Luận án Tiến sĩ: Thực thi chính sách an sinh xã hội trên địa bàn Tây Nguyên - Nguyễn Thị Linh Giang

Luận án TS phân tích thực thi chính sách an sinh xã hội tại Tây Nguyên. Tìm hiểu giải pháp, thách thức và kết quả trong vùng.

• Tác giả: Nguyễn Thị Linh Giang
• Người hướng dẫn: TS Lưu Kiếm Thanh
• Trường học: Học viện Hành chính Quốc gia
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Thực thi chính sách an sinh xã hội trên địa bàn Tây Nguyên
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về thực thi chính sách an sinh xã hội tại Tây Nguyên

Thực thi chính sách an sinh xã hội trên địa bàn Tây Nguyên là chủ đề nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực quản lý công. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Linh Giang (2017) thuộc Học viện Hành chính Quốc gia đã phân tích toàn diện vấn đề này. Tây Nguyên gồm năm tỉnh: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng. Vùng có đặc điểm dân cư đa dạng với nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Địa hình đồi núi phức tạp gây khó khăn cho công tác triển khai chính sách. Hệ thống an sinh xã hội bao gồm bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và trợ giúp xã hội. Nghiên cứu tổng hợp các lý thuyết về chính sách công và thực thi chính sách. Mục tiêu đánh giá thực trạng triển khai các chương trình an sinh. Từ đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi trên toàn vùng.

1.1. Cơ sở lý luận về chính sách an sinh xã hội

Chính sách an sinh xã hội là công cụ quan trọng của nhà nước nhằm đảm bảo cuộc sống ổn định cho người dân. Lý thuyết phân phối thứ cấp giải thích vai trò điều tiết của nhà nước trong nền kinh tế thị trường. An sinh xã hội mang tính chất hàng hóa công cộng, không vì mục đích lợi nhuận. Nhà nước có trách nhiệm cung ứng dịch vụ này cho toàn bộ công dân. Quyền hưởng an sinh xã hội được xác định là quyền cơ bản của con người. Hệ thống chính sách phải phù hợp với nguyên tắc kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

1.2. Đặc điểm tự nhiên và xã hội vùng Tây Nguyên

Tây Nguyên có diện tích rộng lớn với địa hình chủ yếu là cao nguyên và đồi núi. Dân cư bao gồm nhiều dân tộc thiểu số như Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, Xơ Đăng. Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo còn cao so với mặt bằng chung cả nước. Tình hình di cư tự do phức tạp, gây áp lực lên hệ thống an sinh. Trình độ dân trí không đồng đều giữa các vùng miền. Cơ sở hạ tầng giao thông, y tế, giáo dục còn nhiều hạn chế. Đây là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả thực thi chính sách.

II. Phân tích thực trạng thực thi chính sách an sinh xã hội Tây Nguyên

Thực trạng thực thi chính sách an sinh xã hội tại Tây Nguyên phản ánh nhiều vấn đề phức tạp. Tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế còn thấp so với chỉ tiêu đề ra. Hệ thống trợ giúp xã hội chưa phủ kín đối tượng cần hỗ trợ. Năng lực đội ngũ cán bộ công chức cấp xã còn hạn chế về trình độ chuyên môn. Nguồn lực tài chính phân bổ cho các chương trình an sinh chưa đáp ứng đủ nhu cầu thực tế. Công tác rà soát, quản lý đối tượng thụ hưởng còn nhiều bất cập. Một số chính sách triển khai chậm, chưa đồng bộ giữa các tỉnh. Đặc biệt, vùng đặc biệt khó khăn gặp trở ngại lớn trong tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục. Tình trạng di cư tự do làm phức tạp thêm công tác quản lý đối tượng. Kết quả thực hiện tiêu chí nông thôn mới tại các xã đạt tỷ lệ chưa cao. Đánh giá tổng thể cho thấy hiệu quả thực thi chính sách còn khoảng cách so với mục tiêu đề ra.

2.1. Những thuận lợi trong triển khai chính sách

Chủ trương của Đảng và nhà nước luôn ưu tiên phát triển vùng Tây Nguyên. Các chương trình mục tiêu quốc gia được đầu tư nguồn lực đáng kể. Quyết định 755/QĐ-TTg hỗ trợ người dân ổn định sản xuất. Hệ thống tổ chức bộ máy từ tỉnh đến xã cơ bản hoàn thiện. Đội ngũ cán bộ tâm huyết, am hiểu địa phương từng bước được nâng cao. Sự phối hợp giữa các cơ quan ban ngành ngày càng chặt chẽ hơn.

2.2. Những khó khăn và hạn chế tồn tại

Trình độ chuyên môn của cán bộ công chức cấp xã chưa đáp ứng yêu cầu. Nguồn kinh phí bố trí cho hoạt động an sinh còn eo hẹp. Địa hình chia cắt gây khó khăn trong tiếp cận đối tượng thụ hưởng. Dân tộc thiểu số có rào cản ngôn ngữ và phong tục tập quán. Tình trạng di cư tự do phức tạp, khó kiểm soát đối tượng. Công tác truyền thông chính sách đến người dân chưa hiệu quả. Một số quy định pháp luật chưa phù hợp với điều kiện thực tiễn địa phương.

III. Giải pháp đảm bảo thực thi chính sách an sinh xã hội tại Tây Nguyên

Để nâng cao hiệu quả thực thi chính sách an sinh xã hội tại Tây Nguyên, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống pháp luật về an sinh xã hội phù hợp với điều kiện đặc thù vùng. Thứ hai, tăng cường năng lực đội ngũ cán bộ thông qua đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ. Thứ ba, đa dạng hóa nguồn lực tài chính, huy động xã hội hóa trong cung cấp dịch vụ an sinh. Thứ tư, ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý đối tượng và giám sát thực thi. Thứ năm, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng và vai trò quản lý nhà nước. Thứ sáu, phát triển hệ thống bảo hiểm xã hội, tiến tới bảo hiểm y tế toàn dân. Thứ bảy, đẩy mạnh truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền lợi an sinh. Thứ tám, tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm các nước phát triển. Các giải pháp cần được triển khai có lộ trình, phù hợp với năng lực thực tế từng địa phương.

3.1. Hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực quản lý

Xây dựng hệ thống chính sách an sinh xã hội phải phù hợp với nguyên tắc kinh tế thị trường. Hoàn thiện pháp luật một cách đồng bộ, quyết liệt đưa văn bản vào cuộc sống. Nâng cao năng lực quản lý hệ thống chính sách an sinh xã hội ở mọi cấp. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho công tác quản lý hành chính. Phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan trung ương và địa phương. Tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực thi chính sách tại cơ sở.

3.2. Đa dạng hóa nguồn lực và tăng cường hợp tác

Huy động nguồn lực từ ngân sách nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng xã hội. Phát triển mạnh và đa dạng hóa hệ thống bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực an sinh xã hội. Xây dựng mô hình đối tác công tư trong cung cấp dịch vụ an sinh. Khuyến khích sự tham gia của tổ chức phi chính phủ vào hoạt động trợ giúp xã hội. Liên kết đào tạo nguồn nhân lực với các trường đại học, viện nghiên cứu.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu thực thi chính sách an sinh xã hội

Luận án tiến sĩ về thực thi chính sách an sinh xã hội tại Tây Nguyên đã hoàn thành các mục tiêu nghiên cứu đề ra. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học về lý luận và thực tiễn thực thi chính sách an sinh. Đánh giá toàn diện thực trạng triển khai tại năm tỉnh Tây Nguyên giai đoạn 2005-2015. Hệ thống giải pháp đề xuất mang tính khả thi và phù hợp với điều kiện địa phương. Nghiên cứu khẳng định bảo đảm an sinh xã hội là nền tảng cho phát triển bền vững. Bài học kinh nghiệm từ quốc tế và các vùng miền trong nước được tổng hợp có chọn lọc. Ứng dụng thực tiễn của luận án thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học cho các cơ quan quản lý nhà nước. Kết quả nghiên cứu có giá trị tham khảo cho các tỉnh Tây Nguyên trong hoạch định chính sách. Đồng thời là tài liệu học tập, nghiên cứu cho sinh viên và nhà nghiên cứu quản lý công. Công trình góp phần vào kho tàng tri thức về quản lý nhà nước lĩnh vực an sinh xã hội tại Việt Nam.

4.1. Đóng góp khoa học của luận án

Luận án hệ thống hóa cơ sở lý luận về thực thi chính sách an sinh xã hội. Phân tích chuyên sâu thực trạng tại khu vực Tây Nguyên với dữ liệu cụ thể. Đề xuất mô hình đánh giá hiệu quả thực thi chính sách phù hợp vùng đặc thù. Tổng hợp kinh nghiệm quốc tế từ các nước phát triển và đang phát triển. Xây dựng khung giải pháp toàn diện trên các bình diện thể chế, nhân lực, tài chính. Đóng góp vào lý luận quản lý công về lĩnh vực an sinh xã hội tại Việt Nam.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn và hướng phát triển

Kết quả nghiên cứu cung cấp căn cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách an sinh. Các tỉnh Tây Nguyên có thể áp dụng giải pháp phù hợp với điều kiện địa phương. Nghiên cứu giúp nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của an sinh xã hội. Hướng phát triển tiếp theo là mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các vùng miền khác. Cần cập nhật dữ liệu và đánh giá tác động của các giải pháp đã đề xuất. Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về an sinh xã hội phục vụ quản lý.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Nghiên cứu về chính sách công và thực thi chính sách công 1. Các công trình trên thế giới Chính sách công là công cụ quản lý vĩ mô quan trọng của mọi nhà nước. Có nhiều quan điểm về chính sách công dưới nhiều góc độ tiếp cận khác nhau nhưng đều hướng đến xây dựng nền tảng lý luận cho các nghiên cứu có liên quan.

Có thể kể đến các ấn phẩm có giá trị như: Khoa học chính sách (1951) của Nhà xuất bản Đại học Stanford là công trình khoa học đầu tiên về lĩnh vực khoa học chính sách do Daniel Lerner và Harold D.Lasswell chủ biên [101], Nhận thức về chính sách công (1972) của Thomas R.Dye, Giới thiệu về xây dựng chính sách công (1984) của James. Bên cạnh đó, một số ấn phẩm đi vào nghiên cứu cụ thể một nội dung của khoa học chính sách công như: Cuốn Nghiên cứu chính sách công: chu trình chính sách và tiểu hệ thống chính sách của Michael Howlett and M. Cuốn sách đã bàn nhiều về các khái niệm chính sách công; chu trình chính sách. Đặc biệt làm rõ các nội dung liên quan đến thực thi chính sách: khái niệm, các công cụ, các nhân tố ảnh hưởng, các cách thức thực thi và sự phù hợp của việc lựa chọn công cụ để thực thi chính sách.

Cuốn Phục vụ và duy trì: Cải thiện hành chính công trong một thế giới cạnh tranh của tác giả A.Chiavo-Camo và P.Sundara (2003), (Ngân hàng phát triển châu Á) [109] đã đưa ra những luận điểm và có những phân tích rất sâu sắc về các mô hình tổ chức nhà nước như: bộ máy và tổ chức chính phủ, cơ cấu tổ chức chính quyền trung ương - địa phương, xây dựng và quản lý đội ngũ nhân sự, vấn đề tìm kiếm nguồn lực và quản lý nó,. và tổ chức thực thi 11 chính sách công. Bài viết Public Policy: Implememtation Approaches (Chính sách công: các phương pháp tiếp cận thực thi), của Basir Chand (2009) [100], The Statesman Institute of Public Policy, Islamabad (Viện chính sách công Statesman) đã thực hiện việc so sánh hai phương pháp tiếp cận thực thi chính sách công là phương pháp trên – xuống và phương pháp dưới – lên, từ đó, một số các phương pháp khác như: phương pháp cơ cấu, phương pháp thủ tục, phương pháp hành vi và phương pháp chính trị được tác giả đề xuất sử dụng để hiểu rõ hơn bản chất của quá trình thực thi chính sách công. Luận án tiến sĩ của Millicent Addo (2011), Externally Assisted Development Projects in Africa: Implementation and Public Policy (Các dự án phát triển hỗ trợ từ bên ngoài ở Châu Phi: Thực thi và chính sách công), Nelson Mandela Shool of Public Policy and Urban Affairs (Trường Chính sách công và các công việc đô thị Nelson mandela) [105] đã hệ thống lại một lần nữa các phương pháp tiếp cận thực thi chính sách và đã làm rõ các điều kiện, nhân tố ảnh hưởng đến thực thi chính sách như: nhân tố chính trị, nhân tố kinh tế, nhân tố tổ chức,.

Các công trình trong nước Khoa học nghiên cứu về chính sách công ở Việt Nam vẫn còn khá mới mẻ nhưng cũng có nhiều công trình nghiên cứu về chính sách công, an sinh xã hội, quản lý thực thi chính sách dưới góc độ lý luận và thực tiễn như: Ấn phẩm Tìm hiểu khoa học về chính sách công (1999) [95] của Viện Chính trị học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tiếp cận dưới góc nhìn của khoa học chính trị đã làm rõ các khái niệm như: chính sách công, quyết sách chính trị, quyết định chính trị, chính sách của nhà nước,. để khẳng định chính sách công là công cụ cơ bản của nhà nước sử dụng để phát triển KT-XH. Cuốn Những vấn đề cơ bản về chính sách công và chu trình chính sách 12 (2001) [59] của tác giả Lê Chi Mai, Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hồ Chí Minh đã trình bày khá cụ thể những nội dung mang tính lý luận về chính sách công: quan niệm về chính sách công, quy trình chính sách, các giai đoạn của quá trình thực hiện chính sách, đặc biệt, tác giả đã có sự nghiên cứu và chỉ ra các yếu tố tác động trực tiếp và gián tiếp đến quá trình thực thi chính sách cũng như công tác tổ chức thực hiện chính sách. Đến năm 2013, hàng loạt sách chuyên khảo nghiên cứu lý luận chính sách công trong đó làm rõ các nhận thức cơ bản về chính sách công, hoạch định, phân tích, thực hiện và đánh giá chính sách như Giáo trình Hoạch định và phân tích chính sách công [44]; cuốn Đại cương về phân tích chính sách công, Đại cương về chính sách công của đồng chủ biên Nguyễn Hữu Hải và Lê Văn Hòa, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia [45].

Cuốn Phân tích chính sách công ở Việt Nam (Qua khảo sát một số quận, huyện của thành phố Đà Nẵng) (2014) [71] của đồng tác giả Hồ Tấn Sáng và Nguyễn Thị Tâm, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia đề cập đến cách tiếp cận về chính sách công với việc chi phối quyền lực công cộng của các chủ thể khác nhau, đồng thời cũng phân tích làm rõ sự khác biệt giữa chính sách công và chính sách của các tổ chức khác (khu vực tư nhân, đoàn thể xã hội). Luận án của Tiến sĩ Lê Văn Hòa (2015) với đề tài nghiên cứu Quản lý theo kết quả trong thực thi chính sách công ở Việt Nam [52], tác giả đã đề cập đến lợi ích có được khi nhà nước thật sự quan tâm và có cách thức quản lý phù hợp để đảm bảo được đầu ra của quá trình thực thi chính sách công. Luận án làm rõ lý luận về chính sách công, thực thi chính sách công, mô hình quản lý thực thi chính sách theo kết quả và đặc biệt chỉ rõ những nguyên tắc cần phải áp dụng khi quản lý thực thi chính sách công như: chủ thể chịu trách nhiệm thực thi chính sách công, sự tham gia của các bên có liên quan, trách nhiệm giải trình,. giúp cho quá trình thực thi chính sách công đạt được mục tiêu đề ra khi ban hành chính sách.

13 Như vậy, qua nghiên cứu các công trình về chính sách công và thực thi chính sách công trong và ngoài nước nhận thấy đã tập trung làm rõ các nội dung về hoạch định, phân tích chính sách công và đặc biệt các tác giả đã định hình được khung lý thuyết về thực thi chính sách công. Điều này giúp cho nghiên cứu sinh có được những nguồn tư liệu có giá trị để tham khảo, kế thừa, trích dẫn cho các vấn đề nghiên cứu của luận án. Tuy nhiên, để nghiên cứu làm rõ hơn về sự tác động, ảnh hưởng của các yếu tố tại từng bước trong qui trình thực thi chính sách công như: vai trò của các cấp chính quyền, yêu cầu về năng lực và khả năng của cán bộ, công chức, sự tương tác giữa nhà nước và các tổ chức khác có liên quan, huy động và tìm kiếm nguồn lực, công tác tuyên truyền và truyền thông. các công trình nghiên cứu có đề cập nhưng chưa làm rõ trong từng điều kiện và hoàn cảnh cụ thể và điều này cũng đã để mở những khoảng trống nhất định mà luận án đang hướng tới nghiên cứu.

