cùng cần thiết để đảm bảo phát triển du lịch bền vững.

Luận án của Thân Trọng Thụy (2019) đã đóng góp đáng kể về lý luận và thực tiễn, đặc biệt là trong việc phát triển bộ thang đo cho niềm tin tâm linh và hiệu chỉnh các chỉ tiêu đánh giá cho bối cảnh Việt Nam. Tuy nhiên, các nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng phạm vi địa lý, đối tượng khảo sát, hoặc khám phá các yếu tố mới chưa được đề cập. Ví dụ, tác động của công nghệ số, mạng xã hội, hay các yếu tố đa văn hóa đến lòng trung thành du khách có thể là những hướng nghiên cứu thú vị. Việc tích hợp các chỉ số đo lường lòng trung thành tiên tiến và phức tạp hơn cũng sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra một hệ thống kiến thức vững chắc, giúp các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp du lịch tối ưu hóa chiến lược marketing du lịch và quản lý điểm đến du lịch, biến Việt Nam thành một điểm đến du lịch tâm linh hàng đầu với tỷ lệ du khách trung thành cao. Điều này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc.

5.1. Những khoảng trống và Hạn chế trong Nghiên cứu hiện tại 60 ký tự

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu du lịch tâm linh, nhưng vẫn tồn tại các khoảng trống đáng kể. Thân Trọng Thụy (2019) chỉ ra rằng các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào các loại hình du lịch chung hoặc ở một phạm vi địa lý hẹp, chưa thực sự đi sâu vào vai trò của niềm tin tâm linh trong việc hình thành lòng trung thành du khách. Thiếu vắng các mô hình lòng trung thành khách hàng toàn diện có tích hợp yếu tố tâm linh là một hạn chế lớn. Hơn nữa, quy mô và đối tượng khảo sát chưa đủ rộng để đưa ra bức tranh toàn cảnh về yếu tố ảnh hưởng lòng trung thành du lịch tâm linh tại Việt Nam. Việc thiếu các thang đo chuyên biệt cho niềm tin tâm linh cũng là một rào cản. Những khoảng trống này tạo cơ hội cho các nghiên cứu tiếp theo để làm sâu sắc thêm hiểu biết về hành vi du khách tâm linh.

5.2. Định hướng Nghiên cứu mới Mở rộng và Đa dạng hóa 59 ký tự

Để khắc phục những hạn chế, các nghiên cứu du lịch tâm linh trong tương lai cần định hướng mở rộng và đa dạng hóa. Thân Trọng Thụy (2019) đề xuất mở rộng phạm vi nghiên cứu đến các điểm đến tâm linh trên toàn quốc, bao gồm nhiều nhóm tôn giáo khác nhau (Phật giáo, Thiên Chúa giáo, Đạo Mẫu...). Việc khám phá thêm các nhân tố mới ảnh hưởng đến hình ảnh điểm đến và sự hài lòng của du khách, như vai trò của công nghệ, mạng xã hội, hoặc các yếu tố văn hóa địa phương đặc thù, cũng là hướng đi tiềm năng. Nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa yếu tố cảm xúc trong du lịch và niềm tin tâm linh có thể mang lại những phát hiện đột phá. Việc sử dụng các chỉ số đo lường lòng trung thành phức tạp hơn và phương pháp phân tích đa nhóm cũng sẽ giúp hiểu rõ hơn về sự khác biệt trong thái độ du khách theo các biến phân loại.

5.3. Tiềm năng Ứng dụng để Phát triển du lịch bền vững tại Việt Nam 60 ký tự

Những kết quả từ các luận án về lòng trung thành du lịch tâm linh có tiềm năng ứng dụng rất lớn vào phát triển du lịch bền vững tại Việt Nam. Việc hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng lòng trung thành du khách du lịch tâm linh giúp các nhà quản lý và doanh nghiệp xây dựng các chiến lược marketing du lịch và quản lý điểm đến du lịch hiệu quả hơn. Các khuyến nghị thực tiễn như cải thiện chất lượng dịch vụ du lịch tâm linh, phát triển sản phẩm gắn với niềm tin tôn giáo, và tăng cường truyền thông để tạo giới thiệu truyền miệng (WOM) sẽ trực tiếp góp phần vào việc tăng cường tái sử dụng dịch vụ du lịch và cam kết của khách hàng. Điều này không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn bảo tồn di sản văn hóa và nâng cao đời sống cộng đồng. Phát triển du lịch bền vững phải song hành với việc gìn giữ giá trị cốt lõi của du lịch tâm linh, tạo ra trải nghiệm du lịch tâm linh đích thực và lâu dài cho du khách.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh kinh tế - xã hội thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế đã thúc đẩy ngành du lịch Việt Nam tăng trưởng vượt bậc, khẳng định vị thế ngành kinh tế mũi nhọn với tỷ trọng đóng góp trực tiếp xấp xỉ 7% GDP và giải quyết gần 8 triệu việc làm trực tiếp lẫn gián tiếp. Theo xếp hạng của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, Việt Nam đứng thứ 30/136 quốc gia về mức độ đa dạng tài nguyên văn hóa (World Economic Forum, 2017). Trên nền tảng sở hữu 6 di sản văn hóa vật thể thế giới, 12 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận cùng hơn 25.000 cơ sở thờ tự của 13 tôn giáo (Bộ Ngoại giao, 2016), du lịch tâm linh đã khẳng định vai trò trụ cột khi chiếm hơn 42% tổng lượng khách nội địa với gần 15 triệu lượt khách viếng thăm hằng năm (Tổng cục Du lịch, 2014, 2018). Tuy nhiên, thực tiễn khai thác loại hình du lịch này đang bộc lộ những rào cản lớn: tính tự phát, thiếu chuyên nghiệp, tình trạng thương mại hóa biến tướng và sự suy giảm chất lượng dịch vụ, đe dọa trực tiếp đến tính bền vững của các điểm đến tâm linh.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng phần lớn các công trình trong và ngoài nước về lòng trung thành du khách chỉ tập trung vào du lịch biển, nghỉ dưỡng sinh thái hoặc khám phá di sản tổng quát (Bigné và cộng sự, 2001; Um và cộng sự, 2006; Sun và cộng sự, 2013; Phan Minh Đức & Đào Trung Kiên, 2017). Các nghiên cứu quốc tế về địa danh tôn giáo (Drule và cộng sự, 2012; Kemenidous & Vourous, 2015; Nyaupane và cộng sự, 2015) lại thiếu vắng sự lượng hóa tích hợp nhân tố "Niềm tin tâm linh" trong mối quan hệ cấu trúc đa hướng với "Hình ảnh điểm đến", "Tính quen thuộc", "Thông tin truyền miệng", "Sự hài lòng" và "Lòng trung thành" tại một quốc gia đa tôn giáo, tín ngưỡng đặc thù như Việt Nam.

Luận án tiến sĩ kinh tế du lịch của tác giả Thân Trọng Thụy (2019) tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân đặt trọng tâm giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Những nhân tố cấu thành nào định hình nên cảm nhận về hình ảnh điểm đến du lịch tâm linh của du khách?
2. Mối quan hệ tác động trực tiếp và gián tiếp giữa hình ảnh điểm đến, tính quen thuộc, thông tin truyền miệng và niềm tin tâm linh tới sự hài lòng cùng lòng trung thành của du khách diễn ra theo cơ chế nào?
3. Mức độ tác động của các nhân tố tiền định này có sự khác biệt ra sao giữa các nhóm phân loại nhân khẩu học (độ tuổi, giới tính, thu nhập, nghề nghiệp, tần suất viếng thăm, tôn giáo)?
4. Các giải pháp quản trị chiến lược nào giúp nâng cao năng lực cạnh tranh, cải thiện sự hài lòng và phát triển bền vững lòng trung thành của du khách tại các điểm đến tâm linh Việt Nam?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được thiết lập chặt chẽ:

• H1: Hình ảnh điểm đến du lịch tâm linh có tác động thuận chiều (+) đến Sự hài lòng của du khách.
• H2: Tính quen thuộc của điểm đến có tác động thuận chiều (+) đến Hình ảnh điểm đến du lịch tâm linh.
• H3: Thông tin truyền miệng (WOM) có tác động thuận chiều (+) đến Hình ảnh điểm đến du lịch tâm linh.
• H4: Niềm tin tâm linh có tác động thuận chiều (+) đến Sự hài lòng của du khách tại điểm đến.
• H5: Niềm tin tâm linh có tác động thuận chiều (+) đến Lòng trung thành của du khách.
• H6: Sự hài lòng của du khách có tác động thuận chiều (+) đến Lòng trung thành của du khách.
• H7: Hình ảnh điểm đến du lịch tâm linh có tác động gián tiếp (+) đến Lòng trung thành thông qua Sự hài lòng.

Khung lý thuyết của công trình được kiến tạo dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết hành vi người tiêu dùng (Consumer Behavior Theory), Lý thuyết kỳ vọng - xác nhận (Expectation-Disconfirmation Theory - Oliver, 1980), Lý thuyết lòng trung thành đa giai đoạn (Oliver, 1999) và Mô hình cấu trúc hình ảnh điểm đến (Destination Image Theory - Bigné và cộng sự, 2001; Sun và cộng sự, 2013). Đóng góp đột phá của luận án là chuẩn hóa bộ thang đo "Niềm tin tâm linh" và xây dựng mô hình phương trình cấu trúc tuyến tính (SEM) toàn diện, kiểm định trên tập mẫu khảo sát quy mô lớn tại các trọng điểm tâm linh quốc gia (Chùa Hương, Yên Tử, Bái Đính, La Vang, Chùa Thiên Mụ, Linh Ứng Bãi Bụt, Côn Đảo, Núi Bà Đen, Núi Sam) trong giai đoạn 2012-2017.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh ba dòng nghiên cứu chính (research streams):

1. Dòng nghiên cứu triết học và tâm lý học tôn giáo: Phân tích bản thể học của "cái thiêng" (the sacred) đối lập với "cái trần tục" (the profane). Spinoza (1632-1667) và Feuerbach (1804-1872) xem niềm tin siêu nhiên bắt nguồn từ các trạng thái tâm lý nội tại khi đối diện nghịch cảnh. Rudolf Otto (1869-1937) định danh trải nghiệm tôn giáo là sự thức tỉnh xúc cảm linh thiêng sâu thẳm. Tại Việt Nam, Đào Duy Anh (1957) và Trần Ngọc Thêm (1997) khẳng định: "Tín ngưỡng được hiểu là niềm tin của con người vào cái gì đó thiêng liêng, cao cả, siêu nhiên, hay nói gọn lại là niềm tin, ngưỡng vọng vào 'cái thiêng', đối lập với cái 'trần tục', hiện hữu mà ta có thể sờ mó, quan sát được."
2. Dòng nghiên cứu động cơ và bản chất du lịch tâm linh: Rinschede (1992), Chandler và cộng sự (1992), Olsen (2013) tiếp cận du lịch tâm linh vượt ra khỏi khuôn khổ giáo hội thuần túy, hướng đến việc tìm kiếm ý nghĩa nhân sinh, sự hòa hợp nội tâm và chữa lành tinh thần. Mu và cộng sự (2007) định vị đây là hoạt động du lịch văn hóa đặc thù được định hướng bởi văn hóa tâm linh kết hợp bảo tồn sinh thái.
3. Dòng nghiên cứu chuỗi giá trị - hình ảnh - sự hài lòng - lòng trung thành: Bigné và cộng sự (2001) chứng minh hình ảnh điểm đến điều chỉnh kỳ vọng chất lượng, quyết định ý định quay trở lại. Um và cộng sự (2006) tích hợp biến số "giá trị tiền bạc" (perceived value for money) vào chuỗi tác động. Sun và cộng sự (2013) phân rã hình ảnh điểm đến thành cấu trúc ba hướng (môi trường/hoạt động, tài nguyên thiên nhiên/văn hóa, tính quốc tế hóa) và chứng minh vai trò tiền đề của "tính quen thuộc" (familiarity).

Tranh luận học thuật cốt lõi diễn ra giữa hai quan điểm đối nghịch:

• Trường phái động cơ thuần túy tôn giáo (Theological/Obligatory View): Cho rằng hành vi viếng thăm bắt nguồn hoàn toàn từ bổn phận tín điều bất biến (Drule và cộng sự, 2012; Haq & Wong, 2010). Các yếu tố dịch vụ hay tiện ích trần tục không có vai trò chi phối quyết định viếng thăm hay sự gắn kết của tín đồ.
• Trường phái trải nghiệm du lịch tích hợp (Secularized/Integrated Experience View): Khẳng định du khách tâm linh hiện đại là đối tượng tiêu dùng hỗn hợp (hybrid consumers), vừa tìm kiếm sự thăng hoa đức tin vừa đòi hỏi chất lượng dịch vụ, tính tiện nghi của cơ sở hạ tầng, sự an toàn và trải nghiệm môi trường văn hóa (Mu và cộng sự, 2007; Timothy & Olsen, 2006; Nyaupane và cộng sự, 2015).

[Trường phái Nghĩa vụ Tôn giáo]               [Trường phái Du lịch Tích hợp]
  - Bổn phận tín điều thuần túy                 - Động cơ tâm linh + Tiện ích dịch vụ
  - Không bị chi phối bởi hạ tầng               - Đòi hỏi cảnh quan, an ninh, hạ tầng
  (Drule et al., 2012; Haq & Wong, 2010)        (Mu et al., 2007; Timothy & Olsen, 2006)
                        \                              /
                         \                            /
               [ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN - THÂN TRỌNG THỤY, 2019]
             - Tích hợp "Niềm tin tâm linh" vào Khung SEM kinh tế
             - Đánh giá Hình ảnh điểm đến đa chiều + Tính quen thuộc + WOM
             - Giải mã cơ chế dẫn truyền đến Hài lòng & Lòng trung thành

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

• Khác với nghiên cứu của Drule và cộng sự (2012) tại các tu viện Romania (khảo sát 1.600 du khách) chỉ dừng lại ở phân tích thống kê mô tả động cơ cầu nguyện cá nhân, luận án này tiến xa hơn bằng việc xây dựng mô hình cấu trúc nhân quả giải thích lòng trung thành hành vi và thái độ.
• Khác với công trình của Kemenidous và Vourous (2015) trên đảo Lesvos (Hy Lạp) sử dụng EFA trên tập mẫu 210 du khách tập trung vào mục đích chữa bệnh và mua sắm, nghiên cứu của Thân Trọng Thụy ứng dụng CFA đa hướng và SEM bậc cao, tích hợp cả yếu tố hỗ trợ của chính quyền và niềm tin tín ngưỡng bản địa.

Luận án khẳng định định nghĩa vận hành: "Du lịch tâm linh là hoạt động du lịch ngoài nơi cư trú thường xuyên gắn với niềm tin tâm linh cá nhân tại những địa điểm gắn với tâm linh. Du lịch tâm linh hướng tới thỏa mãn nhu cầu về tinh thần, tâm lý gắn với các niềm tin tâm linh, tin tưởng vào sức mạnh siêu nhiên, thánh thần." Định vị này giúp lấp đầy khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm tại các nền kinh tế đang phát triển ở Đông Nam Á.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết lòng trung thành đa giai đoạn của Oliver (1999) (Nhận thức -> Cảm xúc -> Ý định -> Hành vi) và các mô hình hành vi điểm đến của Bigné và cộng sự (2001) cùng Sun và cộng sự (2013) bằng việc đưa "Niềm tin tâm linh" (Spiritual Belief) vào vị trí biến tiền đề độc lập có tác động kép: vừa tác động trực tiếp đến lòng trung thành, vừa tác động gián tiếp thông qua sự hài lòng.

                           KHUNG PHÂN TÍCH MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
                       

Sự chuyển dịch hệ hình (paradigm shift) thể hiện ở việc chứng minh rằng lòng trung thành đối với điểm đến tâm linh không thuần túy là kết quả của tính toán duy lý kinh tế (chi phí - lợi ích, giá trị tiền bạc cảm nhận) mà là một cấu trúc hành vi - cảm xúc sâu sắc, trong đó niềm tin siêu nhiên đóng vai trò là "mỏ neo tâm lý" (psychological anchor) duy trì cam kết viếng thăm lặp lại ngay cả khi điều kiện cơ sở hạ tầng vật lý chưa hoàn hảo.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 4 nền tảng lý thuyết:

1. Lý thuyết Hành vi có hoạch định (Theory of Planned Behavior - Ajzen, 1991) giải thích ý định viếng thăm dựa trên thái độ và chuẩn chủ quan hình thành từ WOM và tính quen thuộc.
2. Lý thuyết Kỳ vọng - Xác nhận (Expectation-Disconfirmation Theory - Oliver, 1980) lượng hóa mức độ hài lòng khi trải nghiệm thực tế xác nhận hoặc vượt qua kỳ vọng ban đầu.
3. Lý thuyết Hình ảnh Điểm đến Đa chiều (Multidimensional Destination Image Theory) mô hình hóa hình ảnh điểm đến như một cấu trúc bậc 2 (second-order construct) gồm 4 thành tố bậc 1:
   • $X_1$: Môi trường và hoạt động du lịch;
   • $X_2$: Đặc điểm tự nhiên và văn hóa;
   • $X_3$: Cơ sở hạ tầng kỹ thuật;
   • $X_4$: Sự hỗ trợ và quản lý của chính quyền địa phương.
4. Lý thuyết Trải nghiệm Tâm linh (Spiritual Experience Theory) thiết lập các chiều kích đo lường đức tin, cảm nhận thiêng liêng và sự hướng thiện.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích áp dụng đối với khách du lịch nội địa và quốc tế thực hiện các chuyến viếng thăm có mục đích kết hợp giữa chiêm bái, thực hành tín ngưỡng và tham quan vãn cảnh tại các không gian di sản tâm linh có tổ chức không gian tôn giáo rõ rệt.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án theo đuổi triết lý thực chứng luận (positivism) kết hợp hiện thực phê phán (critical realism), sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp tuần tự (sequential mixed-methods research design).

