Luận án tiến sĩ: Vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh chính trị Đông Á từ 1991 đến 2015

Luận án phân tích vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh chính trị Đông Á giai đoạn 1991-2015, nêu bật những thách thức và cơ hội.

• Tác giả: Lê Lêna
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Khắc Nam
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Vai Trò Của ASEAN Trong Hợp Tác An Ninh - Chính Trị Đông Á Từ Sau 1991 Đến 2015
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Danh mục các từ viết tắt
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa của luận án
• Bố cục luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các công trình lý luận về vai trò trong quan hệ quốc tế
• 1.2. Các công trình nghiên cứu về vai trò của ASEAN trong khu vực Đông Á
• 1.2.1. Công trình của các tác giả nước ngoài
• 1.2.2. Công trình của các tác giả trong nước
• 1.3. Nhận xét, đánh giá
• 2. Chương 2: LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA CHỦ THỂ TRONG QUAN HỆ QUỐC TẾ
• 2.1. Quan niệm về vai trò chủ thể trong các lý luận quan hệ quốc tế
• 2.1.1. Chủ nghĩa Hiện thực
• 2.1.2. Chủ nghĩa Tự do
• 2.1.3. Chủ nghĩa Kiến tạo
• 2.2. Các lý thuyết về vai trò
• 2.2.1. Lý thuyết Vai trò (Role theory)
• 2.2.2. Cách tiếp cận trên cơ sở Phân tích Mạng lưới Xã hội
• 2.3. Các cách thức thực thi vai trò của ASEAN dưới góc nhìn Phân tích Mạng lưới Xã hội
• 2.3.1. Mở rộng liên kết
• 2.3.2. Giữ khả năng điều phối
• 2.3.3. Duy trì tính trung lập để đảm bảo khả năng kết nối
• 2.3.4. Tăng cường liên kết nội khối
• 2.3.5. Đảm bảo tính chính danh cho các hoạt động của Hiệp hội
• 2.3.6. Nhận xét chung
• 2.4. Khung phân tích về vai trò của ASEAN
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH CHUYỂN BIẾN VAI TRÒ CỦA ASEAN TRONG HỢP TÁC AN NINH - CHÍNH TRỊ ĐÔNG Á TỪ SAU 1991 ĐẾN 2015
• 3.1. Giai đoạn thứ nhất (1991 - 1997): định hình vai trò
• 3.1.1. Các yếu tố tác động tới vai trò của ASEAN
• 3.1.2. Các hoạt động nhằm định hình vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh - chính trị Đông Á giai đoạn 1991-1997
• 3.2. Giai đoạn thứ hai (1998-2007): củng cố vai trò
• 3.2.1. Các yếu tố tác động tới vai trò của ASEAN
• 3.2.2. Các hoạt động nhằm củng cố vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh - chính trị Đông Á giai đoạn 1998-2007
• 3.3. Giai đoạn thứ ba (2008-2015): đẩy mạnh vai trò trung tâm
• 3.3.1. Các yếu tố tác động tới vai trò của ASEAN
• 3.3.2. Nỗ lực đẩy mạnh vai trò trung tâm của ASEAN trong hợp tác an ninh - chính trị Đông Á giai đoạn 2008-2015
• 3.4. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ VÀ DỰ BÁO VỀ VIỆC THỰC HIỆN VAI TRÒ AN NINH CỦA ASEAN TRONG HỢP TÁC AN NINH - CHÍNH TRỊ ĐÔNG Á
• 4.1. Đánh giá quá trình thực hiện vai trò an ninh của ASEAN trong hợp tác an ninh - chính trị Đông Á từ sau 1991 đến 2015
• 4.1.1. Đối với khu vực Đông Nam Á
• 4.1.2. Đối với khu vực Đông Á và các nước đối tác đối thoại có liên quan tới khu vực
• 4.2. Dự báo về khả năng thực hiện vai trò của ASEAN đến 2025
• 4.2.1. Các yếu tố tác động tới vai trò của ASEAN đến 2025
• 4.2.2. Dự báo về vai trò của ASEAN đến năm 2025
• 4.3. Khuyến nghị đối với ASEAN nhằm duy trì vai trò trung tâm của ASEAN trong các hợp tác an ninh - chính trị khu vực Đông Á đến 2025
• 4.3.1. Khuyến nghị chung
• 4.3.2. Khuyến nghị đối với Việt Nam
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. ASEAN Tổng quan về vai trò hợp tác an ninh chính trị Đông Á

ASEAN, thành lập năm 1967, đã nổi lên như một cơ chế hợp tác khu vực thành công ở châu Á-Thái Bình Dương. Từ sau Chiến tranh Lạnh, ASEAN dần đóng vai trò quan trọng trong việc định hình kiến trúc an ninh khu vực Đông Á. Năm 1994, Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) được thành lập. Các cơ chế khác như Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS) và Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+) cũng ra đời. Dù chịu ảnh hưởng từ các nước lớn như Mỹ, Trung Quốc và Nhật Bản, ASEAN dần khẳng định vai trò trong hợp tác an ninh chính trị khu vực. Vai trò trung tâm của ASEAN được ghi nhận. Tuy nhiên, cần một cơ sở lý thuyết hoàn chỉnh để hiểu rõ hơn về vai trò này. Nghiên cứu sâu về ASEAN là cần thiết, đặc biệt trong bối cảnh trật tự khu vực đang thay đổi.

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của hợp tác ASEAN 1991 2015

Từ năm 1991-2015, sự phát triển của ASEAN diễn ra mạnh mẽ. Sau Chiến tranh Lạnh, ASEAN nhanh chóng thích ứng với trật tự khu vực mới. Việc mở rộng thành viên và tăng cường liên kết nội khối là những bước đi quan trọng. Các hiệp định thương mại tự do (FTA) và các sáng kiến hợp tác khác đã thúc đẩy hội nhập khu vực. Hiến chương ASEAN cũng là một bước tiến quan trọng, tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động của tổ chức.

1.2. Tầm quan trọng của ASEAN trong cấu trúc an ninh khu vực Đông Á

Tầm quan trọng của ASEAN trong cấu trúc an ninh khu vực Đông Á ngày càng gia tăng. ASEAN đóng vai trò trung gian hòa giải, thúc đẩy đối thoại và hợp tác giữa các nước lớn. Các cơ chế do ASEAN dẫn dắt, như ARF và EAS, là những nền tảng quan trọng cho hợp tác an ninh chính trị. ASEAN góp phần duy trì hòa bình và ổn định trong khu vực.

II. Thách thức an ninh phi truyền thống tại Đông Á Vai trò ASEAN

Khu vực Đông Á đối mặt với nhiều thách thức đối với ASEAN, đặc biệt là an ninh phi truyền thống. Biến đổi khí hậu, dịch bệnh, tội phạm xuyên quốc gia và an ninh mạng là những vấn đề cấp bách. ASEAN đóng vai trò quan trọng trong việc ứng phó với các thách thức này. Hợp tác trong lĩnh vực chống khủng bố, phòng chống dịch bệnh và bảo vệ môi trường được tăng cường. Tuy nhiên, nguồn lực và năng lực của ASEAN còn hạn chế. Cần có sự hợp tác chặt chẽ hơn với các đối tác bên ngoài để giải quyết hiệu quả các thách thức an ninh này. An ninh con người được đặt lên hàng đầu.

