Luận án tiến sĩ: Khám phá những điểm mới về nội dung và nghệ thuật trong thơ chữ Hán của Cao Bá Quát

Luận án tiến sĩ văn học nghiên cứu ngữ văn thơ chữ hán cao bá quát những điểm mới về nội dung và nghệ thuật, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Thị Tính
• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Văn học
• Đề tài: Luận án tiến sĩ: Những Điểm Mới Về Nội Dung Và Nghệ Thuật Trong Thơ Chữ Hán Của Cao Bá Quát
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận án
• 0.6. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Lịch sử vấn đề
• 1.1.1. Lịch sử văn bản thơ chữ Hán Cao Bá Quát
• 1.1.2. Lịch sử nghiên cứu quan niệm văn học của Cao Bá Quát
• 1.1.3. Lịch sử nghiên cứu những điểm mới của thơ chữ Hán Cao Bá Quát
• 1.1.3.1. Nghiên cứu những điểm mới về nội dung
• 1.1.3.2. Nghiên cứu những điểm mới về nghệ thuật
• 1.1.4. Cơ sở lí thuyết của đề tài
• 1.1.4.1. Lí thuyết liên văn bản
• 1.1.4.2. Lí thuyết nghiên cứu văn học sử về tác giả
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG TIỀN ĐỀ TẠO NÊN ĐIỂM MỚI TRONG THƠ CHỮ HÁN CAO BÁ QUÁT
• 2.1. Tiền đề lịch sử, xã hội nhà Nguyễn đầu thế kỷ XIX
• 2.1.1. Những yếu tố truyền thống đã tỏ ra lỗi thời
• 2.1.2. Tầng lớp thị dân và tư tưởng phi Nho giáo
• 2.1.3. Ảnh hưởng bước đầu của tư tưởng, văn hoá phương Tây
• 2.1.4. Văn hóa dân gian và trào lưu tư tưởng nhân văn chủ nghĩa
• 2.1.5. Hoạt động chấn hưng văn hoá của nhóm sĩ phu Hà thành đầu thế kỉ XIX
• 2.1.6. Đổi mới về lực lượng sáng tác
• 2.1.7. Đổi mới trong quan niệm sáng tác
• 2.1.8. Sự Ưu thắng của văn học phi chức năng, văn học hình tượng
• 2.1.9. Cuộc đời, con người Cao Bá Quát
• 2.1.9.1. Con người tài năng, phóng túng, ưa đổi mới
• 2.1.9.2. Con người ưu phẫn
• 2.1.9.3. Con người được giao lưu, tiếp xúc với phương Tây qua chuyến đi “Dương trình hiệu lực” ở Hạ Châu
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐIỂM MỚI VỀ NỘI DUNG
• 3.1. Từ quan niệm văn học của Cao Bá Quát đến những điểm mới trong thơ chữ Hán của tác giả
• 3.1.1. Điểm mới trong quan niệm về xã hội
• 3.1.2. Điểm mới trong việc nhìn nhận và phản ánh hiện thực xã hội trong nước
• 3.1.3. Sự hoài nghi về lí tưởng, con đường khoa cử
• 3.1.4. Sự quan tâm tới rủi may của cuộc đời và tư tưởng, nhân tính con người trong hoàn cảnh sống khắc nghiệt
• 3.1.5. Ảnh hưởng của nước ngoài trong cách nhìn về xã hội, về thế giới được phản ánh trong sáng tác
• 3.1.6. Thể hiện nhận thức mới ở sự khác lạ về con người
• 3.1.7. Thể hiện nhận thức mới về sự giàu sang và sức mạnh của văn minh phương Tây
• 3.1.8. Thể hiện nhận thức mới về khả năng xâm lược của phương Tây
• 3.1.9. Điểm mới về chữ “tình”
• 3.1.9.1. Quan niệm về chữ “tình”
• 3.1.9.2. Thế giới tình cảm của Cao Bá Quát trong các mối quan hệ của cuộc sống đời thường
• 3.1.9.2.1. Tình cảm gia đình
• 3.1.9.2.2. Tình cảm bạn bè
• 3.1.9.2.3. Tình cảm trong các mối quan hệ xã hội khác
• 3.1.10. Điểm mới trong chủ đề người phụ nữ
• 3.1.11. Điểm mới về đối tượng phản ánh
• 3.1.12. Điểm mới trong cảm nhận về ngoại hình, hành động, cử chỉ và tâm lí nhân vật
• 3.1.13. Điểm mới trong chủ đề thiên nhiên
• 3.1.13.1. Cảnh sinh động, đa sắc, giàu trạng thái
• 3.1.13.2. Cảnh khắc nghiệt, dữ dội, thất thường, hủy diệt
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG ĐIỂM MỚI VỀ NGHỆ THUẬT
• 4.1. Không gian, thời gian đời tư
• 4.1.1. Không gian đời tư
• 4.1.1.1. Không gian đời tư - nơi quê nhà thân thiết
• 4.1.1.2. Không gian đời tư - nơi chất chứa nỗi sầu hận, bế tắc
• 4.1.2. Thời gian đời tư
• 4.1.2.1. Thời gian sinh hoạt hàng ngày
• 4.1.2.2. Thời gian cụ thể, trực cảm
• 4.2. Sự phát triển hình thức thể loại kí sự thơ
• 4.3. Sự nhiệt thành thể hiện cái tôi của tác giả
• 4.3.1. Sử dụng đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất
• 4.3.2. Nghệ thuật tự dẫn, chú giải
• 4.4. Biểu hiện lí sự, nghị luận, phân tích của lí tính
• 4.5. Sự gia tăng tính trần thuật, miêu tả tường tận, chi tiết
• 4.6. Cách đặt nhan đề tường minh
• 4.7. Cách chú trọng các chi tiết cụ thể
• 4.8. Cách liên tưởng, so sánh
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Cao Bá Quát

Cao Bá Quát (1808 - 1855) là một trong những nhà thơ lớn của văn học Việt Nam, nổi bật với những tác phẩm thơ chữ Hán. Ông được biết đến không chỉ với tài năng sáng tác mà còn với những quan điểm nghệ thuật độc đáo. Thơ chữ Hán của ông đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu từ sau cách mạng tháng Tám. Tuy nhiên, những điểm mới trong nội dung và nghệ thuật của thơ ông vẫn chưa được nghiên cứu một cách thấu đáo. Luận án này nhằm làm rõ những điểm mới này, từ đó khẳng định vị trí của Cao Bá Quát trong văn học Việt Nam.

1.1. Tầm quan trọng của thơ chữ Hán

Thơ chữ Hán của Cao Bá Quát không chỉ là một phần quan trọng trong di sản văn học Việt Nam mà còn phản ánh những biến chuyển trong xã hội và tư tưởng thời kỳ đó. Với 1212 bài thơ được sưu tầm, ông đã tạo ra một kho tàng văn học phong phú, thể hiện sự nhạy cảm và tài năng sáng tạo. Những tác phẩm này không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn có giá trị lịch sử, giúp người đọc hiểu rõ hơn về bối cảnh xã hội và văn hóa của thời kỳ nhà Nguyễn.

II. Những điểm mới về nội dung trong thơ chữ Hán của Cao Bá Quát

Nội dung thơ chữ Hán của Cao Bá Quát thể hiện nhiều điểm mới so với các tác giả trước và cùng thời. Ông đã có những quan niệm mới về xã hội, con người và cuộc sống. Sự hoài nghi về lý tưởng khoa cử, cùng với sự quan tâm đến những rủi ro trong cuộc sống, đã tạo nên một cái nhìn sâu sắc và thực tế hơn về con người và xã hội. Ông cũng thể hiện sự ảnh hưởng của tư tưởng phương Tây, điều này cho thấy sự giao thoa văn hóa trong sáng tác của ông. Những điểm mới này không chỉ làm phong phú thêm nội dung thơ mà còn phản ánh sự chuyển mình của văn học Việt Nam trong bối cảnh lịch sử.

2.1. Quan niệm mới về xã hội

Cao Bá Quát đã thể hiện một quan niệm mới về xã hội, phản ánh những bất công và khổ đau của con người trong xã hội phong kiến. Ông không ngần ngại chỉ trích những bất cập trong hệ thống giáo dục và xã hội, từ đó thể hiện sự hoài nghi về lý tưởng khoa cử. Điều này cho thấy ông là một nhà thơ có tư duy độc lập, dám đối diện với thực tại và thể hiện những suy tư sâu sắc về cuộc sống.

III. Những điểm mới về nghệ thuật trong thơ chữ Hán của Cao Bá Quát

Nghệ thuật thơ chữ Hán của Cao Bá Quát cũng có nhiều điểm mới mẻ. Ông đã sử dụng những hình thức thể loại đa dạng, từ thơ truyền thống đến những thể loại mới mẻ hơn. Sự phát triển của hình thức thể loại đã giúp ông thể hiện cái tôi cá nhân một cách rõ nét hơn. Ông cũng chú trọng đến việc sử dụng ngôn từ, hình ảnh và âm điệu, tạo nên những tác phẩm vừa có giá trị nghệ thuật cao vừa mang tính hiện thực sâu sắc. Những điểm mới này không chỉ làm phong phú thêm nghệ thuật thơ mà còn khẳng định tài năng sáng tạo của ông.

3.1. Sự phát triển hình thức thể loại

Cao Bá Quát đã có những đổi mới trong hình thức thể loại thơ, từ việc sử dụng thể thơ truyền thống đến việc sáng tạo ra những thể loại mới. Ông đã kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, tạo nên một phong cách thơ độc đáo. Sự phát triển này không chỉ thể hiện tài năng sáng tạo mà còn phản ánh sự thay đổi trong tư duy nghệ thuật của thời kỳ đó.

IV. Đánh giá và ứng dụng thực tiễn của luận án

Luận án này không chỉ có giá trị trong việc nghiên cứu văn học mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy. Những điểm mới về nội dung và nghệ thuật trong thơ chữ Hán của Cao Bá Quát sẽ giúp giáo viên và học sinh hiểu rõ hơn về tác phẩm của ông. Đồng thời, luận án cũng góp phần khẳng định vị trí của Cao Bá Quát trong văn học Việt Nam, từ đó thúc đẩy việc nghiên cứu và giảng dạy văn học Việt Nam một cách hiệu quả hơn.

4.1. Giá trị trong giảng dạy

Tác phẩm của Cao Bá Quát được giảng dạy rộng rãi trong các cấp học, từ phổ thông đến đại học. Luận án này sẽ cung cấp những kiến thức mới, giúp giáo viên có thêm tài liệu giảng dạy, từ đó nâng cao chất lượng dạy và học văn học Việt Nam. Việc hiểu rõ những điểm mới trong thơ chữ Hán của ông sẽ giúp học sinh cảm nhận sâu sắc hơn về giá trị nghệ thuật và nội dung của tác phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài Thơ chữ Hán Cao Bá Quát - những điểm mới về nội dung và nghệ thuật do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Tính thực hiện tại Hà Nội năm 2014, thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam. Nghiên cứu tập trung giải quyết một nhiệm vụ văn học sử trọng tâm: nhận diện, hệ thống hóa và lý giải những chuyển biến mang tính cách tân trong toàn bộ di sản thi ca chữ Hán của tác giả Cao Bá Quát (1808 - 1855).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, văn học chữ Hán nửa đầu thế kỷ XIX đạt được quy mô phát triển lớn, trong đó Cao Bá Quát là một tác gia tiêu biểu với khối lượng sáng tác đồ sộ. Mặc dù thơ ca của ông đã thu hút sự chú ý của giới học thuật từ trước và sau năm 1945, nhưng trong một thời gian dài, các nghiên cứu chưa thể triển khai một cách hệ thống, toàn diện do tình trạng văn bản phân tán và chưa được dịch thuật trọn vẹn. Sau khi bộ Cao Bá Quát toàn tập (hai tập, do Mai Quốc Liên chủ biên, Nhà xuất bản Văn học và Trung tâm Nghiên cứu Quốc học ấn hành năm 2004 và 2012) công bố 1212 bài thơ chữ Hán đã qua xử lý văn bản học, điều kiện tư liệu mới cho phép khảo cứu bao quát toàn bộ chỉnh thể sáng tác này. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là cần đặt 1212 bài thơ trong tương quan so sánh liên văn bản và loại hình tác giả với các cây bút tiền bối lẫn đương thời, từ đó làm sáng tỏ ranh giới giữa yếu tố kế thừa quy phạm trung đại và những nhân tố mới bộc lộ ý thức cá nhân.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định gồm hai điểm chính:

1. Đặt thơ chữ Hán Cao Bá Quát vào tiến trình văn học dân tộc, so sánh thi ca của ông với các tác giả tiêu biểu trước và cùng thời để tìm ra những nét riêng mang tính chất đổi mới về cả nội dung tư tưởng lẫn phương thức biểu đạt nghệ thuật.
2. Xác định những đóng góp cụ thể của tác giả đối với văn học trung đại Việt Nam, làm rõ vai trò dự báo cho sự biến chuyển của một thế hệ cầm bút, góp phần hình thành đặc điểm giao thời giữa văn học trung đại và văn học hiện đại trong thế kỷ XIX.