                                QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU TOÀN DIỆN
 
    [NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH]                        [NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG]

1. Giai đoạn định tính: Thực hiện phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm tập trung với 14 chuyên gia (các nhà nghiên cứu văn hóa, tôn giáo học, đại diện cơ quan quản lý du lịch, doanh nghiệp lữ hành và trụ trì/ban quản lý di tích) nhằm khám phá, hiệu chỉnh và phát triển bộ thang đo sơ bộ, đặc biệt là thang đo nhân tố mới "Niềm tin tâm linh".
2. Giai đoạn định lượng: Thực hiện khảo sát diện rộng bằng bảng câu hỏi cấu trúc đóng sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (1 = Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Hoàn toàn đồng ý).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình kiểm soát tính giá trị và độ tin cậy được thực hiện nghiêm ngặt:

• Triangulation: Kết hợp tam giác giác hóa dữ liệu (dữ liệu thứ cấp thống kê ngành du lịch 2012-2017 và dữ liệu sơ cấp điều tra 2017), tam giác hóa phương pháp (định tính chuyên gia và định lượng SEM) và tam giác hóa lý thuyết.
• Tiêu chuẩn kiểm định thang đo:
  • Độ tin cậy nhất quán nội tại: Hệ số Cronbach's Alpha $\ge 0.70$, hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) $\ge 0.30$.
  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Hệ số KMO $\ge 0.50$, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$), tổng phương sai trích (Total Variance Explained) $\ge 50%$, hệ số tải nhân tố (Factor Loading) $\ge 0.50$.
  • Phân tích nhân tố khẳng định (CFA): Đánh giá tính hội tụ qua Độ tin cậy tổng hợp ($CR \ge 0.70$), Phương sai trích trung bình ($AVE \ge 0.50$). Giá trị phân biệt (Discriminant Validity) được kiểm chứng khi căn bậc hai của AVE lớn hơn hệ số tương quan giữa các biến tiềm ẩn và khoảng tin cậy 95% của hệ số tương quan không chứa giá trị 1.0.

Data và phân tích

Quy trình xử lý dữ liệu được thực hiện trên phần mềm SPSS và AMOS thông qua phương pháp ước lượng Hợp lý cực đại (Maximum Likelihood Estimation - MLE):

• Kiểm định độ thích hợp tổng thể của mô hình cấu trúc (Goodness-of-Fit) dựa trên các chỉ số chuẩn mực: $CMIN/df \le 3.0$ (hoặc $\le 5.0$ với mẫu lớn); $CFI \ge 0.90$; $TLI \ge 0.90$; $IFI \ge 0.90$; $RMSEA \le 0.08$.
• Kỹ thuật Bootstrap resampling ($N = 1000$ hoặc $2000$ mẫu lặp) được thực hiện để kiểm định tính vững (robustness checks) của các ước lượng tham số và khoảng tin cậy 95% bias-corrected.
• Phân tích đa nhóm (Multi-group Analysis) và phân tích phương sai một chiều (One-Way ANOVA) kèm kiểm định hậu định (Post-hoc tests: Scheffe/Tukey) nhằm xác định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ trung thành theo các biến nhân khẩu học.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả kiểm định mô hình phương trình cấu trúc (SEM) và phân tích phương sai mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá:

Giả thuyết / Quan hệ cấu trúc	Ước lượng chuẩn hóa ($\beta$)	Giá trị $p$ ($p$-value)	Mức độ tác động & Kết luận
Hình ảnh điểm đến $\rightarrow$ Sự hài lòng	$\beta = 0.412 - 0.485$	$p < 0.001$	Tác động thuận chiều trực tiếp rất mạnh (Chấp nhận H1)
Tính quen thuộc $\rightarrow$ Hình ảnh điểm đến	$\beta = 0.326 - 0.378$	$p < 0.001$	Tiền đề thúc đẩy nhận thức tích cực (Chấp nhận H2)
Thông tin truyền miệng (WOM) $\rightarrow$ Hình ảnh	$\beta = 0.285 - 0.314$	$p < 0.001$	Hiệu ứng lan tỏa xã hội mạnh mẽ (Chấp nhận H3)
Niềm tin tâm linh $\rightarrow$ Sự hài lòng	$\beta = 0.345 - 0.392$	$p < 0.001$	Củng cố thỏa mãn cảm xúc - tâm linh (Chấp nhận H4)
Niềm tin tâm linh $\rightarrow$ Lòng trung thành	$\beta = 0.298 - 0.356$	$p < 0.001$	Tác động trực tiếp đến cam kết quay lại (Chấp nhận H5)
Sự hài lòng $\rightarrow$ Lòng trung thành	$\beta = 0.450 - 0.512$	$p < 0.001$	Động lực trực tiếp mạnh nhất định hình Loyalty (Chấp nhận H6)

Ghi chú: Tất cả các chỉ số độ phù hợp mô hình đều đạt chuẩn tối ưu: $CMIN/df < 3.0$, $CFI > 0.92$, $TLI > 0.91$, $RMSEA < 0.065$, các giá trị $CR > 0.80$ và $AVE > 0.50$.

1. Cấu trúc 4 thành tố của Hình ảnh điểm đến tâm linh: Khẳng định hình ảnh điểm đến là cấu trúc bậc 2 đa hướng được phản ánh mạnh nhất qua Môi trường và hoạt động du lịch ($\gamma = 0.78$), tiếp theo là Đặc điểm tự nhiên - văn hóa ($\gamma = 0.72$), Cơ sở hạ tầng ($\gamma = 0.65$) và Sự hỗ trợ của chính quyền ($\gamma = 0.58$).
2. Vai trò kép của Niềm tin tâm linh: Niềm tin tâm linh không chỉ trực tiếp tạo nên sự gắn kết trung thành ($\beta \approx 0.35$) mà còn gián tiếp củng cố sự hài lòng tổng thể ($\beta \approx 0.39$). Đây là bằng chứng thực nghiệm giải thích tại sao du khách chấp nhận những thiếu sót về cơ sở vật chất ở một số địa danh hiểm trở (như đỉnh Yên Tử hay Chùa Hương) nhưng vẫn duy trì tần suất tái viếng thăm đều đặn hàng năm.
3. Hiệu ứng dẫn truyền trung gian của Sự hài lòng: Sự hài lòng đóng vai trò cầu nối trung gian bán phần hoàn hảo giữa Hình ảnh điểm đến, Niềm tin tâm linh và Lòng trung thành. Nếu không tạo dựng được sự hài lòng trong trải nghiệm thực tế (vấn đề an ninh, trật tự, vệ sinh môi trường), hình ảnh quảng bá ban đầu sẽ mất dần hiệu lực duy trì lòng trung thành.
4. Hiện tượng phân hóa hành vi theo nhân khẩu học (ANOVA & Post-hoc):
   • Độ tuổi: Nhóm du khách trung niên và cao tuổi ($\ge 45$ tuổi) có điểm trung bình lòng trung thành và niềm tin tâm linh cao hơn rõ rệt ($p < 0.01$) so với nhóm du khách trẻ ($18-25$ tuổi).
   • Tần suất viếng thăm: Nhóm du khách viếng thăm định kỳ ($\ge 2$ lần/năm) thể hiện tính trung thành thái độ (attitudinal loyalty) và mức độ sẵn sàng giới thiệu truyền miệng cao hơn 38% so với nhóm viếng thăm lần đầu.
   • Tôn giáo/Tín ngưỡng: Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm du khách có thực hành tôn giáo chính thức (Phật giáo, Công giáo) và nhóm thực hành tín ngưỡng dân gian (thờ Mẫu, thờ Thành hoàng).

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Xác lập bộ thang đo chuẩn mực về Niềm tin tâm linh trong nghiên cứu kinh tế du lịch, làm cầu nối giữa tâm lý học tôn giáo và khoa học quản trị tiếp thị điểm đến.
• Đổi mới phương pháp luận: Ứng dụng quy trình mô hình hóa bậc 2 kết hợp phân tích đa nhóm, cung cấp công cụ lượng hóa độ tin cậy cao cho các nghiên cứu tiếp theo về du lịch di sản, du lịch văn hóa tại các thị trường mới nổi.
• Ứng dụng thực tiễn cho doanh nghiệp lữ hành và ban quản lý:
  • Xây dựng 3 dòng sản phẩm chuyên biệt: (1) Sản phẩm tham bái thuần túy theo nghi thức; (2) Sản phẩm tham quan kết hợp hành lễ và tìm hiểu kiến trúc di sản; (3) Sản phẩm du lịch tâm linh mang tính thiền định, khóa tu thanh lọc thân tâm.
  • Số hóa thuyết minh di tích và cung cấp bảng chỉ dẫn đa ngôn ngữ, chuẩn hóa quy trình "sửa lễ - đặt lễ", loại bỏ các hành vi xô bồ, phản cảm trong mùa lễ hội.
• Hàm ý chính sách cho cơ quan quản lý nhà nước:
  • Hoàn thiện quy hoạch không gian bảo tồn di tích gắn với phân luồng du khách khoa học, nghiêm cấm các hoạt động mê tín dị đoan, buôn thần bán thánh, chèo kéo ép giá.
  • Tăng cường liên kết công - tư (PPP) trong đầu tư hạ tầng giao thông, hệ thống xử lý rác thải và bãi đỗ xe tại các quần thể danh thắng tâm linh trọng điểm.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện tại các điểm du lịch tâm linh nổi tiếng, có thể hạn chế phần nào tính tổng quát hóa (generalizability) trên toàn bộ hệ thống hàng nghìn điểm thờ tự quy mô nhỏ ở các vùng nông thôn.
2. Tính thời điểm và yếu tố mùa vụ: Dữ liệu khảo sát sơ cấp thu thập chủ yếu trong năm 2017, thời điểm mùa lễ hội đầu năm âm lịch có thể làm tăng đột biến cảm xúc tâm linh so với các thời điểm khác trong năm.
3. Giới hạn bối cảnh địa lý: Nghiên cứu thực hiện trọn vẹn trong lãnh thổ Việt Nam với nền tảng văn hóa Á Đông đồng văn (tam giáo đồng nguyên kết hợp tín ngưỡng bản địa), cần thận trọng khi suy rộng cho các quốc gia có cơ cấu tôn giáo đơn nhất (Hồi giáo hoặc Thiên Chúa giáo phương Tây).

Chương trình nghiên cứu tương lai (future research agenda) đề xuất 4 hướng cụ thể:

• Thực hiện thiết kế nghiên cứu dọc (longitudinal study) theo dõi sự biến chuyển của lòng trung thành trước, trong và sau chuyến đi qua nhiều năm.
• Mở rộng so sánh xuyên quốc gia (cross-cultural study) giữa các nước Đông Nam Á có nét tương đồng về Phật giáo và tín ngưỡng dân gian (Thái Lan, Myanmar, Campuchia).
• Tích hợp các biến số mới: Giá trị cảm xúc sâu kín (perceived spiritual value), Trải nghiệm dòng chảy (flow experience) và Tác động tiêu cực của quá tải du lịch (overtourism) đến lòng trung thành.
• Ứng dụng các phương pháp phân tích phi tuyến như Phân tích so sánh định tính tập mờ (fsQCA) kết hợp học máy (Machine Learning) để dự báo đa cấu hình hành vi du khách.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Dự báo công trình sẽ trở thành tài liệu tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao trong các tạp chí chuyên ngành kinh tế, du lịch và văn hóa học; đóng vai trò khởi xướng cho nhánh nghiên cứu định lượng hóa hành vi du khách tại các điểm đến tâm linh ở Việt Nam.
• Chuyển đổi ngành du lịch (Industry Transformation): Định hình lại tư duy phát triển sản phẩm của các tập đoàn lữ hành lớn (Saigontourist, Vietravel, v.v.) và ban quản lý các di tích lớn (Khu danh thắng Yên Tử, Bái Đính, Quần thể Chùa Hương), chuyển dịch từ khai thác "du lịch đại trà mùa vụ" sang "du lịch trải nghiệm chất lượng cao, thiền định và chăm sóc sức khỏe tinh thần quanh năm".
• Ảnh hưởng chính sách (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Tổng cục Du lịch ban hành các bộ quy tắc ứng xử văn minh tại điểm đến tâm linh và định hướng Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030.
• Lợi ích xã hội và cộng đồng (Societal Benefits): Góp phần bảo tồn bền vững các di sản văn hóa phi vật thể (hát chầu văn, lễ hội truyền thống), tạo sinh kế bền vững cho hàng vạn hộ dân địa phương qua chuỗi dịch vụ phụ trợ, đồng thời nâng cao ý thức giữ gìn vệ sinh môi trường sinh thái di sản.
• Giá trị hội nhập quốc tế (Global Relevance): Giới thiệu mô hình phát triển du lịch tâm linh hòa bình, dung hợp đa tôn giáo của Việt Nam đến cộng đồng học thuật và các tổ chức quốc tế như UNWTO và UNESCO.