2.1. Các vấn đề an ninh hàng hải và tranh chấp chủ quyền ở Biển Đông

An ninh hàng hải và Biển Đông là một trong những thách thức lớn nhất đối với ASEAN. Các tranh chấp chủ quyền phức tạp, cùng với các hoạt động quân sự hóa, đe dọa hòa bình và ổn định khu vực. ASEAN cần tăng cường vai trò trung gian, thúc đẩy các bên liên quan tuân thủ luật pháp quốc tế và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Việc xây dựng Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) có ý nghĩa quan trọng.

2.2. Ứng phó với biến đổi khí hậu và các thảm họa tự nhiên

Biến đổi khí hậu gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho khu vực Đông Á, đặc biệt là các nước ven biển. ASEAN cần tăng cường hợp tác trong lĩnh vực ứng phó với biến đổi khí hậu và giảm thiểu rủi ro thiên tai. Chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và công nghệ là rất quan trọng. Đầu tư vào các công trình phòng chống thiên tai và xây dựng khả năng thích ứng là cần thiết.

III. Phương pháp ASEAN Xây dựng lòng tin ngoại giao phòng ngừa

ASEAN sử dụng ngoại giao phòng ngừa và xây dựng lòng tin làm phương pháp chính trong hợp tác an ninh chính trị. Tăng cường lòng tin thông qua đối thoại, trao đổi quân sự và các hoạt động hợp tác khác. ASEAN thúc đẩy giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, dựa trên luật pháp quốc tế. Phương pháp ASEAN đề cao sự đồng thuận, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau. Tuy nhiên, phương pháp này đôi khi bị chỉ trích là thiếu hiệu quả trong việc giải quyết các vấn đề phức tạp. Cần có sự linh hoạt và sáng tạo hơn để nâng cao hiệu quả của phương pháp ASEAN.

3.1. Vai trò của ARF trong xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa

ARF (Diễn đàn Khu vực ASEAN) đóng vai trò quan trọng trong xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa. ARF tạo ra một diễn đàn để các nước lớn và nhỏ trong khu vực thảo luận về các vấn đề an ninh chung. Các hoạt động hợp tác trong khuôn khổ ARF bao gồm trao đổi thông tin, diễn tập chung và đào tạo. Tuy nhiên, ARF vẫn còn gặp nhiều thách thức, như sự khác biệt về quan điểm và lợi ích giữa các thành viên.

3.2. Các cơ chế hợp tác khác trong khuôn khổ ASEAN

Ngoài ARF, ASEAN còn có nhiều cơ chế hợp tác khác trong khuôn khổ ASEAN+, như EAS và ADMM+. EAS là một diễn đàn để các nhà lãnh đạo của các nước Đông Á và các đối tác đối thoại thảo luận về các vấn đề chiến lược. ADMM+ là một cơ chế để tăng cường hợp tác quân sự giữa ASEAN và các nước đối tác. Các cơ chế này giúp ASEAN mở rộng phạm vi hợp tác và tăng cường ảnh hưởng trong khu vực.

IV. ASEAN và các cường quốc Quan hệ đối tác cạnh tranh

ASEAN duy trì quan hệ đối tác với nhiều cường quốc, bao gồm Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Úc và Liên minh Châu Âu (EU). Quan hệ với Trung Quốc vừa có tính cạnh tranh vừa có tính hợp tác. Hoa Kỳ vẫn là một đối tác quan trọng về an ninh. Nhật Bản và Hàn Quốc là những nhà đầu tư lớn vào khu vực. Ấn Độ và Úc ngày càng quan tâm đến Đông Á. ASEAN cần cân bằng quan hệ với các cường quốc này để bảo vệ lợi ích của mình. Quan hệ đối tác được ưu tiên.

4.1. Tác động của quan hệ Mỹ Trung đến vai trò của ASEAN

Quan hệ Trung Quốc - Hoa Kỳ có tác động lớn đến vai trò của ASEAN. Sự cạnh tranh giữa hai cường quốc này tạo ra những thách thức, nhưng cũng mang lại những cơ hội cho ASEAN. ASEAN có thể đóng vai trò trung gian, thúc đẩy đối thoại và hợp tác giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ. Tuy nhiên, ASEAN cũng cần cẩn trọng để tránh bị lôi kéo vào cuộc cạnh tranh này.

4.2. Hợp tác kinh tế và an ninh với Nhật Bản và Hàn Quốc

Nhật Bản và Hàn Quốc là những đối tác quan trọng của ASEAN trong cả lĩnh vực kinh tế và an ninh. Nhật Bản là một trong những nhà đầu tư lớn nhất vào ASEAN. Hàn Quốc cũng tăng cường hợp tác kinh tế và văn hóa với ASEAN. Về an ninh, Nhật Bản và Hàn Quốc chia sẻ những mối quan tâm chung với ASEAN, như an ninh hàng hải và chống khủng bố. Hợp tác giữa ASEAN với Nhật Bản và Hàn Quốc góp phần tăng cường ổn định và thịnh vượng trong khu vực.

V. Đánh giá Dự báo Vai trò ASEAN trong an ninh chính trị đến 2025

Đến năm 2025, vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh chính trị khu vực sẽ tiếp tục quan trọng. Tuy nhiên, ASEAN sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự cạnh tranh giữa các cường quốc, các vấn đề an ninh phi truyền thống và sự suy giảm đoàn kết nội bộ. Để duy trì vai trò trung tâm, ASEAN cần tăng cường năng lực nội tại, thúc đẩy hội nhập khu vực và xây dựng quan hệ đối tác mạnh mẽ với các nước bên ngoài. Cơ hội cho ASEAN vẫn còn rất lớn.

5.1. Các yếu tố tác động đến vai trò của ASEAN đến năm 2025

Nhiều yếu tố tác động đến vai trò của ASEAN đến năm 2025. Các yếu tố bên ngoài bao gồm sự trỗi dậy của Trung Quốc, chính sách của Hoa Kỳ và các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu và dịch bệnh. Các yếu tố bên trong bao gồm sự đoàn kết và khả năng thích ứng của ASEAN. ASEAN cần chủ động đối phó với các yếu tố này để duy trì vai trò quan trọng trong khu vực.

5.2. Khuyến nghị cho ASEAN và Việt Nam để duy trì vai trò trung tâm

Để duy trì vai trò trung tâm của ASEAN, cần tăng cường năng lực, thúc đẩy hội nhập khu vực. Đối với Việt Nam, cần chủ động tham gia và đóng góp vào các hoạt động của ASEAN, đồng thời tăng cường quan hệ đối tác với các nước thành viên và các đối tác bên ngoài. Khuyến nghị chung là tăng cường sự đoàn kết và linh hoạt để đối phó với các thách thức.