Nghiên cứu về an sinh xã hội và thực thi chính sách an sinh xã hội 1. Các công trình thế giới và ngoài nước Cuốn Social security today and tomorrow (1978) [104] (ASXH hôm nay và ngày mai) của tác giả M.Robert đã tập trung nghiên cứu về vai trò của nhà nước đối với người dân trước những rủi ro về xã hội và tất cả các chương trình mà chính phủ các nước đặt ra với mục đích hàng đầu là giúp đỡ những người dân gặp rủi ro dẫn đến việc bị mất hoặc giảm sút thu nhập. Cuốn Về bảo trợ xã hội và thúc đẩy xã hội: Thiết kế và triển khai hệ thống an sinh hiệu quả [102], nhóm tác giả M.Ouerghi lại cho rằng ASXH chỉ bao gồm hệ thống chính sách trợ giúp xã hội không có đóng góp và nhắm đến đối tượng là người nghèo và người dễ bị tổn thương. Do đó, các chính sách ASXH và việc triển khai thực hiện chính sách ASXH cũng chỉ dừng lại ở những hoạt động chính thức của nhà nước thông qua hình thức trợ cấp mà chưa xem xét đến vai trò của tư nhân, thị trường trong việc tận dụng khai thác nguồn lực này.

14 Ngoài ra, nhiều công trình nghiên cứu về việc làm thế nào để chính sách ASXH sau khi được ban hành được thực thi tốt nhất được đề cập đến như: Cuốn Policy Implementation and Social Welfare (1980) [103] (Thực hiện chính sách và phúc lợi xã hội) của các tác giả Frederick A. Humphrey Center, Ben-Gurion cho thấy sự ảnh hưởng của hệ thống chính trị đối với việc thực hiện các chính sách đối nội của quốc gia từ đó tác động vào việc thực hiện các chính sách ASXH khi các tác giả đã dẫn chứng sự tác động này đến việc triển khai thực hiện các chính sách phúc lợi xã hội, giáo dục, và chính sách y tế ở Israel hay chính sách nhà ở liên bang và các chương trình cho những người Mỹ có thu nhập thấp. Năm 2008, cuốn Bảo đảm xã hội trong nền KTTT Nhật Bản hiện nay [64], tác giả Trần Thị Nhung đã trình bày kinh nghiệm cơ bản của Nhật Bản khi giới thiệu chi tiết hệ thống chính sách đảm bảo xã hội trong nền KTTT Nhật Bản, qua đó, cung cấp thông tin đầy đủ về đặc điểm, các loại hình, vai trò, chức năng của nhà nước cũng như những khó khăn, thách thức trong việc thực hiện các chế độ đảm bảo xã hội của nhà nước như: Chế độ đảm bảo thu nhập, bảo hiểm chăm sóc sức khoẻ và trợ giúp xã hội, v. Đặc biệt, nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về thực thi chính sách ASXH ở Việt Nam được đề cập đến tại một số công trình như: Năm 2008, công trình“Hệ thống An sinh xã hội của Châu Âu và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam„[85] do Đinh Công Tuấn làm chủ biên đã phân tích tổng quan về hệ thống ASXH của châu Âu cũng như làm rõ nhu cầu, thách thức trong việc cải cách hệ thống ASXH của châu Âu, đã chỉ ra những thành công, hạn chế, những kinh nghiệm trong đảm bảo ASXH thông qua: Hệ thống ASXH theo mô hình “thị trường xã hội” của Đức; hệ thống ASXH theo mô hình “xã hội dân chủ” của Thuỵ Điển; hệ thống ASXH theo mô hình “thị trường tự do” của Anh.