Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức tương ứng 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Trần Hậu (2011), Mặt trận dân tộc thống nhất Việt Nam - quá khứ và hiện tại [50].
Cuốn sách dành một chương (Chương V) để nghiên cứu về "Vai trò giám sát của MTTQ Việt Nam trong sự phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội". Theo tác giả, cơ sở và xuất phát của hoạt động giám sát của MTTQ Việt Nam là giám sát của nhân dân. Các hình thức giám sát của chủ thể giám sát nhân dân, bao gồm: thông qua việc nêu lên những kiến nghị, khuyến nghị, khuyến cáo, đề xuất… để bày tỏ chính kiến của mình đối với khách thể giám sát; chất vấn; khiếu nại, tố cáo; bầu cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp; công luận… Vai trò của giám sát của MTTQ Việt Nam trong sự phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội thể hiện trên các mặt như: xây dựng bộ máy nhà nước trở thành công cụ vững mạnh để thúc đẩy phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội; góp phần khơi dậy và nâng cao ý thức làm chủ xã hội của toàn dân, một yếu tố chủ quan cực kỳ quan trọng để thúc đẩy xã hội phát triển và quản lý tốt xã hội; phát hiện và góp phần khắc phục những tiêu cực xã hội, thúc đẩy quá trình lành mạnh hóa xã hội, đấu tranh khắc phục những lực cản đối với phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội trong tiến trình đổi mới đất nước; tạo tiền đề cho sự nảy nở những nhân tố mới, những yếu tố tích cực nhằm góp phần thúc đẩy sự phát triển xã hội và quản lý sự phát triển xã hội. Các phương pháp giám sát của MTTQ Việt Nam: Phối hợp cùng với cơ quan quyền lực nhà nước, vận động 9 nhân dân, tự cơ quan MTTQ Việt Nam tiến hành giám sát.
Tuy chỉ nghiên cứu về vai trò giám sát của MTTQ Việt Nam trong sự phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội nhưng tác giả đã đề cập đến những vấn đề lý luận và thực tiễn của công tác giám sát của MTTQ Việt Nam. Nghiên cứu này có giá trị định hướng trong việc tổng kết thực tiễn công tác giám sát của MTTQ Việt Nam và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác giám sát của MTTQ Việt Nam trong thời gian tới. Vũ Trọng Kim cùng tập thể tác giả (2013), Mặt trận Tổ quốc Việt Nam một số điều cần biết [57]. Cuốn sách giới thiệu một cách cô đọng những quan điểm, tư tưởng về Mặt trận của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam, giới thiệu ngắn gọn lịch sử hình thành, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của MTTQ Việt Nam.
Các tác giả đã làm rõ một số thuật ngữ về MTTQ Việt Nam, UBMTTQ Việt Nam và cơ quan UBMTTQ Việt Nam. Bên cạnh đó, các tác giả tóm tắt các kỳ Đại hội MTTQ Việt Nam, là tài liệu để giúp nghiên cứu về chủ trương kiện toàn, đổi mới tổ chức bộ máy, đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của MTTQ Việt Nam trong đó có kiện toàn tổ chức bộ máy cơ quan chuyên trách cấp tỉnh; xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên trách của MTTQ các cấp theo hướng chuyên nghiệp, chất lượng, coi trọng tiêu chuẩn và chế độ chính sách đối với cán bộ để tuyển chọn được cán bộ giỏi, có tâm huyết hoạt động trong các cơ quan chuyên trách của MTTQ Việt Nam các cấp, trong đó có UBMTTQ Việt Nam tỉnh, thành phố. Cuốn sách này nghiên cứu và luận giải sâu sắc về lý luận và thực tiễn công tác mặt trận, trong đó có vấn đề giám sát xã hội, đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của Mặt trận, xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên trách của hệ thống tổ chức Mặt trận… Trên cơ trình bày cơ sở lý luận, pháp lý và thực tiễn về vai trò của MTTQ Việt Nam trong hoạt động giám sát xã hội, đánh giá thực trạng thực hiện giám sát của MTTQ Việt Nam, cuốn sách đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giám sát của MTTQ Việt Nam: hoàn thiện cơ sở pháp lý về hoạt động giám sát của MTTQ Việt Nam; tăng 10 cường các kiều kiện bảo đảm cho công tác giám sát… Kết quả nghiên cứu của công trình này có giá trị định hướng về phương pháp tiếp cận và phương pháp giải quyết các nội dung nghiên cứu xung quanh công tác giám sát xã hội của MTTQ Việt Nam. Nguyễn Khánh (2010), Một số suy nghĩ về mối quan hệ giữa Đảng - Nhà nước và nhân dân [56].