VI. Kết luận Tương lai hợp tác an ninh chính trị vai trò ASEAN

Vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh chính trị Đông Á giai đoạn 1991-2015 là không thể phủ nhận. Dù có những hạn chế, ASEAN đã đóng góp quan trọng vào hòa bình và ổn định khu vực. Tương lai của hợp tác an ninh chính trị sẽ phụ thuộc vào khả năng của ASEAN trong việc thích ứng với những thay đổi trong khu vực và trên thế giới. Mục tiêu của ASEAN là xây dựng một cộng đồng hòa bình, ổn định và thịnh vượng.

6.1. Bài học kinh nghiệm từ quá trình thực hiện vai trò của ASEAN

Từ quá trình thực hiện vai trò của ASEAN, có một số bài học kinh nghiệm quan trọng. Thứ nhất, sự đoàn kết và đồng thuận là yếu tố then chốt. Thứ hai, cần có sự linh hoạt và sáng tạo để đối phó với các thách thức mới. Thứ ba, cần xây dựng quan hệ đối tác mạnh mẽ với các nước bên ngoài. Thứ tư, cần đầu tư vào năng lực nội tại để đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao.

6.2. Hướng phát triển của hợp tác an ninh chính trị Đông Á trong tương lai

Trong tương lai, hợp tác an ninh chính trị khu vực Đông Á sẽ tiếp tục đối mặt với nhiều thách thức. Tuy nhiên, cũng có những cơ hội mới. Sự trỗi dậy của chủ nghĩa đa phương, sự phát triển của công nghệ và sự gia tăng nhận thức về các vấn đề toàn cầu có thể thúc đẩy hợp tác. ASEAN cần tận dụng những cơ hội này để tăng cường vai trò của mình và góp phần xây dựng một khu vực hòa bình, ổn định và thịnh vượng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quan hệ Quốc tế (Mã số: 62 31 02 06) của nghiên cứu sinh Lê Lêna, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hoàng Khắc Nam tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (2017), là công trình học thuật tiên phong giải mã cấu trúc quyền lực và vai trò của Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) trong cấu trúc an ninh – chính trị Đông Á giai đoạn 1991–2015.

Bối cảnh khoa học của đề tài xuất phát từ sự biến chuyển sâu sắc của trật tự thế giới sau Chiến tranh Lạnh. Trọng tâm địa chính trị toàn cầu dịch chuyển mạnh mẽ về khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, kéo theo sự gia tăng cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ và Nga. Trong bối cảnh đó, một tổ chức liên chính phủ gồm 10 quốc gia vừa và nhỏ ở Đông Nam Á đã khởi xướng, định hình và vận hành hàng loạt thể chế an ninh đa phương quy mô lớn: Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF - 1994), Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS - 2005), Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng các nước ASEAN Mở rộng (ADMM+ - 2010) và Diễn đàn Biển ASEAN Mở rộng (EAMF - 2012). Hiện tượng một tập hợp các nước tiểu nhược và tầm trung nắm giữ "vị trí cầm lái" (driver's seat) và "vai trò trung tâm" (centrality) đặt ra một câu hỏi lý luận hóc búa cho ngành khoa học quan hệ quốc tế.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi mà luận án giải quyết là sự thiếu vắng một khung lý thuyết hệ thống, khả dĩ tích hợp để lý giải nguồn gốc, cơ chế thực thi và giới hạn cấu trúc của vai trò ASEAN. Các nghiên cứu trước đây thường phân cực: hoặc đánh giá thấp ASEAN qua lăng kính Chủ nghĩa Hiện thực truyền thống, coi Hiệp hội chỉ là "công cụ cân bằng quyền lực thụ động" hay "công trình xây trên cát" (Robyn Lim, 1998; Michael Leifer, 1989); hoặc lý tưởng hóa ASEAN qua Chủ nghĩa Kiến tạo và Chủ nghĩa Tự do như một "nhà ươm mầm chuẩn mực" (Hiro Katsumata, 2006; Amitav Acharya, 2001) mà xem nhẹ các hạn chế về năng lực vật chất.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án xác định 3 câu hỏi nghiên cứu và hệ giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Nguồn lực và cơ sở lý luận nào kiến tạo nên vai trò của một tập hợp các nước vừa và nhỏ như ASEAN trong hợp tác an ninh – chính trị khu vực Đông Á?
  • Giả thuyết 1 (H1): Vai trò của ASEAN không xuất phát từ sức mạnh vật chất hay năng lực cưỡng chế, mà bắt nguồn từ vị thế nút trung gian kết nối và năng lực môi giới thể chế trong mạng lưới đa phương khu vực.
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quá trình chuyển biến vai trò của ASEAN từ năm 1991 đến 2015 đã diễn ra theo những cơ chế và giai đoạn cấu trúc nào?
  • Giả thuyết 2 (H2): Vai trò của ASEAN tiến triển có tính quy luật qua 3 giai đoạn: Định hình (1991–1997), Củng cố (1998–2007) và Đẩy mạnh vai trò trung tâm (2008–2015), phụ thuộc vào mức độ tương tác giữa tính cố kết nội khối và sự chấp nhận từ các đối tác ngoại khối.
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những yếu tố nào sẽ chi phối triển vọng duy trì vai trò trung tâm của ASEAN đến năm 2025 và hàm ý chiến lược nào được đặt ra cho Việt Nam?
  • Giả thuyết 3 (H3): Tính bền vững của vai trò trung tâm ASEAN đến năm 2025 phụ thuộc vào năng lực duy trì tính trung lập chiến lược và cân bằng quan hệ nước lớn; sự suy giảm vai trò của ASEAN sẽ tác động trực tiếp đến môi trường an ninh và không gian đối ngoại của Việt Nam.

Phạm vi không gian của luận án bao quát khu vực Đông Á (gồm Đông Nam Á và Đông Bắc Á), mở rộng đến các đối tác chiến lược liên quan (Mỹ, Ấn Độ, Úc, Nga). Phạm vi thời gian kéo dài 25 năm (1991–2015), từ mốc sụp đổ của trật tự hai cực Ialta đến thời điểm thành lập Cộng đồng Chính trị - An ninh ASEAN (APSC) năm 2015. Đóng góp đột phá của luận án là việc ứng dụng Lý thuyết Phân tích Mạng lưới Xã hội (Social Network Analysis - SNA) kết hợp với Lý thuyết Vai trò (Role Theory), xác lập luận điểm khoa học rằng "vai trò trung tâm của ASEAN" thực chất là "vai trò trung tâm môi giới mạng lưới" (Betweenness Centrality), mở ra hướng tiếp cận hoàn toàn mới cho giới nghiên cứu an ninh khu vực.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án phân tích sâu sắc các dòng học thuật quốc tế và trong nước, định vị công trình giữa các cuộc tranh luận lý thuyết kinh điển:

Dòng học thuật hoài nghi chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Chủ nghĩa Hiện thực Mới (Kenneth Waltz, 1979; John Mearsheimer, 2001). Các học giả thuộc phái này khẳng định cấu trúc quan hệ quốc tế bị chi phối tuyệt đối bởi tương quan sức mạnh quân sự - kinh tế. Mearsheimer (1994) lập luận gay gắt: "các thể chế chỉ đơn thuần là các biến can thiệp vào tiến trình [quan hệ quốc tế]", và "các quốc gia mạnh nhất trong hệ thống tạo ra và định hình nên các thể chế nhằm duy trì sự phân chia về quyền lực thế giới, hoặc thậm chí làm gia tăng quyền lực của mình".