Đối tượng nghiên cứu trực tiếp là 1212 bài thơ chữ Hán của Cao Bá Quát được dịch sang tiếng Việt trong bộ Cao Bá Quát toàn tập. Đối tượng so sánh mở rộng bao gồm hệ thống thơ chữ Hán của các tác giả trung đại tiêu biểu đi trước (Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Du) và các tác giả cùng thời nửa đầu thế kỷ XIX (Phan Thúc Trực, Nguyễn Văn Lý, Nguyễn Văn Siêu, Nguyễn Miên Thẩm).

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn về nội dung ở các biểu hiện đổi mới về nội dung và nghệ thuật thi ca. Về mặt tư liệu, luận án sử dụng văn bản chính từ bộ Cao Bá Quát toàn tập (2004, 2012), kết hợp đối chiếu với công trình Thơ văn Cao Bá Quát (Vũ Khiêu chủ trì, Nhà xuất bản Hà Nội, 2010) cùng các văn bản dịch thuật liên quan. Không gian khảo sát gắn liền với bối cảnh xã hội Việt Nam thời Nguyễn từ thời Gia Long đến đầu thời Tự Đức, đồng thời mở rộng tới các địa bàn giao lưu văn hóa khu vực như chuyến công vụ tại Hạ Châu năm 1844.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong Chương 1, tác giả luận án đã tiến hành tổng thuật lịch sử nghiên cứu về Cao Bá Quát trên bốn phương diện chính:

Thứ nhất, về lịch sử văn bản thơ chữ Hán, công trình của nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Quận đã khảo cứu công phu quá trình tập hợp văn bản:

• Năm 1970, nhóm biên soạn do Vũ Khiêu chủ trì tuyển dịch 161 bài trong công trình Thơ chữ Hán Cao Bá Quát, khi đó số lượng bài thơ chữ Hán được xác định của ông là 1353 bài.
• Năm 1984, cuốn sách tái bản lần ba đổi tên thành Thơ văn Cao Bá Quát, in 156 bài (rút bỏ 5 bài do xác định nhầm tác giả).
• Nguyễn Ngọc Quận xác định tổng số bài thơ chữ Hán của Cao Bá Quát là 1335 bài; trong đó có 8 bài không thấy chép trong toàn bộ tư liệu thu thập được và 46 bài chỉ xuất hiện trong bản D (Cao Bá Quát thi tập, ký hiệu A.210) cần được tiếp tục khảo sát.
• Khi Trung tâm Nghiên cứu Quốc học công bố Cao Bá Quát toàn tập (2004, 2012) với 1212 bài, vẫn còn khoảng 123 bài thơ chữ Hán chưa được thu thập trong bộ toàn tập này.

Thứ hai, về quan niệm văn học của Cao Bá Quát, các tác giả Trúc Khê, Lê Trí Viễn, Phương Lựu, Nguyễn Lộc, Vũ Khiêu, Nguyễn Tài Thư, Phạm Quang Trung, Trần Ngọc Vương, Trần Nho Thìn, Phạm Ngọc Hiền, Nguyễn Thanh Tùng đã làm rõ nhiều khía cạnh. Nguyễn Ngọc Quận chỉ ra rằng bài bạt Thư Tiêu Lâm thi tập hậu (ký hiệu A.299) viết cho tập thơ của Phạm Kế Chi từng bị nhiều nhà nghiên cứu gán nhầm cho Cao Bá Quát, song tư tưởng bài này vẫn tương đồng với quan niệm chung của ông. Các học giả nhấn mạnh Cao Bá Quát thuộc số ít tác gia trung đại tự nhận mình là nhà thơ, coi trọng tính chân thật ("làm thơ phải gốc ở tính tình"), phê phán lối bắt chước sáo rỗng và tiếp thu thuyết "tính linh" của Viên Mai.

Thứ ba, về những điểm mới trong nội dung thơ ca, Vũ Khiêu, Nguyễn Đổng Chi, Nguyễn Lộc, Nguyễn Huệ Chi chỉ ra tiếng nói phê phán chế độ phong kiến suy thoái và niềm thương cảm người dân lao khổ. Điểm mới về tầm nhìn phương Tây qua chuyến đi "Dương trình hiệu lực" ở Hạ Châu được các học giả Vĩnh Sính, Claudine Salmon, Tạ Trọng Hiệp, N. Nikulin, Xuân Diệu, Trần Nho Thìn phân tích sâu sắc, khẳng định ông là trí thức sớm nhận ra sự vượt trội của kỹ thuật phương Tây và nguy cơ xâm lăng. Trần Thị Băng Thanh phân tích bài Đạo phùng ngạ phu để chỉ ra cái nhìn hiện thực khách quan, tỉnh táo; Nguyễn Hữu Sơn và Nguyễn Thị Kim Châu làm rõ cảm thức hoài nghi, trăn trở và nhận thức về sự phi lý của thân phận con người.

Thứ tư, về phương diện nghệ thuật, các công trình của Thuần Phong, Ngô Văn Phú, Nguyễn Lộc, Nguyễn Tài Thư, Nguyễn Huệ Chi ghi nhận phong cách phóng khoáng, việc gia tăng yếu tố tự sự, kết hợp tả thực với lãng mạn, sự xuất hiện của thể loại du ký và lối đặt câu hỏi suy tưởng ở câu thơ lẻ.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết là việc chuyển từ các bài viết nghiên cứu chuyên đề, đơn lẻ hoặc khảo sát cục bộ sang một công trình nghiên cứu chuyên khảo toàn diện, đặt toàn bộ 1212 bài thơ chữ Hán vào hệ thống đối thoại liên văn bản nhằm xác lập vị trí văn học sử cụ thể của Cao Bá Quát.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án xây dựng trên hai trụ cột học thuật chính:

1. Lý thuyết liên văn bản: Xuất phát từ chủ nghĩa đối thoại của M. Bakhtin và sự phát triển của Julia Kristeva, Harold Bloom, J. Hillis Miller, Gérard Genette, Michael Riffaterre. Luận án vận dụng quan niệm ngôn ngữ luôn mang tính đối thoại, tác phẩm văn học không tồn tại cô lập mà kết nối trong mạng lưới diễn ngôn xã hội. Thơ chữ Hán Cao Bá Quát được nhìn nhận như một thực thể vừa tiếp thu tinh hoa truyền thống Trung Quốc và Việt Nam, vừa đối thoại, tranh biện và bứt phá khỏi các khuôn mẫu thẩm mỹ thời trước và cùng thời.
2. Lý thuyết nghiên cứu văn học sử về tác giả: Dựa trên giáo trình của Trần Đình Sử và cộng sự, tác giả khảo sát nhà thơ trong mối tương quan với thời đại, hoàn cảnh lịch sử - xã hội, văn hóa tư tưởng, truyền thống gia đình và trải nghiệm cá nhân. Tác giả cũng được định vị trong tiến trình phát triển của văn học dân tộc và trong mô hình loại hình học tác giả nhà nho (từ nhà nho hành đạo bất đắc chí chuyển sang hành động phản kháng; từ nhà nho gắn bó với quy phạm sang lớp sĩ phu thức thời, li tâm hệ tư tưởng chính thống). Bên cạnh đó, luận án vận dụng các phạm trù lý luận như thuyết "tính linh" thời Minh - Thanh (Viên Mai), trào lưu Nho học Thực học, và cặp phạm trù "ngã" - "phi ngã".

Về phương pháp nghiên cứu, luận án phối hợp các phương pháp cụ thể:

• Phương pháp so sánh đối chiếu: Là phương pháp then chốt, thực hiện so sánh lịch đại (với Nguyễn Trãi, Nguyễn Du) và đồng đại (với Nguyễn Văn Siêu, Phan Thúc Trực, Nguyễn Miên Thẩm).
• Phương pháp hệ thống: Thực hiện khảo sát, thống kê và phân loại 1212 bài thơ để xác định tần suất xuất hiện của các hình tượng, cấu trúc cú pháp, thể loại.
• Phương pháp lịch sử - cụ thể: Đặt tư tưởng và phong cách tác giả vào bối cảnh lịch sử nửa đầu thế kỷ XIX.
• Phương pháp tiếp cận liên ngành: Vận dụng tri thức từ văn bản học, sử học, văn hóa học, triết học, tâm lý học và xã hội học.
• Phương pháp loại hình học tác giả, phương pháp đọc sâu và phân tích - tổng hợp.

Nguồn tư liệu sử dụng bao gồm hai tập Cao Bá Quát toàn tập (2004, 2012) gồm 1212 bài dịch, văn bản Thơ văn Cao Bá Quát (2010), cùng các tập thơ chữ Hán của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Du, Phan Thúc Trực, Nguyễn Văn Siêu, Nguyễn Miên Thẩm để phục vụ đối sánh.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 (từ trang 6 đến trang 21) trình bày hai nội dung chính: Lịch sử vấn đề và Cơ sở lý thuyết của đề tài. Ở phần lịch sử vấn đề, luận án tổng thuật chi tiết bốn nhánh nghiên cứu: văn bản học thơ chữ Hán Cao Bá Quát; các công trình luận giải quan niệm sáng tác; các bài nghiên cứu về đổi mới nội dung tư tưởng; và các nhận định về đặc điểm nghệ thuật thi ca. Tác giả chỉ ra những thành tựu của giới nghiên cứu đi trước, đồng thời nêu bật nhu cầu khảo sát toàn diện 1212 bài thơ đã được xuất bản. Ở phần cơ sở lý thuyết, chương này xác lập khung thao tác dựa trên lý thuyết liên văn bản (nhấn mạnh tính đối thoại giữa văn bản của Cao Bá Quát với các quy phạm thẩm mỹ trước đó) và lý thuyết văn học sử về tác giả (tiếp cận tác giả qua các mối liên hệ thời đại, tiến trình văn học và loại hình học nhà nho).

Chương 2: Những tiền đề tạo nên điểm mới trong thơ chữ Hán Cao Bá Quát

Chương 2 (từ trang 22 đến trang 40) đi sâu lý giải các tiền đề khách quan và chủ quan hình thành nên nét mới trong sáng tác của nhà thơ:

Nhóm tiền đề	Các yếu tố cấu thành cụ thể	Dữ kiện lịch sử, thực tiễn được trích xuất
Tiền đề lịch sử, xã hội	Triều Nguyễn đầu thế kỷ XIX bộc lộ nhiều yếu tố truyền thống lỗi thời	- Triều đình duy trì mô hình Nho giáo tập quyền nệ cổ (Yoshiharu Tsuboi nhận định nhà Nguyễn tự coi như nhà Minh). - Giáo dục khoa cử nặng hư văn, từ chương (vua Minh Mạng từng nhận xét khoa cử làm sai lầm nhân tài; Nguyễn Trường Tộ phê phán tệ quan liêu "10 con dê chín người chăn"). - Kinh tế thực hiện "trọng nông ức thương", cản trở kinh tế hàng hóa. - Khởi nghĩa nông dân bùng nổ liên tục (khoảng 400 cuộc trong 50 năm đầu thế kỷ XIX).
Tiền đề văn hóa, xã hội và văn học	Tầng lớp thị dân, luồng gió phương Tây và các chuyển động văn học	- Kinh tế hàng hóa phát triển tại Kẻ Chợ, Phố Hiến, Hội An, Sài Gòn làm nảy sinh tầng lớp thị dân mang tư tưởng hưởng lạc, bình đẳng phường hội, hình thành không gian văn hóa "thị - chợ". - Ảnh hưởng phương Tây: quan hệ ngoại giao, 21 chuyến tàu viễn dương giai đoạn 1835-1840. - Ảnh hưởng phong trào Thực học và thuyết "tính linh" của Viên Mai. - Hoạt động chấn hưng văn hóa của sĩ phu Hà thành những năm 1830. - Sự ưu thắng của văn học thẩm mỹ, phi chức năng: thơ Nôm Hồ Xuân Hương, Thượng kinh kí sự, Hoàng Lê nhất thống chí, thể hát nói, ca, hành và nghệ thuật tuồng.
Tiền đề cuộc đời, con người tác giả	Phẩm chất cá nhân và các bước ngoặt cuộc đời	- Sinh năm 1808 tại Phú Thị, Gia Lâm; thông minh, được thầy Cao Huy Diệu rèn cặp; cha đặt tên tự Chu Thần mang chí phò vua giúp đời. - Bản tính phóng túng, phá cách ("thiếu niên tâm tích tảo thanh cuồng"); tham gia mở lớp dạy học chấn hưng văn hóa. - Con người ưu phẫn: lận đận thi cử (thi Hương 1821 trượt, đỗ 1831, thi Hội 1832 trượt); làm chức Hành tẩu Bộ Lễ nhỏ mọn; năm 1841 làm sơ khảo trường thi Thừa Thiên, cùng Phan Nhạ lấy muội đèn chữa 24 quyển thi phạm quy, bị khép tội giảo giam hậu. - Chuyến đi "Dương trình hiệu lực" tại Hạ Châu (1/1844 - 7/1844) trên tàu Phấn Bằng cùng đoàn Đào Trí Phú, Trần Tú Dĩnh; tiếp xúc văn minh kỹ thuật phương Tây tại Singapore, mở rộng nhận thức thời cuộc.

Chương 3: Những điểm mới về nội dung

Chương 3 (từ trang 41 đến trang 105) phân tích các biểu hiện đổi mới về tư tưởng và cảm xúc trong thơ chữ Hán Cao Bá Quát:

1. Từ quan niệm văn học đến những điểm mới: Cao Bá Quát chủ yếu sáng tác bằng chữ Hán vì cho rằng dùng chữ Hán thể hiện văn chương tự tin hơn. Chịu ảnh hưởng trực tiếp từ thuyết "tính linh", ông xem chữ "tình" là gốc rễ của sáng tác: "Bàn về thơ, tuy có phải trọng về quy cách, nhưng làm thơ thì phải gốc ở tính tình" (Thương Sơn công thi tập hậu tự). Ông đề cao cá tính bản ngã với tôn chỉ "Văn tất kỉ xuất" (Văn phải tự mình làm ra), phê phán kịch liệt thói mô phỏng, chắp vá câu chữ cổ nhân trong bài Văn tất kỉ xuất và Đề Sát viện Bùi công Yên Đài anh ngữ khúc hậu. Ông không cực đoan bài xích cổ nhân mà chủ trương học tập tinh hoa, đánh giá cao thơ Lý - Trần (Bình sinh ngũ thập vận), thơ Tô Đông Pha, Hoàng Đình Kiên, thể Đại Nhã trong Kinh Thi, không chạy theo trào lưu "phản Tống quy Đường" đang thịnh hành.

2. Điểm mới trong quan niệm về xã hội:

• Bộc lộ sự hoài nghi sâu sắc đối với lý tưởng và con đường khoa cử cử nghiệp sáo rỗng.
• Nhìn nhận thực tế đời sống khắc nghiệt, thân phận bấp bênh và sự tha hóa của con người trong cảnh ngộ khốn cùng; tiêu biểu như bài thơ Đạo phùng ngạ phu thể hiện cái nhìn hiện thực tỉnh táo, khách quan của lý trí.
• Nhận thức mới về thế giới phương Tây qua chuyến đi Hạ Châu: miêu tả con người ngoại quốc với cái nhìn thực tế, không thành kiến; ghi nhận sức mạnh công nghiệp, cơ khí của tàu hơi nước phương Tây trong bài Hồng mao thuyền hoả ca; đồng thời dự cảm chính xác về mối hiểm họa xâm lược từ chủ nghĩa thực dân đang đe dọa vận mệnh dân tộc.

3. Điểm mới về chữ "tình": Đưa thơ chữ Hán trở về với thế giới tình cảm đời thường, chân thực. Tác giả thể hiện tình cảm gia đình tha thiết với mẹ già, vợ hiền, con nhỏ; tình cảm bạn bè chân thành, tri âm; lòng trắc ẩn trước những kiếp người lao động cùng khổ trong xã hội.

4. Điểm mới trong chủ đề người phụ nữ: Mở rộng đối tượng phản ánh sang hình ảnh người phụ nữ phương Tây (bài thơ miêu tả người đàn bà Tây dương tại Singapore), quan sát tự nhiên từ diện mạo, hành động, tâm lý tình cảm, vượt qua các ràng buộc khắt khe của lễ giáo phong kiến truyền thống.

5. Điểm mới trong chủ đề thiên nhiên: Bên cạnh những bức tranh thiên nhiên sinh động, đa sắc, thơ ông xuất hiện nhiều cảnh tượng khắc nghiệt, dữ dội, thất thường mang tính tàn phá (các bài thơ Đối vũ, Du vân, Thập tứ dạ Nghệ An thành trị bạo phong, Kim nhật hành). Thiên nhiên dữ dội trở thành phương tiện ký thác nỗi ưu phẫn, sự bế tắc và bức bối tinh thần của cái tôi cá nhân trước thời cuộc ngột ngạt.

Chương 4: Những điểm mới về nghệ thuật

Chương 4 (từ trang 106 đến trang 147) làm sáng tỏ các cách tân thi pháp nghệ thuật:

1. Không gian và thời gian đời tư:

• Không gian đời tư: Không gian quê nhà Phú Thị hiện lên bình dị, thân thuộc; đồng thời xuất hiện không gian chật hẹp, ngột ngạt chứa chan nỗi sầu hận, bế tắc của kẻ sĩ lận đận.
• Thời gian đời tư: Chuyển dịch từ thời gian vũ trụ tuần hoàn sang thời gian sinh hoạt thường nhật (khoảnh khắc uống trà, đêm ngồi trò chuyện); thời gian cụ thể, trực cảm gắn liền với dòng tâm trạng cá nhân.

2. Phát triển thể loại và hình thức biểu hiện: Ưu tiên sử dụng thể loại kí sự thơ và thơ cổ thể trường thiên. Thể tài này tạo điều kiện giải phóng cảm xúc, không bị câu thúc bởi niêm luật gò bó của Đường luật, phù hợp với giọng điệu hào sảng, phóng khoáng.

3. Thể hiện cái tôi tác giả:

• Sử dụng trực tiếp đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất để bộc lộ cái tôi cá nhân.
• Xây dựng nghệ thuật tự dẫn, chú giải: đặt các lời tiểu dẫn, lời chú thích chi tiết kèm theo bài thơ nhằm xác định ngữ cảnh sáng tác cụ thể và biểu đạt trực tiếp quan điểm riêng.
• Tăng cường chất lý sự, nghị luận và tư duy phân tích của lý tính; cách tân thi pháp khi đặt các câu hỏi tu từ ở vị trí câu thơ lẻ để trực tiếp lật lại vấn đề và khơi mở suy tưởng.

4. Gia tăng tính trần thuật và miêu tả cụ thể:

• Cách đặt nhan đề thơ rõ ràng, tường minh, nêu rõ thời gian, địa điểm, sự việc tiếp xúc.
• Chú trọng miêu tả chi tiết đời sống chân thực, khách quan, tránh các ước lệ tượng trưng chung chung.
• Sử dụng nghệ thuật liên tưởng, so sánh phong phú từ trực quan sinh động đến nhận thức khái quát.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học cơ bản và thực tiễn:

Về mặt lý luận văn học:

• Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên khảo sát, thống kê và phân tích một cách hệ thống toàn bộ 1212 bài thơ chữ Hán của Cao Bá Quát trong mối liên hệ đồng bộ giữa nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật.
• Làm sáng tỏ sự vận động của ý thức cá nhân trong văn học trung đại Việt Nam, chỉ ra quá trình tiếp nhận và thực hành thuyết "tính linh" cùng nguyên lý "Văn tất kỉ xuất" như một gạch nối văn học sử chuyển từ thi pháp cổ điển sang thi pháp hiện đại.
• Đặt sáng tác của Cao Bá Quát vào mạng lưới đối thoại liên văn bản, xác lập rõ rệt vị trí của ông: một nhân vật đứng ở ngưỡng cửa của thời kỳ lịch sử mới, mang phẩm chất của một trí thức sớm nhận biết thực tế đất nước và thế giới.

Về mặt thực tiễn và ứng dụng:

• Đính chính và chuẩn hóa các nhận định văn bản học đối với thơ văn Cao Bá Quát (loại trừ việc dùng bài Thư Tiêu Lâm thi tập hậu làm văn bản gốc khẳng định quan niệm của tác giả; thống kê sự chênh lệch giữa các bản in 1970, 1984 và bộ toàn tập 2004, 2012).
• Cung cấp nguồn ngữ liệu và hệ thống luận điểm khoa học phục vụ trực tiếp cho việc giảng dạy, học tập tác giả Cao Bá Quát nói riêng và văn học trung đại Việt Nam nói chung trong hệ thống trường phổ thông, cao đẳng và đại học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, văn bản luận án xác nhận tình hình văn bản tác phẩm Cao Bá Quát vẫn chưa đạt đến sự hoàn tất tuyệt đối. Theo kết quả khảo cứu của Nguyễn Ngọc Quận, toàn bộ di sản thơ chữ Hán có 1335 bài, trong khi bộ Cao Bá Quát toàn tập mới chỉ công bố 1212 bài, tức vẫn còn 123 bài chưa được đưa vào khảo sát. Ngoài ra, việc nghiên cứu chủ yếu dựa trên các văn bản dịch thơ tiếng Việt trong bộ toàn tập, do đó một số sắc thái biểu đạt tinh vi của nguyên bản chữ Hán vẫn cần được kiểm chứng đối chiếu sâu hơn với hệ thống dị bản Hán văn (đặc biệt là bản chép tay A.210).

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Tiếp tục khảo sát văn bản học và dịch thuật đối với 123 bài thơ chữ Hán còn lại để hoàn thiện bức tranh toàn diện về tác phẩm Cao Bá Quát.
• Triển khai so sánh chuyên đề sâu hơn giữa mảng thơ đi công vụ Hạ Châu của Cao Bá Quát với hệ thống thi tập đi sứ, công cán hải ngoại của các tác giả triều Nguyễn khác.
• Kết hợp nghiên cứu mảng thơ chữ Hán với mảng thơ chữ Nôm và các bài hát nói của Cao Bá Quát nhằm làm sáng tỏ toàn diện phong cách nghệ thuật của tác giả.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo thiết thực cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Văn học Việt Nam, Hán Nôm và Lịch sử tư tưởng khi tiếp cận thi pháp văn học trung đại, quá trình giao lưu văn hóa Đông - Tây nửa đầu thế kỷ XIX.
• Giảng viên đại học và giáo viên ngữ văn các trường trung học phổ thông trong việc biên soạn bài giảng, phân tích các tác phẩm của Cao Bá Quát được đưa vào chương trình giáo dục.
• Các phần có giá trị tham khảo cao nhất bao gồm: hệ thống tư liệu lịch sử - xã hội đầu thế kỷ XIX trong Chương 2; phân tích thực chứng mảng thơ viết về văn minh phương Tây trong Chương 3; và các phát hiện về thi pháp trần thuật, nghệ thuật chú giải, câu hỏi tu từ ở Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát bao nhiêu bài thơ chữ Hán của Cao Bá Quát và dựa trên nguồn tài liệu cốt lõi nào? Luận án khảo sát toàn bộ 1212 bài thơ chữ Hán đã được dịch ra tiếng Việt, in trong bộ Cao Bá Quát toàn tập (hai tập, Mai Quốc Liên chủ biên, Nhà xuất bản Văn học và Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, Hà Nội, ấn hành năm 2004 và 2012).

2. Tác giả luận án đính chính điểm gì về văn bản học liên quan đến bài bạt Thư Tiêu Lâm thi tập hậu? Luận án dẫn kết quả nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Quận (2004) chỉ ra rằng bài Thư Tiêu Lâm thi tập hậu (chép trong Cao Chu Thần thi tập, ký hiệu A.299) thực chất là bài hậu tự viết cho tập thơ Tiêu Lâm của tác giả Phạm Kế Chi; chưa đủ cơ sở văn bản học để khẳng định văn bản này là của Cao Bá Quát như nhiều nhà nghiên cứu trước đây từng trích dẫn.

3. Chuyến đi "Dương trình hiệu lực" ở Hạ Châu diễn ra vào thời gian nào và có tác động ra sao đến thơ Cao Bá Quát? Chuyến đi diễn ra trong 7 tháng, từ tháng 1 năm 1844 đến tháng 7 năm 1844, trên tàu Phấn Bằng đi đến vùng Hạ Châu (Singapore, Malacca, Penang). Trải nghiệm này tạo nên bước chuyển biến lớn về nhận thức: ông tận mắt chứng kiến nền văn minh kỹ thuật phương Tây (tàu hơi nước), miêu tả phụ nữ phương Tây, và sớm nhận thức được nguy cơ xâm lăng của chủ nghĩa thực dân phương Tây đối với vận mệnh đất nước.

4. Điểm khác biệt trong cách sử dụng câu hỏi tu từ của Cao Bá Quát so với quy phạm Đường luật truyền thống là gì? Trong thơ Đường luật thông thường, câu hỏi tu từ thường được đặt ở câu chẵn (sau câu lẻ) nhằm khơi gợi vấn đề. Ở thơ Cao Bá Quát, phần lớn các câu hỏi lại được đặt ở vị trí câu lẻ, nghĩa là nêu thắc mắc trước rồi mới dẫn giải, đoán định; điều này thể hiện lối tư duy nghiền ngẫm, tranh biện và liên tục đặt lại vấn đề đối với hiện thực đời sống.

5. Quan niệm sáng tác cốt lõi của Cao Bá Quát được luận án phân tích dựa trên những luận điểm nào? Quan niệm của ông chịu ảnh hưởng sâu sắc từ thuyết "tính linh" (Viên Mai) và trào lưu Thực học: khẳng định "làm thơ thì phải gốc ở tính tình", nêu cao nguyên tắc "Văn tất kỉ xuất" (chống mô phỏng, sao chép văn của người khác), đề cao chất mộc mạc, tự nhiên như thơ Tô Đông Pha, Hoàng Đình Kiên, và không bị trói buộc vào phong trào phục cổ "phản Tống quy Đường".

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Tính là công trình nghiên cứu hệ thống về 1212 bài thơ chữ Hán của Cao Bá Quát trên cơ sở văn bản học của bộ toàn tập. Thông qua việc vận dụng lý thuyết liên văn bản và lý thuyết tác giả văn học sử, luận án đã làm rõ các tiền đề lịch sử - xã hội, văn hóa và trải nghiệm cuộc đời hình thành nên bước chuyển biến trong ngòi bút của thi sĩ họ Cao. Các phát hiện về sự hoài nghi khoa cử, nhận thức về kỹ thuật phương Tây, sự mở rộng đề tài đời tư cùng những cách tân về không - thời gian nghệ thuật và tính trần thuật đã khẳng định vị trí của Cao Bá Quát như một tác gia chuyển tiếp quan trọng giữa hai thời đại văn học trung đại và hiện đại của dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề 10 nhƣ vậy trong bối cảnh Cao Bá Quát đang sống, thời kì mà văn chƣơng hƣớng vào việc ca ngợi thiết chế phong kiến, công đức của các bậc đế vƣơng, ca ngợi sự linh thiêng, thần thánh, đất trời… thì mới thấy hết quan niệm của Cao Bá Quát” [119,32]… Ngoài các nội dung chính trên, nhiều tác giả còn đề cập đến những ý kiến của Cao Bá Quát về truyền thống và kế thừa, vai trò của văn chƣơng và việc sử dụng chữ Nôm trong sáng tác… Nhƣ vậy, việc bàn tới quan niệm sáng tác của Cao Bá Quát đã khá toàn diện. Các tác giả cho thấy Cao Bá Quát có quan niệm khá hệ thống về văn học từ bản chất, đặc trƣng, chức năng của văn chƣơng cho đến vai trò của ngƣời sáng tác. Nói chung, các nhà nghiên cứu đều khẳng định quan niệm nghệ thuật của Cao Bá Quát là mới mẻ và ảnh hƣởng rõ rệt đến sáng tác của ông. Lịch sử nghiên cứu những điểm mới của thơ chữ Hán Cao Bá Quát 1.

Nghiên cứu những điểm mới về nội dung Ở phƣơng diện nội dung thơ chữ Hán Cao Bá Quát, nhiều nhà nghiên cứu khẳng định: “Đối với nhà Nho, dù là nhà Nho có phần chính thống nhƣ Cao Bá Quát, tƣ tƣởng trung quân vẫn không dễ gì thay đổi”, “niềm hi vọng về một vị vua hiền và tƣ tƣởng trung quân của Cao Bá Quát vẫn rất sâu đậm” [130,121]. Đây là một nhận định đúng. Tuy nhiên, có lẽ do tâm lí ngƣỡng mộ về một ngƣời anh hùng chống lại chế độ phong kiến, cho nên phần nhiều các nhà nghiên cứu hƣớng đến dòng ý thức thứ hai trong thơ chữ Hán Cao Bá Quát: sự li tâm tƣ tƣởng Nho giáo, phản kháng chế độ, khát vọng đổi thay xã hội. Quan tâm tới dòng ý thức thứ hai này, các nhà nghiên cứu đã đề cập tới nội dung thơ chữ Hán Cao Bá Quát.

Việc phản ánh hiện thực xã hội của Cao Bá Quát đƣợc các nhà nghiên cứu chỉ ra ở các mặt sau: phê phán tình hình suy thoái, lạc hậu của chế độ phong kiến; phản ánh nỗi thống khổ của dân; thể hiện tầm nhìn xa trông rộng trƣớc hiểm hoạ đất nƣớc rơi vào tay thực dân. Từ phƣơng diện này, các tác giả khẳng định con ngƣời khẳng khái, khí phách của Cao Bá Quát. Vũ Khiêu viết: “Những cảnh túng thiếu, đói rét, phải đi ăn xin, bị bắt phu, bắt lính đã khiến ông rất đau xót” [57,26]. Nguyễn Đổng Chi cho rằng: “Mặc dầu văn chƣơng Cao Bá Quát còn lại không mấy nhƣng số còn lại đã nêu lên đƣợc cái đẹp rất hiếm có trong văn học phong kiến.

Đó là lòng khinh ghét cuộc sống chật hẹp, ti tiện. Đó là sự trực tiếp hoặc gián tiếp phủ nhận chính quyền đƣơng thời, đó cũng chính là phủ 11 nhận hiện thực. Nói chung, đó là cái hiên ngang của một tâm hồn chỉ biết thờ có tự do và chân lí” [10,251]. Nguyễn Lộc chứng minh thơ Cao Bá Quát phê phán quan lại phong kiến, cảm thƣơng nỗi thống khổ của dân, mong muốn đổi thay xã hội.

Ông khẳng định: “Cao Bá Quát là một ngƣời rất có ý thức về thời cuộc, và có cái nhìn khá nhạy bén đối với thời cuộc lúc bấy giờ” [77,363]. Nguyễn Huệ Chi từ việc “Tìm hiểu nhân sinh quan tích cực trong thơ Cao Bá Quát”, “Tiếp cận nghệ thuật đối với hai chủ đề độc đáo trong thơ Cao Bá Quát”,…đã kết luận: “chỉ một việc dám nói toạc lên tình trạng lạc hậu của học thuật nƣớc nhà cũng chứng tỏ Cao Bá Quát có cái nhìn sáng suốt và có thái độ dũng cảm nhƣ thế nào” [11,70]. Nói chung, đây cũng là ý kiến đánh giá khá thống nhất của nhiều tác giả khác (Lê Trí Viễn, Bùi Đức Tịnh, Vĩnh Sính, Trần Nho Thìn…). Theo quan niệm của chúng tôi, nội dung trên trong thơ chữ Hán Cao Bá Quát quả là có mới so với văn chƣơng giai đoạn trƣớc, nhƣng với các tác giả cùng thời, sự phản ánh hiện thực xã hội của Cao Bá Quát nằm trong quan niệm sáng tác chung của văn chƣơng thời kì này.

Điểm khác lạ, mới mẻ của Cao Bá Quát so với các tác giả đƣơng thời chính là sự nhìn nhận thế giới phƣơng Tây để rồi nhận thấy tình trạng lạc hậu của đất nƣớc mình. Các tác giả Nguyễn Tài Thƣ, Vĩnh Sính, Claudine Salmon và Tạ Trọng Hiệp, N.Nikulin, Trần Nho Thìn… bàn khá sâu sắc về thơ và tƣ tƣởng của Cao Bá Quát khi ông đi “dƣơng trình hiệu lực”. Vĩnh Sính có bài “Thử tìm hiểu về chuyến đi công vụ ở Hạ Châu của Cao Bá Quát”. Bài viết phân tích mục đích của chuyến đi và ấn tƣợng về văn minh Tây phƣơng của Cao Bá Quát qua “Hồng mao thuyền hoả ca”, “Hình ảnh ngƣời phụ nữ Tây phƣơng”, “Ý thức đồng văn đồng chủng đối với ngƣời Trung Quốc”.

Từ đó, tác giả kết luận: “qua những bài thơ Cao Bá Quát sáng tác trong thời kì xuất dƣơng và sau khi về nƣớc, ta thấy tác giả không chỉ là một nhà thơ đa tài mà còn là một trí thức mẫn cảm trƣớc thời cuộc” [144,198]. “Trên thực tế, Cao Bá Quát là một trong số ít ngƣời Việt Nam đã cảm nhận rất sớm - ngay giữa thập niên 1840 - về mối hiểm hoạ Tây xâm và chế độ khoa cử lỗi thời chỉ dựa trên từ chƣơng và hƣ văn. Những vấn đề này sẽ đƣợc tiếp tục là đề tài nóng bỏng đối với đất nƣớc trong suốt hơn một thế kỉ sau đó”, “Trong mảng thơ văn đi sứ hay đi công cán ở nƣớc ngoài của các sứ thần Việt Nam vào thế kỉ XIX, bài thơ của Cao Bá Quát về ngƣời phụ nữ Tây phƣơng là một trƣờng hợp rất hiếm hoi và có ý nghĩa bởi lẽ điều này nói lên cá tính phóng khoáng của Cao Bá Quát- không chịu bó mình trong khuôn phép Nho giáo”, “Trong chữ Hán, danh từ “tiên giác” dùng để chỉ 12 ngƣời thấy sớm hơn những ngƣời cùng thời các sự kiện chƣa xảy ra. Tiên đoán về tiền đồ u ám của đất nƣớc ngay vào giữa thế kỉ XIX, Cao Bá Quát đáng đƣợc xếp vào trong số những nhà tiên tri tiên giác rất hiếm hoi ở Việt Nam vào thời điểm đó” [144,198].

Claudine Salmon và Tạ Trọng Hiệp có bài “Sứ thần Việt Nam Cao Bá Quát và nhận thức của ông qua chuyến đi công cán “vùng Hạ Châu”. Bài viết khá tƣờng tận và đƣợc minh hoạ bằng nhiều dẫn chứng thơ chữ Hán của Cao Bá Quát sáng tác trong và sau thời gian này để chỉ ra sự kết tinh nhận thức mới của Cao Bá Quát về sự lỗi thời của thực tế đất nƣớc, văn minh phƣơng Tây và nguy cơ bị phƣơng Tây thôn tính. Claudine Salmon và Tạ Trọng Hiệp đánh giá: “Chuyến đi của ông đã khiến cho ông nhận thức đƣợc tính tƣơng đối của sự hiểu biết và coi sự hiểu biết của bản thân mình là hết sức hạn hẹp trƣớc sự bao la của thế giới”, “ông còn đi xa hơn nữa, bởi vì ông muốn công khai xem xét lại ngay cả những nền tảng của sự hiểu biết của các nhà nho. Chắc chắn ở đây có phần quá cƣờng điệu, song ở đây cần phải hiểu rằng đối với Cao Bá Quát thì sự quan sát thế giới đƣơng đại cũng không kém gì việc học tập sách xƣa.

Nó giúp cho mọi ngƣời ý thức đƣợc những giới hạn của thế giới bị Hán hoá và sự tồn tại song song của một thế giới bên ngoài mà sự đe doạ đang đến gần từng ngày. Tất cả đều cho thấy Cao Bá Quát hoàn toàn ý thức đƣợc về những nguy hiểm mà đất nƣớc ông đang bị đe doạ và cuối cùng sẽ sụp đổ.Nikulin - cũng đánh giá Cao Bá Quát từ chuyến đi sứ: “Có thể gọi Cao Bá Quát là ngƣời tiền khu của phong trào cải cách nửa sau thế kỉ XIX” [101,217]. Xuân Diệu cũng viết: “Ông là ngƣời đầu tiên đƣa vào văn học nƣớc nhà hình ảnh ngƣời đàn bà Tây Dƣơng”, “và ông cũng là nhà thơ đầu tiên đƣa vấn đề da đen da trắng vào thơ” [23,643]. Trần Nho Thìn đánh giá: “Thực tế, tiếp xúc với con ngƣời và văn hoá phƣơng Tây, cho dù trên mảnh đất thuộc địa của họ, xác định thành ngữ “trăm nghe không bằng một thấy” [175,8].

Mặt khác, những gì Cao Bá Quát thể hiện trong thơ viết khi đi dƣơng trình hiệu lực lại cho thấy tầm tƣ tƣởng của riêng ông mà nhiều sứ thần không có đƣợc”, “Đó là sự sòng phẳng trong tƣ duy của một con ngƣời dám nghĩ một cách mới về cái mới, dám thừa nhận sự ƣu việt của kĩ thuật Tây phƣơng” [175;10]. Về phần phản ánh những nỗi thống khổ của con ngƣời, điểm mới của Cao Bá Quát đƣợc Trần Thị Băng Thanh phát hiện. Nhà nghiên cứu từ sự phân tích bài Đạo phùng ngạ phu đã kết luận: “Đạo phùng ngạ phu một mặt phản ánh một khía cạnh hiện thực xã hội đƣơng thời - sự bế tắc của tầng lớp nho sĩ - trí thức, nạn đói nghèo, thất nghiệp và cuộc sống đầy may rủi, bất trắc - một mặt thể hiện đặc sắc của ngòi bút Cao Bá Quát. Cách 13 nhìn cuộc sống của thi sĩ họ Cao là cái nhìn xác thực, có dáng vẻ “khách quan”, lệnh sắc, tinh tế của lí trí, có suy tƣ, phân tích”.

“Và nếu nhƣ trong các tác gia thời trung đại có một ai mà cách nhìn, cách quan sát thể hiện con ngƣời, cuộc sống đã có những nét gần gũi với hiện đại thì phải kể đến Cao Bá Quát. Điều đó cũng góp phần làm nên sức sống lâu bền của thơ ông. Bên cạnh những nội dung trên, nhiều nhà nghiên cứu còn đề cập đến nội dung tình cảm với thiên nhiên, với bạn bè, gia đình… của Cao Bá Quát. Các tác giả đều nhằm hƣớng tới khẳng định: khác với các giai thoại đều có khuynh hƣớng chứng tỏ Cao Bá Quát là ngƣời ngông nghênh, tự phụ, thực tế ông là ngƣời rất mềm yếu, ngập tràn tình cảm.

Cao Bá Quát kết giao nhiều, ông yêu thƣơng chân thành mẹ già, con nhỏ, vợ hiền. Ông yêu thiên nhiên, “thƣờng thích cảnh rộng lớn”. Tuy nhiên, đề cập đến phƣơng diện tình cảm của Cao Bá Quát, các tác giả mới chỉ dựng lên chân dung con ngƣời cá nhân Cao Bá Quát đằm thắm, chân thành, mà chƣa có kết luận về sự mới lạ của Cao Bá Quát trong tiến trình văn học dân tộc. Nói chung, qua thơ chữ Hán, Cao Bá Quát đƣợc tất cả các học giả đánh giá là một trí thức mẫn cảm với thời cuộc.