phần mở đầu, kết luận, danh mục các công trình đã được công bố có liên quan đến luận án, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận án được kết cấu gồm 04 chương, cụ thể: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Chƣơng 2: Những vấn đề lí luận về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính Chƣơng 3: Thực trạng pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính và thực tiễn thi hành ở Việt Nam hiện nay Chƣơng 4: Quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam 8 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Cơ chế giải quyết tranh chấp hành chính bằng tòa án ở Việt Nam bắt đầu được thiết lập từ năm 1996. Các vấn đề lí luận và thực tiễn về TTHC nói chung và xét xử sơ thẩm vụ án hành chính nói riêng vẫn đã và đang là đề tài thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học và những người làm công tác thực tiễn. Nhìn chung các công trình này chủ yếu là luận án, luận văn luật học, sách chuyên khảo, đề tài nghiên cứu khoa học và các bài báo khoa học pháp lí đề cập đến các phạm vi, cấp độ và các khía cạnh khác nhau về các phương diện lí luận, thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam.
Vì vậy, căn cứ vào mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, việc đánh giá tình hình nghiên cứu của các công trình về nội dung trên là cần thiết giúp nghiên cứu sinh có thể chọn lọc, kế thừa, phát triển trong quá trình nghiên cứu đồng thời xây dựng những định hướng nghiên cứu đúng đắn, trọng tâm, phù hợp cho luận án. Tình hình nghiên cứu lí luận về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính Nghiên cứu các vấn đề lý luận cơ bản của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính, trước tiên cần làm sáng tỏ khái niệm, dấu hiệu (đặc điểm), vị trí, vai trò của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính. Trong thời gian qua, những vấn đề này được đề cập trong các nghiên cứu ở nhiều cấp độ, mức độ khác nhau. Các nghiên cứu chú trọng về vấn đề này thường được trình bày trong các giáo trình, sách chuyên khảo về luật tố tụng hành chính.
Trước hết phải kể đến hệ thống giáo trình của các cơ sở đào tạo luật về các môn học Lí luận chung Nhà nước và pháp luật, Luật tố tụng hành chính, Luật hành chính, Thanh tra và giải quyết khiếu nại, tố cáo. Cụ thể, tại các chương III, chương VII, VIII, IX của giáo trình Luật tố tụng hành chính Việt Nam của Đại học Luật Hà Nội (Do Ths Hoàng Văn Sao và Nguyễn Phúc Thành làm chủ biên) đã trình bày các vấn đề khái quát về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính như khái niệm, vai trò và thủ tục xét xử sơ thẩm vụ án hành chính v.; chương VI giáo trình Luật hành chính Việt nam của Đại học Luật Hà nội (Do TS. Trần Minh Hương làm chủ biên) đã cung cấp những kiến thức lí luận nền tảng nhất về QĐHC, trong đó có loại QĐHC cá biệt là đối tượng xét xử chủ yếu của vụ án hành chính. Đây là những kiến thức nền tảng cơ bản cho việc nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện những vấn đề lí luận về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính.
9 Về quan niệm xét xử sơ thẩm vụ án hành chính được bàn luận ở các công trình khoa học: Thứ nhất, quan niệm “Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là việc toà án đưa vụ án thuộc thẩm quyền ra xét xử công khai tại phiên toà khi có đủ căn cứ do pháp luật tố tụng quy định” [74,tr. Định nghĩa này luận giải xét xử sơ thẩm vụ án theo góc độ là một thủ tục trong TTHC - trình tự tiến hành phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính. Có thể nói, đây là cách hiểu theo nghĩa hẹp về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính, chưa phản ánh những đặc trưng của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính. Thứ hai, quan niệm “Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là một chế định của pháp luật TTHC, bao gồm các quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ tố tụng giữa toà án với viện kiểm sát, giữa toà án với viện kiểm sát với những người tham gia tố tụng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hành chính”[17,tr.
Quan niệm này chưa nêu được đặc thù của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính, bởi với cách quan niệm này thì tất cả các giai đoạn xét xử vụ án hành chính đều là chế định pháp luật bao gồm tổng thể các quy phạm pháp luật TTHC điều chỉnh những mối quan hệ phát sinh trong quá trình giải quyết vụ án hành chính. Mặt khác, chế định pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính không chỉ điều chỉnh các quan hệ giữa các chủ thể trong quan hệ TTHC mà còn điều chỉnh cách thức, trình tự thực hiện các hoạt động cụ thể trong quá trình thực hiện xét xử sơ thẩm vụ án hành chính (Khởi kiện, thụ lí vụ án hành chính, chuẩn bị xét xử, phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính và các thủ tục sau phiên tòa v. Thứ ba, theo Từ điển Tiếng Việt có thể hiểu “xét xử sơ thẩm là xét xử lần đầu đối với một vụ án hoặc xét xử lại vụ án từ đầu theo quyết định của Hội đồng xét xử phúc thẩm, Hội đồng xét xử giám đốc thẩm hoặc Hội đồng xét xử tái thẩm” [108, tr. Quan niệm này thuần túy quan niệm xét xử sơ thẩm là một trình tự của tố tụng hành chính.
Như vậy, có thể thấy khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hành chính được đề cập đến trong một số công trình nghiên cứu khoa học pháp lí. Tuy vậy, đến nay vẫn chưa thực sự có một quan điểm thống nhất cho thuật ngữ này, còn nhiều cách hiểu khác nhau (là một giai đoạn trong TTHC, là một chế định của pháp luật TTHC, là một cấp xét xử, là một hoạt động v. Vì vậy, để hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam, trước hết cần phải xây dựng khái niệm về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính phù hợp với nội dung và mục đích nghiên cứu, trong đó xác định rõ vị trí, chủ thể tiến hành, nội dung, cơ sở pháp lí, kết quả và mục đích của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu các đặc điểm đặc thù của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính so với các giai đoạn khác của TTHC và với xét xử sơ thẩm các vụ án 10 khác cũng như vị trí, vai trò của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính cũng chưa được làm rõ và giải quyết một cách thấu đáo.
Trong số các công trình khoa học đã được công bố có 02 công trình có đề cập trực tiếp đến đặc điểm và vai trò của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính [74], [40,tr.275] tuy nhiên cũng chỉ mới phân tích chung chung, chưa làm rõ, cặn kẽ các đặc điểm đặc thù và đánh giá cụ thể được vị trí, vai trò của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính trên các phương diện chính trị - xã hội và pháp lí. Do vậy, trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, luận án sẽ đi vào phân tích, luận giải các đặc điểm và vị trí, vai trò của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính để thấy rõ đặc thù riêng và ý nghĩa, vai trò, vị trí của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính. Bên cạnh đó, cũng có một số sách chuyên khảo của cá nhân hoặc nhóm tác giả, luận án, luận văn thạc sĩ và các bài viết trên các tạp chí khoa học chuyên ngành đề cập đến một số vấn đề về xét xử vụ án hành chính nói chung như khái niệm về tài phán hành chính, xét xử hành chính, thẩm quyền xét xử hành chính, tòa hành chính v. Những công trình khoa học nghiên cứu lý luận về các nội dung cơ bản của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính như đối tượng xét xử, chủ thể xét xử sơ thẩm vụ án hành chính, thẩm quyền và thủ tục xét xử hành chính trong đó có thẩm quyền và trình tự xét xử sơ thẩm vụ án hành chính cũng góp phần quan trọng trong việc nghiên cứu đề tài luận án.
Có thể kể đến các công trình nghiên cứu như: cuốn "Quyết định hành chính, hành vi hành chính - Đối tượng xét xử của Toà án" do TS. Phạm Hồng Thái làm chủ biên, xuất bản năm 2001. Cuốn sách đã đề cập đến những quan điểm lí luận về đối tượng của xét xử vụ án hành chính sơ thẩm là các quyết định hành chính. Đây là cơ sở lí luận và thực tiễn có giá trị giúp cho việc nhận diện tính chất và đặc trưng cơ bản của đối tượng xét xử sơ thẩm vụ án hành chính được nêu ở chương 2 của luận án.
Bên cạnh đó, trong phần nghiên cứu lí luận của các luận án tiến sĩ về lĩnh vực xét xử hành chính đã công bố cũng có bàn luận đến một số vấn đề có liên quan đến các yếu tố cơ bản của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính như: Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thanh Bình: Thẩm quyền của Tòa án nhân dân trong việc giải quyết các khiếu kiện hành chính, được bảo vệ vào năm 2003, tại Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật đã phân tích cơ sở lí luận về thẩm quyền giải quyết các khiếu kiện hành chính của TAND, đưa ra một số kết luận có ý nghĩa khoa học về khái niệm và phân loại thẩm quyền của tòa án, trong đó có thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hành chính. 11 Luận án tiến sĩ của Hoàng Quốc Hồng: Đổi mới tổ chức và hoạt động của Toà hành chính đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay, được bảo vệ vào năm 2007, tại Đại học Luật Hà Nội đã nghiên cứu cơ sở lí luận về sự cần thiết của việc đổi mới tổ chức và hoạt động của Toà hành chính; đặc điểm toà hành chính trong hệ thống TAND; quá trình hình thành, phát triển, thực trạng tổ chức và hoạt động của Toà hành chính ở Việt Nam đến năm 2006.