Áp dụng vào Đông Á, Michael Leifer (1989) nhận định ASEAN chỉ là "một công cụ ngoại giao không hoàn chỉnh nhằm đạt được các mục tiêu an ninh khu vực" và "chỉ có đóng góp khiêm tốn so với các cơ chế cân bằng hoặc phân chia quyền lực truyền thống có khả năng tồn tại khác trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương". Cùng quan điểm, Donald Weatherbee (2014) bác bỏ khái niệm vai trò trung tâm khi tuyên bố: "ASEAN làm sao có thể trở thành trung tâm của khu vực khi chính bản thân ASEAN không có trung tâm, không có một lãnh đạo?". David M. Jones và Michael L. Smith (2003) xem ASEAN là một "cộng đồng bắt chước" (imitation community) vụng về mô hình châu Âu, thiếu năng lực giải quyết xung đột thực chất.

Ngược lại, dòng học thuật lạc quan do Chủ nghĩa Kiến tạo và Chủ nghĩa Thể chế Tự do dẫn dắt nhấn mạnh tính năng động của chuẩn mực và bản sắc. Amitav Acharya (2001, 2004) khẳng định ASEAN là hạt nhân xây dựng "Cộng đồng An ninh" (Security Community) và trật tự "Chủ nghĩa cộng tác nhóm" (Consociationalism), nơi xung đột bị kiềm chế nhờ sự gắn kết thể chế và chia sẻ quy chuẩn "Phương thức ASEAN" (ASEAN Way). Evelyn Goh (2007) đưa ra khái niệm "Mạng lưới vây bọc đa chiều" (Omni-enmeshment), chỉ ra cách thức các nước nhỏ ASEAN chủ động lôi kéo và trói buộc các siêu cường vào các tầng nấc đối thoại đa phương để vô hiệu hóa nguy cơ bá quyền.

Đối với các nghiên cứu trong nước, các học giả như Vũ Dương Ninh (2005, 2007), Hoàng Khắc Nam (2003, 2008), Trần Khánh và Đỗ Quốc Toản (2013), Nguyễn Phương Bình (1994, 2000) đã phân tích sâu sắc các chặng đường phát triển và khẳng định vị trí "hạt nhân liên kết" của Hiệp hội. Tuy nhiên, các công trình trong nước phần lớn tiếp cận dưới góc độ lịch sử ngoại giao hoặc mô tả chính trị đơn thuần, chưa xây dựng được một mô hình lý thuyết định lượng hóa hoặc cấu trúc hóa các biến số tương tác.

Về mặt so sánh quốc tế, luận án đối chiếu mô hình ASEAN với hai trường hợp điển hình:

1. Liên minh Châu Âu (EU): Dựa trên nghiên cứu của Henning Tews (2002) về vai trò quyền lực dân sự của Đức và quá trình mở rộng EU. Luận án chỉ ra rằng trong khi EU thiết lập vai trò dựa trên tính thể chế hóa cao, luật pháp ràng buộc tối cao (supranational legalism) và mức độ phụ thuộc kinh tế sâu sắc, thì ASEAN thiết lập vai trò trung tâm dựa trên sự linh hoạt, không ràng buộc pháp lý cứng và nguyên tắc đồng thuận.
2. Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và Hiệp hội Nam Á (SAARC): Đối chiếu với công trình của Trine Flockhart (2011) về NATO và Rajshree Jetly (2003) về SAARC, luận án chứng minh SAARC bị tê liệt do xung đột song phương đối đầu triệt tiêu (Ấn Độ - Pakistan), trong khi ASEAN thành công nhờ khả năng gác lại tranh chấp song phương để duy trì diễn đàn đa phương trung lập.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc bổ cứu và mở rộng các lý thuyết Quan hệ Quốc tế hiện đại:

1. Mở rộng Chủ nghĩa Hiện thực Cấu trúc: Thách thức tiên đề cho rằng quyền lực vật chất (hard power) là nguồn duy nhất tạo nên vị thế dẫn dắt. Luận án chứng minh rằng trong một cấu trúc đa cực cạnh tranh bất đối xứng, các quốc gia vừa và nhỏ có thể tạo ra "quyền lực cấu trúc mạng lưới" (network structural power) nhờ việc chiếm giữ các vị trí kết nối độc quyền mà không siêu cường nào có thể đơn phương thay thế.
2. Bổ khuyết Chủ nghĩa Thể chế Tự do: Lý giải thành công của một thể chế có mức độ hội nhập kinh tế nội khối thấp. Luận án chỉ ra rằng dù thương mại nội khối năm 2014 chỉ đạt 24,9% tổng kim ngạch ngoại khối (ASEAN Secretariat, 2015), ASEAN vẫn xác lập được vai trò an ninh nhờ cung cấp "hàng hóa công thể chế" (institutional public goods) là các diễn đàn đối thoại giảm thiểu rủi ro tính toán sai lầm chiến lược giữa các nước lớn.
3. Hoàn thiện Lý thuyết Vai trò (Role Theory) cho thực thể đa phương: Vượt qua hạn chế của mô hình K.J. Holsti (1970) vốn chỉ áp dụng cho chủ thể quốc gia đơn lẻ với 17 loại hình vai trò. Luận án thiết lập mối liên hệ biện chứng giữa ba biến số cấu thành vai trò IGO: (1) Nhận thức nội bộ (Ego's conception), (2) Kỳ vọng và quy định từ bên ngoài (Alter's prescription), và (3) Hành vi thực thi vai trò thực tế (Role performance).

Khung phân tích độc đáo trên nền tảng Phân tích Mạng lưới Xã hội (SNA)

Luận án xây dựng khung phân tích đột phá dựa trên Lý thuyết Phân tích Mạng lưới Xã hội (Freeman, 1979; Wasserman & Faust, 1994; Zeev Maoz, 2004, 2010; Hafner-Burton & Kahler, 2009). Cấu trúc an ninh Đông Á được mô hình hóa như một đồ thị mạng lưới phức hợp gồm các nút (nodes - các quốc gia) và các cạnh liên kết (edges - các hiệp định, diễn đàn an ninh đa phương).