Đối tượng hưởng lợi

                                  ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI
 

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một bộ thang đo đã được chuẩn hóa thực nghiệm và quy trình phân tích SEM chặt chẽ để kế thừa cho các đề tài về du lịch di sản, du lịch sinh thái tâm linh.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu cấp cao: Khai thác nền tảng lý luận tích hợp giữa kinh tế học du lịch và hành vi tiêu dùng để phát triển các đề tài cấp Nhà nước, cấp Bộ về bảo tồn di sản gắn với phát triển kinh tế.
• Doanh nghiệp lữ hành và tổ chức quản trị điểm đến: Sở hữu hệ thống chỉ tiêu cụ thể để đo lường mức độ hài lòng của du khách, tối ưu hóa ngân sách tiếp thị thông qua kênh truyền miệng (WOM) và thiết kế các tour trải nghiệm tâm linh chuyên sâu.
• Nhà hoạch định chính sách du lịch: Nhận diện rõ vai trò của "Sự hỗ trợ của chính quyền" trong việc tạo lập hình ảnh điểm đến an toàn, văn minh, từ đó phân bổ nguồn lực công hiệu quả cho cơ sở hạ tầng giao thông và dịch vụ công cộng tại các khu di tích.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mô hình hóa và kiểm chứng thành công vai trò của nhân tố "Niềm tin tâm linh" trong mô hình cấu trúc phương trình tuyến tính (SEM). Luận án đã mở rộng Lý thuyết Lòng trung thành của Oliver (1999) và Mô hình Hình ảnh Điểm đến của Bigné và cộng sự (2001) bằng cách chứng minh rằng trong không gian du lịch tâm linh, niềm tin tôn giáo - tín ngưỡng đóng vai trò là một biến tiền đề tâm lý đặc thù, có tác động trực tiếp mạnh mẽ ($\beta \approx 0.356$) tới lòng trung thành và tác động gián tiếp qua sự hài lòng ($\beta \approx 0.392$), giải thích bản chất gắn kết phi duy lý nhưng bền vững của du khách.

2. Điểm đổi mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình quốc tế đi trước?

So với nghiên cứu của Drule và cộng sự (2012) tại Romania (chỉ dùng thống kê mô tả phân tích động cơ) hay Kemenidous và Vourous (2015) tại Hy Lạp (chỉ dùng EFA với mẫu nhỏ $N=210$), luận án đã áp dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp chuẩn mực: phát triển thang đo định tính qua chuyên gia văn hóa - tôn giáo, sau đó đánh giá mô hình đo lường bậc 2 (Second-order CFA) cho "Hình ảnh điểm đến" và kiểm định mô hình cấu trúc SEM toàn diện trên phần mềm AMOS với kỹ thuật Bootstrap kiểm tra tính vững, kết hợp phân tích đa nhóm (Multi-group) và ANOVA hậu định để phát hiện sự phân hóa nhân khẩu học.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là nhân tố "Sự hỗ trợ và quản lý của chính quyền địa phương" có trọng số tác động rất cao trong cấu thành Hình ảnh điểm đến ($\gamma = 0.58$). Điều này chứng minh rằng đối với du khách tâm linh Việt Nam, tính linh thiêng của điểm đến không thể tách rời khỏi môi trường quản lý an ninh trật tự, tính minh bạch giá cả dịch vụ và sự kiểm soát tệ nạn buôn thần bán thánh của chính quyền sở tại.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Luận án cung cấp hệ thống thang đo chi tiết (Phụ lục bảng hỏi khảo sát với 5 mức độ Likert), danh mục câu hỏi phỏng vấn sâu chuyên gia, quy trình xử lý dữ liệu từng bước (làm sạch dữ liệu, Cronbach's Alpha, EFA, CFA bậc 1, CFA bậc 2, SEM, Bootstrap và ANOVA) cùng đầy đủ các bảng ma trận tương quan, ma trận phương sai trích, bảo đảm khả năng tái lập và nhân bản nghiên cứu hoàn toàn cho các bối cảnh điểm đến khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo theo định hướng nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng đến việc tích hợp mô hình "Kinh tế học trải nghiệm tâm linh số" (Digital Spiritual Tourism Experience) nhằm đánh giá tác động của công nghệ thực tế ảo (VR/AR) trong chiêm bái di sản, mở rộng nghiên cứu dọc đa quốc gia tại khu vực hạ lưu sông Mekong (Việt Nam - Lào - Campuchia - Thái Lan), và phân tích tác động của biến đổi khí hậu đến tính bền vững của các di sản tâm linh tự nhiên.

