Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ TRANH CỔ ĐỘNG CHÍNH TRỊ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về quản lý tranh cổ động chính trị 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Ở các nước phương Tây, tranh cổ động chính trị chỉ thực sự phát triển mạnh mẽ, thể hiện vai trò cổ động chính trị xã hội rõ rệt, được phát hành rộng khắp với số lượng khổng lồ vào thời kỳ Chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1917-1918). Kể từ đó, tranh cổ động chính trị đã trở thành một kênh tuyên truyền chính trị đặc biệt quan trọng mà các chính phủ sử dụng suốt trong thời kỳ Chiến tranh thế giới lần thứ hai hay trong Chiến tranh Lạnh để phổ biến và chuyển tải đến người dân các diễn ngôn và ý thức hệ chính trị của giới cầm quyền.
Ví dụ nổi bật cho biểu tượng trên tranh cổ động trong thời chiến là hình ảnh “Chú Sam” của Mỹ được sáng tác và phát hành năm 1917 đã đóng vai trò kêu gọi, thôi thúc thanh niên Mỹ nhập ngũ để đóng góp sức mình cho đất nước (Lasswell. Một số tác phẩm của các tác giả Hoa Kỳ như cuốn sách nổi tiếng và là một trong những nghiên cứu sớm nhất về tuyên truyền chính trị “Political propaganda” (1942) của tác giả Frederic Charles Bartlett [110]. Công trình nghiên cứu “The Theory of Political Propaganda”- “Lý thuyết tuyên truyền chính trị” của tác giả Harold D.Lasswell [113] trên Tạp chí Khoa học Chính trị Hoa Kỳ. Cuốn sách nổi tiếng “Propaganda” của tác giả Edward Bernays [111] đã khẳng định vai trò của truyền thông qua việc đánh giá sự ảnh hưởng của việc tuyên truyền.
Những nghiên cứu này cho thấy các nước tham chiến đã sử dụng tranh cổ động như một vũ khí tuyên truyền thị giác hữu hiệu để kêu gọi thanh niên nhập ngũ hay kêu gọi phụ nữ ủng hộ cho quân lực của nước nhà. và chính quyền các nước đã xây dựng các hình ảnh mang tính biểu tượng dễ hiểu và gây ấn tượng mạnh nhằm chuyển tải và khắc sâu những thông điệp diễn ngôn chính trị của nhà nước vào tâm trí người dân. Cuốn sách “Political posters in central and Eastern Europe 1945-1995: Signs of the times” - Bộ sưu tập tranh chính trị ở Trung và Đông Âu giai đoạn 1945-1995 [116]: Dấu hiệu thời đại tác giả của James Aulich và Marta Sylvestrova. 13 Cuốn “Make art not war” - Nghệ thuật không chiến tranh (1996) của Ralph Young [122] là bộ sưu tập áp phích đại diện cho các phong trào phản kháng tiến bộ của thế kỷ XX.
Nghiên cứu tranh cổ động Trung Quốc giai đoạn xây dựng XHCN và Cách mạng Văn hóa coi các áp phích thuộc thời kỳ này như một thế giới của các biểu tượng của văn bản thị giác “symbolic worlds of the visual text ”. Theo Dean Ashton, áp phích tuyên truyền trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa mặc dù không thể cho chúng ta biết cuộc sống thực sự đã diễn ra như thế nào trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa, nhưng chúng lại cung cấp các văn bản chính trị cực kỳ quan trọng mà giới học thuật có thể phân tích để h[iểu xem những tư tưởng hay ý thức hệ nào được Đảng và Nhà nước Trung Quốc triển khai qua việc định hướng chặt chẽ việc sáng tác và xuất bản các tác phẩm nghệ thuật trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa [109]. Như vậy, các nghiên cứu về tranh cổ động được sử dụng trong các cuộc Thế chiến và thời kỳ Chiến tranh Lạnh sau này chỉ ra rất rõ các vai trò chính trị của loại hình tuyên truyền thị giác trong việc xây dựng các hình tượng và biểu tượng nhằm chuyển tải những thông điệp diễn ngôn chính trị tới người dân. Dù rất thành công trong khía cạnh này, đặc biệt là trong việc chỉ ra các diễn ngôn ẩn trong những tranh cổ động, nhưng theo Ashton (2010), các nghiên cứu về tranh cổ động thời kỳ này đều gặp một trở ngại là không ghi nhận và đánh giá được phản ứng của người xem đối với phương tiện truyền thông này như thế nào.