              [NHẬT BẢN]                     [ẤN ĐỘ / NGA / ÚC]

5 phương thức thực thi vai trò cốt lõi của ASEAN dưới lăng kính SNA được chuẩn hóa:

1. Mở rộng liên kết mạng lưới (Network Expansion): Tăng bậc kết nối (Degree Centrality) bằng cách liên tục tạo lập các cơ chế đa phương mở rộng (ARF, APT, EAS, ADMM+, EAMF), gắn kết tất cả các trung tâm quyền lực toàn cầu vào quỹ đạo đối thoại của ASEAN.
2. Duy trì vị trí môi giới điều phối (Brokerage & Betweenness Centrality): Chiếm giữ vị trí "cầu nối cấu trúc" (Structural Hole) giữa các siêu cường đối đầu (Mỹ - Trung, Trung - Nhật). Sự thiếu vắng lòng tin chiến lược song phương giữa các nước lớn buộc họ phải sử dụng nút mạng ASEAN làm điểm trung chuyển ngoại giao trung lập.
3. Bảo tồn tính trung lập chiến lược (Neutrality as Connectivity Safeguard): Không liên minh quân sự với bất kỳ cường quốc nào. Tính trung lập là điều kiện tiên quyết để đảm bảo tất cả các cạnh mạng lưới không bị đứt gãy.
4. Gia tăng mật độ liên kết nội khối (Internal Network Density): Củng cố tính cố kết thông qua Hiến chương ASEAN (2008) và Cộng đồng An ninh (APSC 2015), nâng cao khả năng thương lượng tập thể.
5. Thiết lập tính chính danh thể chế (Institutional Legitimacy): Biến các chuẩn mực ứng xử (TAC, DOC) thành các quy tắc phổ quát điều chỉnh quan hệ đa phương trong khu vực Đông Á.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng triết lý khoa học Hiện thực Phê phán (Critical Realism) kết hợp với thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin. Cách tiếp cận này cho phép giải mã các hiện tượng chính trị quốc tế không chỉ ở bề mặt sự kiện mà đi sâu vào các cấu trúc quyền lực tiềm ẩn và quy luật vận động nội tại của hệ thống.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Analysis) được triển khai nhất quán qua 4 cấp độ:

• Cấp độ cá nhân/nhóm tinh hoa: Phân tích tư duy ngoại giao của các nhà lãnh đạo khu vực.
• Cấp độ quốc gia: Đánh giá lợi ích chiến lược và mức độ phụ thuộc an ninh của 10 nước thành viên ASEAN.
• Cấp độ liên chính phủ/khu vực: Đánh giá cơ chế hoạt động của các thể chế do ASEAN dẫn dắt.
• Cấp độ hệ thống quốc tế: Phân tích cấu trúc phân bổ quyền lực đa cực tại Đông Á.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế chặt chẽ qua 4 bước kiểm chứng chéo (Triangulation):

1. Thu thập văn kiện quy chuẩn: Khai thác toàn văn hàng trăm văn bản chính thức của ASEAN, bao gồm các Tuyên bố chung Cấp cao, Thông cáo chung Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao (AMM), Tuyên bố Chủ tịch ARF, EAS, ADMM+, các hiệp ước nền tảng (TAC, Hiến chương ASEAN).
2. Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia (Expert In-depth Interviews): Tiến hành phỏng vấn sâu trực tiếp và phỏng vấn qua bảng hỏi (bút vấn) với các chuyên gia, nhà ngoại giao, học giả quan hệ quốc tế hàng đầu tại Việt Nam và các viện nghiên cứu chiến lược quốc tế (CSIS, RSIS).
3. Phân tích nội dung (Content Analysis): Áp dụng kỹ thuật phân tích nội dung định tính (giải mã nội hàm các khái niệm "centrality", "driver", "norm entrepreneur") và định lượng (đo lường tần suất xuất hiện của các từ khóa chiến lược trong văn kiện chính thức từ năm 1991 đến 2015).
4. Phân tích Lịch sử và Phân kỳ (Historical Periodization): Kết hợp phương pháp lịch đại và đồng đại, chia tiến trình 25 năm thành 3 giai đoạn cấu trúc rõ nét để đánh giá tính liên tục và sự chuyển biến chất thể chế.

Data và phân tích

Phân tích định lượng cấu trúc thể chế an ninh Đông Á giai đoạn 1991–2015 ghi nhận các chỉ số thực chứng nổi bật:

• Quy mô mạng lưới ARF: Mở rộng từ 18 thành viên ban đầu (1994) lên 27 quốc gia thành viên (bao gồm toàn bộ các cường quốc hạt nhân và các bên liên quan trực tiếp đến an ninh Đông Á).
• Quy mô thể chế EAS: Từ 16 quốc gia (2005) mở rộng lên 18 quốc gia với sự tham gia chính thức của Mỹ và Nga vào năm 2011.
• Mạng lưới ADMM+: Thiết lập 18 quốc gia thành viên (10 nước ASEAN + 8 nước đối tác đối thoại lớn: Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Úc, New Zealand) cùng 6 nhóm chuyên gia an ninh quân sự thực chất.
• Phân tích tính dễ tổn thương kinh tế - an ninh: Thống kê chính thức từ Ban Thư ký ASEAN (2015) cho thấy thương mại nội khối năm 2014 chỉ đạt 24,9% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của khối. 75,1% còn lại phụ thuộc vào các thị trường bên ngoài (Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, EU), tạo nên tình trạng mất cân đối nghiêm trọng giữa hội nhập chính trị và hội nhập kinh tế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án xác lập 4 phát hiện khoa học mang tính đột phá:

1. Quy luật chuyển hóa 3 giai đoạn của vai trò an ninh ASEAN:
   • Giai đoạn 1 (1991–1997) - Định hình vai trò: ASEAN tận dụng khoảng trống quyền lực sau Chiến tranh Lạnh để quốc tế hóa "Phương thức ASEAN", thành lập ARF (1994), biến ASEAN thành diễn đàn an ninh đa phương duy nhất tại Châu Á - Thái Bình Dương.
   • Giai đoạn 2 (1998–2007) - Củng cố vai trò: Vượt qua cú sốc khủng hoảng tài chính 1997, ASEAN mở rộng thành viên thành ASEAN-10, ký Tuyên bố DOC (2002), thành lập tiến trình ASEAN+3 và Cấp cao Đông Á (EAS 2005).
   • Giai đoạn 3 (2008–2015) - Đẩy mạnh vai trò trung tâm: Thể chế hóa tư cách pháp nhân qua Hiến chương ASEAN (2008), nâng cấp EAS thành diễn đàn an ninh chiến lược với sự tham gia của Mỹ - Nga (2011), thành lập ADMM+ (2010) và chính thức tuyên bố hình thành Cộng đồng ASEAN (2015).
2. Nghịch lý cấu trúc "Sức mạnh nằm trong sự yếu ớt" (Strength in Weakness): ASEAN nắm giữ vai trò trung tâm không phải vì Hiệp hội có sức mạnh quân sự áp đặt, mà chính vì sự phi đe dọa về mặt quân sự của khối. Các siêu cường (Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản) cạnh tranh quyết liệt nhưng không chấp nhận để đối thủ nắm quyền lãnh đạo cấu trúc an ninh khu vực; do đó, họ đồng thuận trao vai trò điều phối cho một bên trung gian vô hại như ASEAN.
3. Sự tồn tại của "Nghịch lý Châu Á" (Asia Paradox) trong cơ cấu an ninh ASEAN: Tình trạng phụ thuộc thương mại ngoại khối sâu sắc (thương mại nội khối chỉ chiếm 24,9% năm 2014) tạo ra điểm yếu chí tử. Trung Quốc và các nước lớn có thể sử dụng đòn bẩy kinh tế song phương để gây sức ép, chia rẽ lập trường nội khối của ASEAN trong các hồ sơ an ninh phức tạp như tranh chấp Biển Đông.
4. Mối quan hệ phụ thuộc giữa Tính chính danh, Tính trung lập và Vai trò Môi giới: Bất kỳ sự chệch hướng nào khỏi nguyên tắc trung lập chiến lược (ngả về Mỹ hoặc ngả về Trung Quốc) sẽ lập tức phá vỡ giá trị môi giới cấu trúc (Betweenness Centrality), khiến mạng lưới an ninh khu vực bị phân cực hóa và vô hiệu hóa vai trò của ASEAN.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp khung phân tích chuẩn mực tích hợp SNA và Role Theory, có thể áp dụng trực tiếp để nghiên cứu các tổ chức khu vực khác ở Nam bán cầu (Liên minh Châu Phi - AU, Khối Thị trường chung Nam Mỹ - MERCOSUR).
• Về mặt phương pháp luận: Mở ra tiền đề cho việc ứng dụng các thuật toán đồ thị mạng lưới để lượng hóa mức độ gắn kết chính trị quốc tế.
• Về mặt thực tiễn chính sách đối ngoại ASEAN: Khẳng định ASEAN phải duy trì cấu trúc "mở, bao trùm, minh bạch và dựa trên luật lệ", kiên quyết giữ vững cơ chế tham vấn và nguyên tắc đồng thuận có điều chỉnh linh hoạt.
• Hàm ý chiến lược đối với Việt Nam: Làm sáng tỏ cơ sở khoa học cho đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Đại hội XI: Việt Nam "chủ động, tích cực và có trách nhiệm cùng các nước xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh, tăng cường quan hệ với các đối tác, tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong các khuôn khổ hợp tác ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương" (Ban Tuyên giáo Trung ương, 2011). Tham gia ASEAN là lá chắn chiến lược giúp Việt Nam bảo vệ chủ quyền biển đảo, đa phương hóa quan hệ quốc tế và cân bằng chiến lược nước lớn.

Limitations và Future Research

Luận án nghiêm túc chỉ ra các giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn lượng hóa dữ liệu mạng lưới: Nghiên cứu áp dụng SNA chủ yếu ở cấp độ định tính cấu trúc và sơ đồ hóa khái niệm, chưa xây dựng được ma trận toán học đầy đủ với các phần mềm chuyên sâu (như Gephi hay UCINET) để đo lường chính xác các hệ số Eigenvector Centrality hay Closeness Centrality của từng quốc gia thành viên qua từng năm.
2. Độ mở của dữ liệu ngoại giao hậu trường: Đặc thù "Phương thức ASEAN" dựa nhiều vào các cuộc tham vấn phi chính thức và ngoại giao hành lang không lưu vết (informal diplomacy), khiến việc thu thập dữ liệu giải mật toàn diện gặp nhiều thách thức.
3. Biến số an ninh phi truyền thống: Luận án tập trung chủ yếu vào hợp tác an ninh truyền thống, chưa bao quát toàn diện các lĩnh vực an ninh phi truyền thống mới nổi (an ninh mạng, an ninh nguồn nước Mê Kông, biến đổi khí hậu).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng thuật toán SNA đa chiều để mô hình hóa sự tương tác giữa cấu trúc an ninh do ASEAN dẫn dắt với các cấu trúc tiểu đa phương (minilateralism) mới nổi như QUAD (Mỹ - Nhật - Ấn - Úc) và AUKUS (Mỹ - Anh - Úc).
• Nghiên cứu xung đột vai trò (Role Conflict) nội tại của các quốc gia thành viên ASEAN trước sức ép lựa chọn phe giữa Mỹ và Trung Quốc giai đoạn hậu 2015.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Trở thành công trình tham khảo bắt buộc trong chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, Quốc tế học và Khu vực học tại các trường đại học lớn ở Việt Nam; mở ra hướng nghiên cứu SNA trong khoa học xã hội.
• Tác động hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng cho Bộ Ngoại giao, Ban Đối ngoại Trung ương và Bộ Quốc phòng Việt Nam trong việc xây dựng Đề án tham gia hợp tác an ninh đa phương ASEAN đến năm 2025 và tầm nhìn 2035.
• Đóng góp quốc tế: Góp phần khẳng định tiếng nói học thuật của Việt Nam trong việc giải trình các cơ chế an ninh khu vực Đông Á trên các diễn đàn quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Quan hệ Quốc tế: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp SNA - Role Theory chuẩn mực để triển khai các công trình nghiên cứu cấu trúc khu vực.
• Nhà hoạch định chính sách và Ngoại giao: Nắm vững các kịch bản an ninh Đông Á và cơ chế tương tác nước lớn để đưa ra các quyết sách đối ngoại chính xác.
• Cơ quan Nghiên cứu Chiến lược Quốc phòng - An ninh: Đánh giá đúng năng lực và hạn chế của các cơ chế an ninh đa phương (ARF, ADMM+) trong việc bảo vệ an ninh quốc gia từ sớm, từ xa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng Lý thuyết Hiện thực Cấu trúc và Lý thuyết Vai trò thông qua việc tích hợp khung Phân tích Mạng lưới Xã hội (SNA), chứng minh rằng các nước vừa và nhỏ có thể tạo lập "quyền lực cấu trúc" thông qua vai trò trung tâm môi giới mạng lưới (Betweenness Centrality) mà không cần sở hữu sức mạnh quân sự áp đảo.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện như thế nào? So sánh với các nghiên cứu lịch sử ngoại giao đơn thuần (như Vũ Dương Ninh, 2005) hoặc các công trình phân tích chuẩn mực đơn tuyến (như Amitav Acharya, 2001), luận án đã đổi mới bằng cách thiết kế quy trình nghiên cứu đa tầng kết hợp phân tích mạng lưới cấu trúc với kỹ thuật phân tích nội dung định lượng và phỏng vấn sâu chuyên gia.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất có số liệu thực chứng chứng minh là gì? Sự đối lập sâu sắc giữa vai trò an ninh chính trị và mức độ gắn kết kinh tế nội khối: dù ASEAN xây dựng được các cơ chế an ninh bao trùm toàn bộ siêu cường, nhưng tỷ lệ thương mại nội khối năm 2014 chỉ đạt 24,9% (ASEAN Secretariat, 2015), phơi bày tính dễ bị tổn thương mang tính cấu trúc trước đòn bẩy kinh tế của các nước lớn.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không? Có. Quy trình phân tích mạng lưới 5 bước (Mở rộng liên kết - Giữ khả năng điều phối - Duy trì tính trung lập - Tăng cường liên kết nội khối - Đảm bảo tính chính danh) được xây dựng dưới dạng khung phân tích tổng quát, có thể nhân rộng để đánh giá bất kỳ tổ chức liên chính phủ khu vực nào.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao? Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu đến năm 2025 tập trung vào 3 kịch bản: (1) ASEAN duy trì vai trò trung tâm trong cấu trúc đa cực linh hoạt; (2) ASEAN bị phân rẽ và gạt ra ngoài lề do sự trỗi dậy của các liên minh quân sự cứng; (3) ASEAN chuyển hóa thành một cấu trúc an ninh tập thể thực chất có tính ràng buộc cao.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Lê Lêna đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đề ra, đóng góp 5 luận điểm then chốt cho ngành Quan hệ Quốc tế:

1. Xác lập vị thế của Lý thuyết Phân tích Mạng lưới Xã hội (SNA) như một công cụ khoa học ưu việt để giải mã vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc an ninh Đông Á.
2. Hệ thống hóa quá trình phát triển 25 năm (1991–2015) của ASEAN thành 3 giai đoạn cấu trúc mang tính quy luật lịch sử sâu sắc.
3. Luận giải khoa học nghịch lý "Sức mạnh nằm trong sự yếu ớt" và xác định vai trò môi giới thể chế là nguồn lực sinh tồn của Hiệp hội.
4. Đánh giá khách quan các điểm nghẽn thể chế, đặc biệt là sự mất cân đối giữa hội nhập kinh tế nội khối (24,9%) và tham vọng dẫn dắt an ninh khu vực.
5. Cung cấp hệ thống dự báo và khuyến nghị chính sách chiến lược cho Việt Nam trong việc kiên định coi ASEAN là trụ cột đối ngoại hàng đầu để bảo vệ vững chắc lợi ích quốc gia - dân tộc trong kỷ nguyên biến động địa chính trị phức tạp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu? Lợi ích, bản sắc và chính sách đối ngoại Mỹ) xuất bản năm 1997, và cuốn sách của tác giả Peter J. Tuy vậy, nổi bật nhất phải kể đến cuốn sách “Social theory of international politics” (Lý thuyết xã hội của chính trị học quốc tế) của Alexander Went (1999) với ba mô hình văn hoá vô chính phủ (culture of anarchy) của Hobbe, Locke và Kant cùng vai trò tƣơng ứng của các chủ thể là một nghiên cứu có giá trị. Công trình này tạo nên nền tảng cho việc nghiên cứu mối quan hệ giữa bản sắc và vai trò. Đồng thời, tác phẩm còn là tiền đề cho các nghiên cứu Kiến tạo xác định vị trí, và tính chất mà xã hội gán cho một quốc gia.

Tuy nhiên, câu hỏi về mối liên hệ giữa vai trò và bản sắc vẫn là câu hỏi chƣa có lời giải đáp. Những nỗ lực trong việc làm rõ các tranh cãi đƣợc thể hiện qua các công trình nhƣ cuốn sách “Norms, identity, and culture in national security” (Các chuẩn mực , bản sắc và văn hoá trong an ninh quốc gia) của Ronald L. Jepperson (1996), “Social construction of international politics: identities & foreign policies Moscow 1955 and 1999” (Kiến tạo xã hội của nền chính trị quốc tế : bản sắc và chính sách đối ngoại của Mát-xơ-cơ-va năm 1955 và 1999) của tác giả Ted Hopf (2002), “Branding nordicity models, identity and the decline of exceptionalism” (Xây dựng các mô hình thƣơng hiệu Bắc Âu, bản sắc và sự suy tàn của chủ nghĩa ngoại lệ) của tác giả Christopher S. Browning (2007), “Words and deeds: Foreign assistance rhetoric and policy behavior in the Netherlands, Belgium, and the United 14 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 Kingdom” ( Lời nói và hành động: Lập luận về hỗ trợ nƣớc ngoài và hành xử mang tính chính sách của Hà Lan, Bỉ và Anh) đƣợc viết bởi Marijke Breuning (2011) … Bên cạnh dòng chủ đạo nghiên cứu về vai trò trong các lý thuyết QHQT, một vài lý thuyết xã hội học cũng đƣợc áp dụng vào nghiên cứu vai trò trong QHQT.

 Các công trình liên quan đến vai trò chủ thể quan hệ quốc tế chịu ảnh hưởng của Lý thuyết Vai trò (Role theory) Lý thuyết về Vai trò đƣợc áp dụng chủ yếu trong phân tích chính sách đối ngoại (foreign policy analysis) cũng nhƣ một số nghiên cứu QHQT. Tuy vậy, việc áp dụng lý thuyết này không nhiều và còn gây tranh cãi. Nhƣ đã đề cập ở trên, việc nghiên cứu về vai trò trong QHQT đƣợc chính thức bắt đầu với bài viết của học giả Kalevi J. Nghiên cứu của Holsti đặt nền móng cho Lý luận về vai trò khi tìm ra mối liên hệ giữa đơn vị và cấu trúc (agent-structure) thông qua các biến nhƣ: vị trí của quốc gia (position), quan niệm về vai trò của bản thân chủ thể (ego‟s role conception) và nhận thức về vai trò đó của các chủ thể bên ngoài (alter‟s prescription).

Không những tổng hợp các khái niệm về vai trò đƣợc sử dụng trong các nghiên cứu trƣớc đó, công trình này còn đƣa ra 17 vai trò của các quốc gia khi tham gia vào QHQT dựa trên kết quả phỏng vấn quan chức cấp cao của nhiều quốc gia đƣợc tiến hành trong hai năm 1966 và 1967. Bên cạnh nghiên cứu của Holsti, nhiều công trình khác cũng có giá trị trong việc bổ sung các lý giải và hình thành nên lý thuyết vai trò trong QHQT. Một số các công trình tiêu biểu nhƣ hai tác phẩm của Stephan G. Walker với tựa đề “Symbolic Interactionism and International Politics: Role Theory‟s Contribution to International Organization” (Giao tiếp biểu tƣợng và Chính trị học quốc tế: Đóng góp của Lý thuyết Vai trò đối với Tổ chức Quốc tế) xuất bản năm 1978 và “National role conceptions and systemic outcomes” (Những quan niệm về vai trò quốc gia và kết quả mang tính hệ thống) năm 1978, “Roles and reasons in foreign policy decision making” (Các vai trò và lý do trong việc đƣa ra quyết định về chính 15 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 sách đối ngoại) của Martin Hollis và Steve Smith (1986).