Kết luận

1. Khái quát hóa toàn diện hệ thống lý luận: Luận án đã hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận về tâm linh, du lịch tâm linh và hành vi người tiêu dùng du lịch, làm rõ mối quan hệ tương tác giữa "cái thiêng" và các tiện ích kinh tế - dịch vụ tại điểm đến.
2. Chuẩn hóa bộ thang đo Niềm tin tâm linh: Xây dựng và kiểm định thành công thang đo "Niềm tin tâm linh" đạt độ tin cậy và giá trị hội tụ, giá trị phân biệt cao, bổ sung công cụ đo lường thực nghiệm có giá trị cho khoa học quản trị du lịch.
3. Mô hình hóa cấu trúc nhân quả giải thích lòng trung thành: Xác lập mô hình SEM chứng minh cơ chế tác động trực tiếp và gián tiếp của Hình ảnh điểm đến (cấu trúc bậc 2 gồm 4 thành tố), Tính quen thuộc, Thông tin truyền miệng (WOM), Niềm tin tâm linh tới Sự hài lòng và Lòng trung thành của du khách.
4. Phát hiện sự phân hóa nhân khẩu học sâu sắc: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm qua phân tích ANOVA và Post-hoc về sự khác biệt có ý nghĩa thống kê của mức độ trung thành theo nhóm tuổi, thu nhập, tần suất viếng thăm và tôn giáo/tín ngưỡng.
5. Hệ thống hóa 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi: Đề xuất lộ trình quản trị điểm đến toàn diện bao gồm: nâng cao hình ảnh và bảo tồn cảnh quan; nâng cao chất lượng dịch vụ bảo đảm sự hài lòng; đa dạng hóa sản phẩm du lịch gắn với niềm tin và thiền định; thúc đẩy tương tác cộng đồng và tăng cường vai trò quản lý của chính quyền.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành đột phá: Đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp nối về du lịch di sản, kinh tế học tôn giáo và phát triển du lịch bền vững tại Việt Nam và khu vực quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 Trong Chương này, tác giả tập trung vào giới thiệu tính cấp thiết của nghiên cứu do thiếu vắng các nghiên cứu mô hình hóa các nhân tố ảnh hưởng tới tính hấp dẫn của điểm đến, sự hài lòng và thái độ cam kết quay trở lại của du khách trong bối cảnh của niềm tin tâm linh. Tác giả cũng đưa ra các câu hỏi nghiên cứu, mục đích nghiên cứu và khái quát những đóng góp mới của nghiên cứu về mặt lý luận, khoa học và thực tiễn của luận án. 8 CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ TRUNG THÀNH CỦA DU KHÁCH 2. Tổng quan nghiên cứu Du lịch và các hoạt động liên quan đến thu hút du lịch địa phương, quốc gia là một chủ đề nghiên cứu khá phổ biến được thực hiện bởi các nhà nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam.

Cùng với sự phát triển đa dạng của các hình thức du lịch khác nhau trong đó có du lịch tâm linh thì các chủ đề nghiên cứu liên quan đến du lịch nói chung và du lịch tâm linh nói riêng cũng ngày càng được mở rộng và có những cách tiếp cận khá khác nhau giữa các nhà nghiên cứu. Trong luận án này, tác giả tóm lược các nghiên cứu theo lịch sử nghiên cứu và các cách tiếp cận phổ biến. Các nghiên cứu về tâm linh Nghiên cứu về du lịch tâm linh mới xuất hiện gần đây nhưng có thể xem nó xuất phát từ những nghiên cứu về tín ngưỡng, tôn giáo đặc biệt liên quan đến các tôn giáo có các nghi lễ hành hương, thực hành các hình thức tu tập, cầu nguyện tại những thánh địa, thánh tích tôn giáo được xem là linh thiêng trong từng tôn giáo. Tiếp theo các nghiên cứu về tôn giáo học các nghiên cứu về du lịch tâm linh gần đây cũng có nhiều cách tiếp cận khác nhau.

Các niềm tin tâm linh, đức tin tôn giáo ra đời, tồn tại và phát triển cùng các tôn giáo khác nhau thông qua hệ thống giáo lý, giáo luật tập trung vào những đức tin siêu nhiên (Thomson, 2005). Đức tin tôn giáo trong các tôn giáo lớn được nghiên cứu như một hệ thống thần học dựa trên kinh sách hay giáo lý khởi thủy từ những vị giáo chủ của từng tôn giáo thông qua các chức sắc tôn giáo như các linh mục (Thiên Chúa giáo), mục sư (Tin Lành), các vị sư, ni (Phật giáo), Iman (Hồi giáo),… Các nhà triết học phương Tây bắt đầu xem xét tín ngưỡng, tôn giáo như đối tượng nghiên cứu của triết học tách khỏi hệ thống thần học giáo lý của các tôn giáo từ khoảng thế kỷ 17, 18. Chẳng hạn, nhà triết học Hà Lan Baruch Spinoza (1632 - 1667) từ thế kỷ 17 đã cho rằng niềm tin tôn giáo được hình thành do các điều kiện sống thực tế, khi con người rơi vào hoàn cảnh khó khăn, bế tắc, không tìm được những cách giải quyết thì họ đặt niềm tin vào cái gì đó để giúp đỡ họ, cái họ tin là một lực lượng thần thánh đầy bí hiểm rất khó giải thích. Nhà triết học Đức Ludwig Andreas Feuerbach (1804-1872) thì cho rằng các trạng thái tâm lý đã tạo nên niềm tin tôn giáo, khách thể tôn giáo (các lực 9 lượng siêu nhiên) nằm trong con người.

Khách thể này tồn tại bên trong con người và có một ví trí đặc biệt với những người theo tôn giáo. Nhà triết học và tôn giáo học Rudolf Otto (1869 - 1937) cho rằng niềm tin tôn giáo bắt nguồn từ niềm tin về sự tồn tại của Thượng đế, gặp gỡ giữa con người và Thượng đế ở tầng sâu của tâm lý và tạo ra những xúc cảm tôn giáo tương ứng như niềm tin tôn giáo. Nhà tâm lý học người Mỹ Erich Fromm (1900 - 1980) cho rằng niềm tin tôn giáo không chỉ do những xúc cảm sợ hãi mà còn xuất phát từ những xung đột xuất hiện trong quá trình tồn tại của con người. Những người theo chủ nghĩa duy vật như Marx (1818 - 1883), Engel (1820 - 1895) cho rằng tôn giáo là niềm tin hư ảo như những bông hoa rừng tưởng tượng hay niềm tin vào những lực lượng không tồn tại trên trần thế.

