Chương 1. Chương 2 tổng hợp các cơ sở lý thuyết cho hướng nghiên cứu quy hoạch phòng chống úng ngập dựa trên phân tích rủi ro. Trong quá trình xác định cơ sở lý thuyết, các hướng tiếp cận quy hoạch, phương pháp đánh giá rủi ro úng ngập sẽ được phân tích để lựa chọn cách tiếp cận lý thuyết và bài toán phù hợp nhất. Trên cơ sở bài toán lý thuyết xác định lựa chọn phương pháp giải, công cụ hỗ trợ giải bài toán phân tích rủi ro sao cho phù hợp với thực tiễn của Việt Nam.
Chương 3 thể hiện kết quả nghiên cứu cơ sở lý thuyết quy hoạch phòng chống úng ngập được áp dụng cụ thể cho một nghiên cứu điển hình là lưu vực sông Phan- Cà Lồ tỉnh Vĩnh Phúc. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm sẽ giúp cho việc cụ thể hóa giữa bài toán lý thuyết và bài toán áp dụng. Một nghiên cứu phân tích kết quả tần suất tiêu tối ưu và tổ hợp giải pháp công trình tối ưu cho lưu vực sông Phan- Cà Lồ tỉnh Vĩnh Phúc được phân tích và trình bày cụ thể. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU QUY HOẠCH PHÒNG CHỐNG ÚNG NGẬP TRÊN CƠ SỞ PHÂN TÍCH RỦI RO 1.
Giới thiệu về rủi ro úng ngập và phân tích rủi ro úng ngập 1. Khái niệm về rủi ro Khi nói về khái niệm rủi ro, có rất nhiều định nghĩa về rủi ro, tuy nhiên chưa có một định nghĩa rủi ro nào thực sự nổi trội và bao hàm được đầy đủ nội dung và ý nghĩa. Theo định nghĩa của Frank Knight [2]thì “rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được” hay “Rủi ro là một tình trạng trong đó các biến cố xảy ra trong tương lai có thể xác định được”[3]. Theo quan điểm của Irving [4] thì rủi ro có đề cập thêm thành phần xác suất “Rủi ro là một sự tổng hợp những sự ngẫu nhiên có thể đo lường được bằng xác suất”.
Tuy vậy, xác suất trong rủi ro phải có một quy luật phân phối theo quan điểm của các nhà kinh tế Hoa Kỳ: “Rủi ro là hoàn cảnh trong đó một sự kiện xảy ra với một xác suất nhất định hoặc trong trường hợp quy mô của sự kiện đó có một quy luật phân phối xác suất”. Khái quát chung lại thì rủi ro sẽ gắn liền với khả năng xảy ra của một số biến cố không lường trước được hay đúng hơn là một biến cố mà ta hoàn toàn không chắc chắn trong tương lai hay nói theo cách khác là sự sai lệch so với những gì xảy ra được dự kiến từ trước và sự sai lệch này lớn và khác biệt đến mức khó có thể chấp nhận được. Hiện nay trên thế giới đang tồn tại song song 3 quan điểm liên quan đến đánh giá nhìn nhận về rủi ro: (i) Quan điểm truyền thống: Nhấn mạnh đến các mặt tiêu cực, thiệt hại hay kết quả không đạt như mục tiêu mong muốn ban đầuvà theo quan điểm này thì nhìn nhận rủi ro hoàn toàn theo chiều hướng tiêu cực; (ii) Quan điểm trung lập: Nhấn mạnh đến kết quả xảy ra trong tương lai khác biệt so với dự kiến ban đầu hay kế hoạch ban đầu mà không nhấn mạnh vào tính chất tiêu cực hay tích cực, tức là quan tâm đến sự thay đổi mà ít quan tâm đến tính chất của sự thay đổi; (iii) Quan điểm mở rộng: Kế thừa cả hai quan điểm trên nhưng có sự nhìn nhận đánh giá mang tính toàn diện hơn về tính chất và mục tiêu đặt ra, theo quan điểm mở rộng thì sự sai lệch so với mục tiêu ban đầu có thể là thiệt hại nhưng cũng có thêm sự tích cực đó là cơ hội thay đổi mang tính tích cực. Điều này được lý giải là trong cùng một vấn đề ta luôn nhìn nhận được 7 cả hai mặt của nó, đó là tiêu cực mặt này, đối với người này, nhưng cũng lại là tích cực ở mặt khácvà đối với người khác.
Quan điểm mở rộng này được đón nhận để đánh giá xem xét rủi ro một cách toàn diện hơn, đảm bảo sự công bằng hơn. Khi nghiên cứu về rủi ro, chúng ta cũng cần phân biệt những tình huống rủi ro với các tình huốngxác định hay với tình huống bất định. Tình huống xác định: Sự chắc chắn về kết quả sẽ đạt được trong tương lai gần (tình huống hiện). Tình huống rủi ro: Không chắc chắn về kết quả sẽ đạt được trong tương lai trung hạn nhưng có thể ước tính được xác suất xảy ra của các viễn cảnh mà chúng ta mong muốn (nếu chúng ta tiến hành nghiên cứu một cách đầy đủ và khoa học).
Tình huống bất định: Không chắc chắn về kết quả sẽ đạt được trong tương lai đồng thời không ước tính được xác suất xảy ra của các biến cố trong tương lai (biến cố mờ).Để mô hình hóa, rủi ro được tóm tắt và phân loại theo các trường hợp sau: (1) Phân loại rủi ro theo tiêu chí; (2) Phân loại rủi ro theo phạm vi môi trường; (3) Phân loại rủi ro theo tính chất (Hình 1. Ph©n lo¹i rñi ro theo tÝnh chÊt TÜnh §éng (®¬n gi¶n, tæn thÊt (do qu¸ tr×nh vËn ®éng, vÒ vËt chÊt ¶nh tæn thÊt nhiÒu, kh«ng h-ëng Ýt ®Òu ®Æn) dù ®o¸n ®-îc) Cã thÓ Kh«ng thÓ TÝnh kh¸i qu¸t TÝnh kh¸i qu¸t ThuÇn tuý Suy ®o¸n (chØ mang l¹i thiÖt (cã thÓ mang l¹i thiÖt h¹i) h¹i hoÆc c¬ héi) Riªng biÖt C¬ b¶n Riªng biÖt C¬ b¶n (do v« ý, cè t×nh (thiªn tai, kinh tÕ (do biÕn cè chñ (do t¸c ®éng t-¬ng ph¹m lçi) suy tho¸i) quan cña c¸ nh©n) hç cña x· héi) Hình 1. Phân loại rủi ro theo tính chất 8 Theo cách thức phân loại rủi ro theo tính chất (Hình 1.1) rủi ro thiên tai cũng được xem là một loại hình rủi ro, về cơ bản thể hiện tính tiêu cực đó là những thiệt hại đối với con người, hoạt động sản xuất kinh tế, xã hội và môi trường. Khái niệm rủi ro thiên tai Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, là một trong những nước thuộc khu vực Châu Á -Thái Bình Dương chịu ảnh hưởng nặng nề do thường xuyên phải đối mặt với nhiều loại hình thiên tai khốc liệt.
Thiên tai đã xảy ra ở hầu hết khắp các khu vực trên cả nước, gây nhiều tổn thất to lớn về người, tài sản, cơ sở hạ tầng, kinh tế, xã hội và tác động xấu đến môi trường. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế Giới (2010)[5], trong 10 năm trở lại đây, trung bình hàng năm có tới 750 người chết và mất tích, thiệt hại về tài sản ước tính tương đương khoảng 1-1.5%GDP, có trên 70% dân số Việt Nam chịu ảnh hưởng trực tiếp rủi ro thiên tai, điều này đe dọa đến sự phát triển của Việt Nam cũng như thách thức mục tiêu quốc gia về cải thiện và giảm thiểu đói nghèo. Do đó cần thiết phải có một chiến lược thích ứng và giảm nhẹ rủi ro thiên tai nhằm phát triển bền vững. Theo luật Phòng chống thiên tai số 33, Quốc hội 13 (2013)[6], thiên tai là hiện tượng tự nhiên bất thường có thể gây thiệt hại về người, tài sản, môi trường, điều kiện sống và các hoạt động kinh tế- xã hội.
Theo luật Phòng chống thiên tai thì có 19 loại hình thiên tai được xác định (bão và áp thấp nhiệt đới, lốc, lũ, ngập lụt (úng ngập), lũ quét, hạn hán, mưa đá, lở đất.) trong đó úng ngập do mưa lũ được xác định là một loại hình thiên tai. Khái niệm rủi ro úng ngập do mưa lũ Ngập lụt: Hiện tượng nước ngập vượt quá mức bình thường[7], làm ngập công trình, nhà cửa, cây cối, đồng ruộng và ảnh hưởng đến sản xuất và đời sống.Ngập lụt có thể nguyên nhân do lũ trên các sông lớn làm tràn hoặc vỡ đê sông, cũng có thể là do hiện tượng mưa lớn kéo dài (thường kèm theo bão lớn) các công trình tiêu thoát nước không đảm bảo tiêu thoát kịp thời sẽ dẫn đến ngập cơ sở hạ tầng kinh tế ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt và sản xuất. Ngoài ra, tại một số vùng đồng bằng cửa sông tiếp giáp với biển, do tác động của biến đổi khí hậu nước biển dâng, khi có triều cường là 9 nguyên nhân dẫn đến ngập lụt của các vùng đất, cư dân sinh sống gần cửa sông bờ biển đặc biệt chịu sự ảnh hưởng của hiện tượng biến đổi khí hậu, nước biển dâng. Úng ngập: Được coi là một dạng của ngập lụt khi nguyên nhân của úng ngập là do hiện tượng mưa lớn kéo dài hoặc hiện tượng nước thủy triều dâng cao làm ngập các cơ sở hạ tầng đe dọa đến tính mạng con người và ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất kinh tế.
Điển hình trong những năm gần đây thường xuyên xảy ra tình trạng úng ngập đối với một số đô thị lớn hay miền hạ lưu của các con sông lớn. Úng ngập thường xuyên xảy ra đối với các thành phố lớn như:Thành Phố Hà Nội, Thành Phố Hồ Chí Minh, Thành Phố Vĩnh Yên tỉnh Vĩnh Phúc, Thành phố Vinh tỉnh Nghệ An[8]. Rủi ro úng ngập: Được hiểu là những thiệt hại liên quan đến người, tài sản vật chất, các ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất và phát triển kinh tế của từng cá thể, hộ gia đình hay của vùng chịu ảnh hưởng của úng ngập. Úng ngập thường xuyên xảy ra khi có mưa lũ gây tổn hại lớn cho đời sống kinh tế và an ninh xã hội do vậy để giải quyết được tình trạng úng ngập cần thiết phải được sự quan tâm của toàn xã hội.
Đặc biệt trong những năm trở lại đây, khi hiện tượng biến đổi khí hậu đã và đang làm gia tăng về quy mô và cường độ các hiện tượng cực đoan. Trong luận án, rủi ro úng ngập do hiện tượng mưa lớn gây úng ngập không kịp tiêu thoát nên gây thiệt hại đến người, tài sản, thiệt hại liên quan đến hoạt động sản xuất kinh tế và tàn phá môi trường. Hiện tượng úng ngập được nghiên cứu và xemxét với một phạm vi rộng lớn, đầy đủ các loại hình úng ngập bao gồm úng ngập vùng nông nghiệp, vùng nông thôn, úng ngập vùng đô thị hay vùng có tốc độ đô thị hóa cao. Rủi ro úng ngập được nghiên cứu và sử dụng xuyên suốt trong luận án này.
Phân tích rủi ro và một số thuật ngữ dùng trong phân tích rủi ro Phân tích rủi ro (Risk analysis), Theo Vrouwenvelder (2001)[9] là sự phân tích có tính hệ thống các đặc trưng, tính chất của rủi ro và định lượng rủi ro một cách tốt nhất có thể.