Các công trình đƣợc kể tên trên đã chỉ ra một hệ thống các biến độc lập quyết định tới vai trò và việc thực hiện vai trò của một quốc gia Thông qua mô hình xây dựng dựa trên tƣơng tác giữa các biến này, không ít các nghiên cứu đƣợc tiến hành. Một số ví dụ nhƣ tuyển tập các bài phân tích về vai trò của Liên Xô/Nga, Mỹ, Nhật Bản, Đức, Pháp, Anh, Trung Quốc và Canada trong Thế kỷ 20 trong cuốn sách đƣợc hiệu đính bởi học giả Philippe G. Cùng với các nghiên cứu này, không ít các công trình khác quay lại sử dụng các khái niệm đƣợc nêu bởi Holsti (1970) nhằm phân tích về vai trò của các quốc gia hiện nay nhƣ tác phẩm “The struggle for a national identity in post-soviet Russia” (Cuộc đấu tranh vì bản sắc dân tộc tại Nga thời kỳ Hậu Xô Viết) của tác giả Glenn Chafetz (1996) hay “Beyond IR theories: The case for national role conceptions” (Ngoài các lý thuyết QHQT: Trƣờng hợp nghiên cứu về các quan niệm của vai trò quốc gia) của Richard Adigbuo (2007). Tƣơng tự, các công trình của Mlada Bukovansky (1997), Amy L.

Catalinac (2007) … cũng là các nghiên cứu có giá trị tham khảo về việc bổ sung và áp dụng Lý thuyết vai trò trong QHQT. Nhìn chung, Lý thuyết vai trò thƣờng tập trung vào các nội dung liên quan tới việc một quốc gia xác định vai trò của mình, xung đột giữa các vai trò của quốc gia đó, các yếu tố hạn chế tới vai trò hoặc gần đây là một số ít nghiên cứu về nhóm các vai trò của quốc gia (trƣờng hợp của EU hoặc Liên hợp quốc). Chƣa từng có một nghiên cứu nào sử dụng lý thuyết Vai trò đối với trƣờng hợp ASEAN. Khi nghiên cứu về vai trò của chủ thể trong QHQT, có một cách tiếp cận gần đây bắt đầu đƣợc áp dụng đó là thông qua phƣơng pháp Phân tích Mạng lƣới Xã hội (SNA).2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015  Các công trình liên quan đến vai trò chủ thể quan hệ quốc tế chịu ảnh hưởng của Phân tích Mạng lưới Xã hội (SNA) Phƣơng pháp này vốn là cách tiếp cận mang tính xã hội đƣợc áp dụng trong nghiên cứu QHQT vào những năm 1960, 1970 khi xem xét tác động của các mối quan hệ mang tính mạng lƣới trong các hoạt động thƣơng mại, giữa các thành viên trong các tổ chức quốc tế liên chính phủ, các quan hệ song phƣơng và đa phƣơng trong hệ thống quốc tế.

Trong các nội dung của SNA, lý luận về “vai trò trung tâm” (centrality) của một chủ thể trong mạng lƣới là nội dung đáng chú ý khi xem xét về vai trò trong QHQT. Về mặt thứ tự, nghiên cứu của Alex Bavelas cùng cộng sự tại Phòng thí nghiệm về các Nhóm mạng lƣới (Group Networks Labortary) tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) cuối những năm 1940 đã mở đƣờng cho việc xem xét vai trò trung tâm và ảnh hƣởng của vai trò này tới một nhóm. Dựa trên các báo cáo của Bavelas (1950) và cộng sự, Linton C. Freeman với công trình “Centrality in Social Networks” (Vị trí trung tâm trong các mạng lƣới xã hội) xuất bản năm 1979 thực sự tạo nên cầu nối giữa SNA và ngành QHQT.

Bên cạnh Bavelas và Freeman, một học giả có đóng góp quan trọng trong việc đƣa SNA trở thành một phƣơng pháp có khả năng áp dụng trong nghiên cứu QHQT đó là Zeev Maoz. Một số công trình của Maoz nhƣ hai bài viết “Network Centrality and International Conflict, 1816-2001: Does it Pay to Be Important?” (Vai trò trung tâm của mạng lƣới và Xung đột quốc tế, 1816- 2001: Liệu có quan trọng?) năm 2004 và “International Relations: A network approach” (QHQT: theo cách tiếp cận mạng lƣới) trong sách “New directions for international relations: confronting the method-of-analysis problem” (Hƣớng đi mới đối với nghiên cứu QHQT: Đối mặt với các vấn đề mang tính phƣơng pháp phân tích) xuất bản năm 2005; hoặc cuốn sách “Networks of nations: The evolution, structure, and impact of international networks, 1816-2001” (Các mạng lƣới quốc gia: quá trình phát triển, cấu trúc và tác động của các mạng lƣới quốc tế) xuất bản năm 2010. Bên cạnh đó, chƣơng Ba của cuốn sách “Social Network Analysis: Methods and Applications” (Phân tích mạng lƣới xã hội: Các phƣơng pháp và cách áp dụng) của Stanley Wasserman và Katherine Faust (1994) với tựa đề “Centrality 17 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 and Prestidge” (Vai trò trung tâm và uy tín) cũng nhƣ bài viết “Network analysis for international relations” (Phân tích mạng lƣới trong nghiên cứu QHQT) của hai tác giả Hafner-Burton M. Emilie và Kahler Miles (2009) là các công trình lý luận đáng tham khảo khi xem xét về “vai trò trung tâm” của lý thuyết SNA.

Trên cơ sở các lý thuyết về vai trò trung tâm trong mạng lƣới của SNA nhƣ vậy, một số học giả đã áp dụng cách tiếp cận này trong nghiên cứu vai trò trong QHQT. Nghiên cứu của Steven J. Brams (1966) có tựa đề “Transaction flows in the international system” (Các dòng giao dịch trên thị trƣờng quốc tế) là một trong số các tác phẩm đầu tiên áp dụng SNA có bàn tới vai trò trung tâm. Tƣơng tự nhƣ vậy, “International linkages and environmental sustainability: The effectiveness of the regime network” (Các mối liên hệ quốc tế và tính bền vững môi trƣờng: Hiệu quả của mạng lƣới” của tác giả Hugh Ward (2006); "Intergovernmental Organizations and the Kantian Peace A Network Perspective” (Các mạng lƣới liên chính phủ và quan điểm về mạng lƣới hoà bình theo thuyết Kant) của Hugh Ward và Han Dorussen (2008); “A new world order” (Trật tự thế giới mới) và “America‟s edge: Power in the networked century” (Góc sắc của Mỹ: Quyền lực trong một thế kỷ đƣợc kết nối) của Annie Marie Slaughter (2009) là những công trình điển hình về nghiên cứu vai trò của một chủ thể QHQT dựa trên cách tiếp cận vai trò trung tâm của SNA.

Đặc biệt, năm 2014, học giả Mely Caballero-Athony đã có bài viết “Understanding ASEAN‟s centrality: bases and prospect in an evolving regional architecture” (Hiểu về vai trò trung tâm của ASEAN: nền tảng và triển vọng trong cấu trúc đang lên của khu vực). Trong bài viết này, tác giả có đề cập tới việc sử dụng lý thuyết về vai trò trung tâm của SNA để hiểu về khái niệm “trung tâm” thƣờng đƣợc sử dụng trong các nghiên cứu gắn với ASEAN. Tuy nhiên, việc áp dụng SNA vào nghiên cứu vai trò trong QHQT vẫn còn ít ỏi cả về chất và lƣợng. Nhƣ vậy, xét về lý luận vai trò trong QHQT, nếu khẳng định là không có lý thuyết nào là không chính xác.