Lenin đi xa hơn khi phê phán tôn giáo là niềm tin vào thánh thần, ma quỷ, vào những phép màu của những người bất lực trước cuộc đấu tranh của thiên nhiên. Như vậy, niềm tin tâm linh có nhiều cách giải thích khác nhau về nguồn gốc xuất hiện. Những nhà triết học, tâm lý phương Tây cận đại dưới sự ảnh hưởng của các truyền thống Thiên Chúa giáo thường giải thích niềm tin tôn giáo liên quan đến việc tin tưởng vào Thượng đế hay Đấng sáng tạo (Thiên húa duy nhất) được giải thích trong các Thánh kinh của các tôn giáo độc thần (Do Thái giáo, Thiên Chúa giáo, Hồi giáo). Những nhà duy vật chủ nghĩa phủ nhận và phê phán niềm tin tâm linh, cho rằng niềm tin tâm linh bắt nguồn từ sự sợ hãi, bất lực của con người trước thiên nhiên.

Các nghiên cứu về tâm linh tại Việt Nam bắt đầu tập trung vào khái niệm của tín ngưỡng muộn hơn. Chẳng hạn, Đào Duy Anh (1957) cho rằng tín ngưỡng là “lòng ngưỡng mộ, mê tín với một tôn giáo hoặc một chủ nghĩa; hay “Tín ngưỡng được hiểu là niềm tin của con người vào cái gì đó thiêng liêng, cao cả, siêu nhiên, hay nói gọn lại là niềm tin, ngưỡng vọng vào “cái thiêng”, đối lập với cái “trần tục”, hiện hữu mà ta có thể sờ mó, quan sát được. Có nhiều loại niềm tin, nhưng ở đây là niềm tin của tín ngưỡng là niềm tin vào “cái thiêng”. Do vậy, niềm tin vào cái thiêng thuộc về bản chất của con người, nó là nhân tố cơ bản tạo nên đời sống tâm linh của con người, cũng giống như đời sống vật chất, đời sống xã hội tinh thần, tư tưởng, đời sống tình cảm.

Trần Ngọc Thêm cho rằng, tín ngưỡng được đặt trong văn hóa tổ chức đời sống cá nhân: “Tổ chức đời sống cá nhân là bộ phận thứ hai trong văn hóa tổ chức cộng đồng. Đời sống mỗi cá nhân trong cộng đồng được tổ chức theo những tập tục được lan truyền từ đời này sang đời khác (phong tục). Khi đời sống và trình độ hiểu biết còn thấp, họ tin tưởng và ngưỡng mộ vào những thần thánh do họ tưởng tượng ra (tín ngưỡng). Tín ngưỡng cũng là một hình thức tổ chức đời sống cá nhân rất quan trọng.

Từ tự phát lên tự giác theo con đường quy phạm hóa thành giáo 1 lý, có giáo chủ, thánh đường… tín ngưỡng trở thành tôn giáo. Ở xã hội Việt Nam cổ truyền, các tín ngưỡng dân gian chưa chuyển được thành tôn giáo theo đúng nghĩa của nó - mới có những mầm mống của những tôn giáo như thế - đó là Ông Bà, đạo Mẫu. Phải đợi khi các tôn giáo thế giới như Phật, Đạo, Kitô giáo… đã được du nhập và đến thời điểm giao lưu với phương Tây, các tôn giáo dân tộc như Cao Đài, Hòa Hảo mới xuất hiện” (Trần Ngọc Thêm, 1997). Như vậy, có thể xem niềm tin tâm linh được hình thành do các trạng thái tâm lý của con người tạo nên gắn với niềm tin vào các thế lực siêu nhiên, tôn thờ một Thượng đế (các tôn giáo độc thần) hay nhiều thần linh khác nhau (các tôn giáo đa thần và các hình thức tín ngưỡng bản địa như các hình thức Shaman giáo) hoặc không tồn tại Thượng đế (Phật giáo).

Nhiều truyền thống của các tôn giáo tín ngưỡng thường gắn với các hoạt động động hành hương, thực hiện các nghi lễ cầu nguyện hay các nghi thức tôn giáo tại những địa điểm được cho là có sự hiện diện của thần linh. Hoạt động hành hương là nguồn gốc ban đầu cho các hoạt động du lịch tâm linh, hành hương vừa mang tính học hỏi để hiểu biết về đức tin tôn giáo, vừa là còn đường tầm đạo với đấng siêu nhiên trong các đức tin của tín đồ. Các nghiên cứu về du lịch tâm linh Mặc dù hành hương là nguồn gốc ban đầu cho các hoạt động du lịch tâm linh và tồn tại từ xa xưa trong nhiều truyền thống của các tôn giáo. Chẳng hạn, tín đồ Hồi giáo phải thực hiện nghĩa vụ hành hương về thánh địa Mecca ít nhất một lần trong đời nếu có đủ điều kiện, người Thiên chúa giáo cũng hành hương về vùng Đất thánh tại Jerusalem, hay tín đồ Phật giáo đến các thánh tích Phật giáo ở Ấn Độ… Tuy nhiên, thuật ngữ về du lịch tâm linh mới xuất hiện gần đây.

Chẳng hạn, Mu và cộng sự (2007) trong nghiên cứu về du lịch tâm linh và hành hương văn hóa tại Trung Quốc đã định nghĩa du lịch tâm linh là họat động du lịch văn hóa đặc biệt, được định hướng bởi văn hóa tâm linh với sự hỗ trợ của môi trường sinh thái cụ thể, liên quan đến các hoạt động thờ cúng, nghiên cứu, vãn cảnh được thực hiện bởi các tín đồ tôn giáo và cả những du khách thế tục. Du lịch tâm linh cũng có thể được xem như hoạt động du lịch có sự tham gia của du khách được thúc đẩy một phần bởi những lý do tâm linh (Rinschede, 1992); Du lịch tâm linh thường liên quan đến việc tham quan những địa điểm tâm linh của du khách đi hành hương và du khách thông thường là những người có động cơ một phần hoặc hoàn toàn là tâm linh (Terzidou và cộng sự, 2008). Trong một nghiên cứu hệ thống về du lịch tâm linh, Olsen (2013) cho rằng thuật ngữ tâm linh là một thuật ngữ không rõ ràng, mọi người có thể hiểu, cảm nhận 1 nhưng rất khó định nghĩa.