Những nghiên cứu về các tranh cổ động chính trị thời hiện đại, theo Aston, có thể tránh được điểm yếu này, khi vừa nghiên cứu được quá trình làm ra tranh cổ động, vừa có cơ hội đánh giá cách thức, mức độ tiếp nhận của người dân đối với tranh cổ động, hay tranh cổ động có tác động đến người xem như thế nào. Các nghiên cứu về tranh cổ động thời kỳ sau Thế chiến thứ hai và trong Chiến tranh Lạnh tập trung vào tranh của các nước khối XHCN, đặc biệt là hai nước Liên Xô và Trung Quốc. Các nghiên cứu này tập trung vào hai nội dung chủ yếu là việc các tranh cổ động đóng vai trò trong việc xây dựng hình ảnh các lãnh tụ và công cuộc XHCN của đất nước như thế nào. Calhoun (2014) [108] trong một nghiên cứu về việc xây dựng hình ảnh các lãnh tụ Xô Viết trong các tranh cổ động chỉ ra cách các nghệ sĩ vẽ tranh cổ động Nga đã nỗ lực khi họ tái chế các biểu tượng tôn giáo chính thống của Nga và ý nghĩa của chúng trong các hình ảnh chính trị gia của Xô Viết.
Ông lấy ví dụ hình ảnh của vầng 14 hào quang vốn trước được dùng tôn vinh các vị Thánh trong tôn giáo, sau này có thể được dùng trong các áp phích chính trị để tôn vinh các lãnh tụ ở Nga. Calhoun gọi đây là quá trình tái liên hợp lại của tái chế văn hóa (re-associative process cultural recycling). Theo ông, các biểu tượng có thể được tái chế về mặt văn hóa bởi vì một khi một tập hợp đã được thiết lập về mặt văn hóa giữa một biểu tượng và ý nghĩa của một hình ảnh, sự liên kết đó cũng giúp tổ chức các nhận thức trong tương lai của người tiếp nhận. Tương tự, ở Trung Quốc, hình ảnh những lãnh tụ cách mạng như Mao Trạch Đông cũng được thể hiện nổi bật trên các tranh cổ động (Zang, 2020).
Các học giả sau này nghiên cứu nhấn mạnh tới trải nghiệm của người xem khi đứng trước tranh cổ động. Calhoun (2014) [108] cho rằng việc nhìn - xem như là một thực hành văn hóa chủ quan. Theo Calhoun, các học giả trong các lĩnh vực văn hóa hình ảnh chính trị và tôn giáo lập luận rằng, việc nhìn thấy trực tiếp thực sự là một thực hành văn hóa chủ quan. Như Edelman (1995), đã cảnh báo, do có khuynh hướng cho rằng nhìn thấy những ký hiệu biểu tượng là một quá trình khách quan, mà theo ông quan điểm này đã đánh giá thấp mức độ mà việc nhìn thấy được kiến thành và phản ánh các mô hình mà các hình thức nghệ thuật cung cấp.56] cho rằng, gắn liền với hoạt động mang tính xã hội của “nhìn thấy” (seeing) là những hiện tượng mang tính phi - khách quan, chẳng hạn cảm xúc, niềm tin hay đức tin, hay nhận thức về sự thật, tất cả đều là những khía cạnh trung gian về mặt văn hóa của việc “nhìn thấy”.
Calhoun lấy ví dụ một tấm áp phích có hình khối đổ ra từ các ống khói nhà máy. Theo ông, nếu hình này được xem bởi một nhà hoạt động môi trường trong thế kỷ XXI, hình ảnh này có thể dễ dàng tượng trưng cho thiệt hại to lớn cho môi trường do ô nhiễm công nghiệp tràn lan. Nhưng nếu áp phích này, dưới con mắt của những người Nga vào khoảng năm 1920, các đám khói có ý nghĩa gợi lên các mục tiêu của Liên Xô cho công nghiệp hóa nhanh chóng. Chú thích của poster, trên thực tế, được dịch là “Khói của ống khói là hơi thở của nước Nga Xô viết”.
Do đó, tùy thuộc vào bối cảnh văn hóa, chủ đề và cách đưa hình thể, biểu tượng vào bố cục mà nó được nhìn thấy”, cùng một hình ảnh có thể tượng trưng cho sự hủy hoại môi trường bừa bãi hoặc tăng trưởng công nghiệp mong muốn. Cuốn sách “Image Politics in the Middle East: The role of the visual in Political Struggle” - Hình ảnh chính trị ở Trung Đông [118]: Vai trò của hình ảnh trong cuộc đấu tranh chính trị của Lina Khatib đã phân tích văn hóa thị giác ở Ai Cập, Tunisia và các quốc gia ở Trung Đông [112]. Những nghiên cứu về tranh cổ động cũng theo sát 15 lịch sử phát triển đặc thù đó của dòng tranh này. Một mảng rất lớn các nghiên cứu tập trung phân tích vai trò ý nghĩa của tranh cổ động trong chiến tranh.
Cuốn “Off the wal: Political Posters og the Lebanese” (2016) của Zena Maasri [125] truyền đạt những thay đổi về chính trị và các phong trào nghệ thuật ở châu Mỹ La tinh. Sức mạnh của áp phích không chỉ đơn thuần là biểu tượng vũ khí mà còn là đấu tranh quyền lực trong cuộc nội chiến ở Lebanon. Cuốn sách là một tác phẩm phong phú và hấp dẫn trực quan nhằm giải quyết một chiều hướng chiến tranh mới. Với tranh cổ động trong bối cảnh hiện đại, một số nghiên cứu lại chỉ ra góc độ khác trong cách nhìn, hay chịu ảnh hưởng của quần chúng với tranh cổ động, cũng như mở ra hướng tiếp cận mới tìm hiểu ảnh hưởng mang tính thẩm mỹ của tranh cổ động với đời sống đương đại, khi tranh cổ động không còn được người dân chủ tâm lĩnh hội như trước đây và phần lớn các diễn ngôn và lời hùng biện chính thức của nhà nước đã trở nên quá lỗi thời và lạc điệu với thực tế cuộc sống hiện tại đến nỗi chúng chịu sự chế giễu rộng rãi và không được đón nhận.
Qua nghiên cứu của mình về phản ứng của sinh viên đại học với các tranh và áp phích cổ động, một số học giả chỉ ra rằng, hoạt động tuyên truyền không chỉ sử dụng để truyền bá các giá trị và thái độ ủng hộ nhà nước, theo cách hiểu truyền thống, mà quan trọng không kém là để báo hiệu cho sức mạnh của chính phủ trong việc duy trì sự kiểm soát xã hội và trật tự chính trị. Các học giả chỉ ra rằng bằng sự thể hiện có thể đủ khả năng cung cấp các nguồn lực quan trọng để trình bày một thông điệp tuyên truyền thống nhất và áp đặt nó cho công dân, chính phủ thể hiện mình như một chính phủ có năng lực mạnh mẽ trong việc duy trì kiểm soát xã hội và trật tự chính trị có thể gửi tín hiệu đáng tin cậy về năng lực này. Nói cách khác, việc tuyên truyền như vậy nhất thiết phải hướng toàn bộ mục tiêu vào điều chỉnh suy nghĩ và hành động của người dân mà để thể hiện trước xã hội sức mạnh của nhà nước thông qua việc sở hữu và vận hành bộ máy tuyên truyền khổng lồ và thống nhất.