Cuốn sách dành một phần bàn luận về vấn đề nâng cao chất lượng hoạt động của MTTQ Việt Nam góp phần thực hiện tốt vai trò của MTTQ Việt Nam với tư cách là thành viên của HTCT. Trong đó có yêu cầu MTTQ Việt Nam phải nhận thức rõ và đúng về vai trò, trách nhiệm của mình, phải đổi mới tổ chức và hoạt động nhằm thực hiện có hiệu quả vai trò và chức năng của MTTQ Việt Nam trong mối quan hệ cầu nối giữa Đảng - Nhà nước và nhân dân. Bùi Thị Thanh (2018), Giải pháp hoàn thiện cơ chế, nâng cao năng lực, hiệu quả hoạt động của Mặt trận trong giai đoạn mới [109]. Bài viết đã đề cập tới cơ sở lý luận và thực tiễn về những nội dung cốt lõi trong cơ chế, để MTTQ Việt Nam thực hiện nhiệm vụ của mình.
Đồng thời, cũng chính là tìm kiếm biện pháp, cách thức hoàn thiện cơ chế nhằm nâng cao năng lực hoạt động của hệ thống Mặt trận, góp phần thực hiện có hiệu quả cơ chế: "Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ", tạo động lực phát triển sự nghiệp cách mạng nước ta trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế. Đáng chú ý là bài viết đã đánh giá về chức bộ máy cơ quan chuyên trách của UBMTTQ Việt Nam các cấp; chỉ ra những bất cập trong một số văn bản hướng dẫn của Mặt trận về tổ chức và hoạt động của cơ quan tham mưu giúp việc UBMTTQ còn chung chung, chưa rõ ràng, cụ thể và thống nhất, còn chồng chéo về chức năng nhiệm vụ; bộ máy và biên chế cán bộ Mặt trận do cấp ủy địa phương cùng cấp quyết định, cơ chế vẫn còn bất cập. Tác giả còn đề cập tới việc tổ chức bộ máy UBMTTQ Việt Nam từ Trung ương đến cơ sở có sự thống nhất chung là yêu cầu cần thiết, nhưng cũng gây khó khăn trong tổ chức thực hiện để phù hợp với tình hình, đặc điểm riêng đáp ứng nhiệm vụ của địa phương. 11 Các công trình nghiên cứu trên tập trung nghiên cứu về hoạt động của MTTQ Việt Nam trong việc thực hiện vai trò, chức năng, nhiệm vụ của MTTQ Việt Nam trên các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Qua đó, các tác giả đã đề xuất giải pháp nhằm nâng cao chất lượng hoạt động thể hiện vai trò và chức năng của MTTQ Việt Nam như giám sát và phản biện xã hội, đoàn kết toàn dân tộc, tham gia xây dựng Đảng, tham gia xây dựng chính quyền các cấp, xây dựng đồng thuận xã hội, phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Tác giả có thể kế thừa một số nội dung mà các công trình trên đã đề cập tới lý luận về đổi mới tổ chức và hoạt động cùng những đề xuất về đổi mới tổ chức và hoạt động của MTTQ Việt Nam; từ đó làm cơ sở để tác giả nghiên cứu, đề xuất những giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động của cơ quan UBMTTQ Việt Nam tỉnh, thành phố giai đoạn hiện nay. Nhóm các công trình nghiên cứu về vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Nguyễn Thọ Ánh (2012), Thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam [3]. Công trình này đã đề cập một cách hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về quá trình thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam.
Hoạt động giám sát và phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam là một hoạt động quan trọng nhưng phức tạp, nhạy cảm. Việc thực hiện nhiệm vụ này đã đạt được những thành tựu cơ bản như: khơi dậy và phát huy được ý thức làm chủ của nhân dân; góp phần tích cực vào công tác xây dựng Đảng, xây dựng, củng cố chính quyền; thông qua hoạt động giám sát và phản biện xã hội, MTTQ Việt Nam ngày càng khẳng định được vị trí, vai trò thực tế của mình trong HTCT và trong đời sống xã hội. Bên cạnh những thành công đó, có nhiều vấn đề đặt ra đối với việc thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam như: phạm vi giám sát và phản biện xã hội còn bị giới hạn; còn mang tính hình thức, chiếu lệ; hiệu lực pháp lý và hiệu quả thực tế của hoạt động này còn thấp, chưa đạt yêu cầu; chưa hướng vào những vấn đề kinh tế - xã hội bức xúc. Trên cơ sở đánh giá thực trạng, tác giả đề xuất ba quan điểm và sáu giải 12 pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động giám sát và phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam.
Kết quả nghiên cứu của công trình này là tài liệu tham khảo hữu ích cho quá trình triển khai tổng kết thực tiễn công tác giám sát của MTTQ trong những năm vừa qua và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác giám sát xã hội của MTTQ Việt Nam trong thời gian tới. Nguyễn Thị Hiền Oanh (2005), Vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đối với việc thực hiện quyền làm chủ của nhân dân ở nước ta hiện nay [97]. Tác giả đã phân tích các khía cạnh lý luận và thực tiễn hoạt động của MTTQ Việt Nam trong thực hiện vai trò, chức năng và nhiệm vụ của Mặt trận. Để đảm bảo cho sự lãnh đạo của Đảng luôn đúng đắn, thể hiện đầy đủ ý chí, nguyện vọng của nhân dân cần có một cơ chế sao cho chủ trương, đường lối của Đảng phải được phản biện, quyền lực nhà nước phải được giám sát, động viên nhân dân phát huy dân chủ; tham gia xây dựng Đảng, phản biện các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước.