Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN HUYỆN VÀ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN HUYỆN 1. Hội đồng nhân dân huyện 1. Vị trí Để đáp ứng với yêu cầu thực tiễn, phát triển đi lên của đất nước trong từng giai đoạn lịch sử, mô hình HĐND ngày càng hoàn thiện; địa vị pháp lý của HĐND ngày càng được đề cao, là cơ quan dân cử ở địa phương, đại diện cho Nhân dân địa phương, thực hiện chức năng quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương và giám sát hoạt động của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trên địa bàn. Theo đó, Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980, 1992 và Hiến pháp năm 2013 đều có quy định về tổ chức và hoạt động của HĐND và được cụ thể hóa tại Luật Tổ chức HĐND và UBND năm 1994, Luật Tổ chức HĐND và UBND năm 2003, Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015.
Tại Hiến pháp năm 2013 quy định: “Cấp chính quyền địa phương gồm có HĐND và UBND được tổ chức phù hợp với đặc điểm nông thôn, đô thị, hải đạo, đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt do luật định”. Tiếp theo, tại Khoản 1, Điều 113 quy định: “HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, do Nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên” [28]. Tại Khoản 1, Điều 6 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 quy định: “HĐND gồm các đại biểu HĐND do cử tri ở địa phương bầu ra, là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên”. [31] Tại Khoản 2, Điều 6 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 quy định: “Đại biểu HĐND là người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân địa 10 Luan van phương, chịu trách nhiệm trước cử tri địa phương và trước HĐND về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn đại biểu của mình”.
[31] Như vậy, HĐND huyện có vị trí, vai trò quan trọng trong bộ máy chính quyền địa phương, quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương và giám sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật, Nghị quyết của HĐND cùng cấp theo đúng quy định của pháp luật. Đặc điểm Dựa vào vị trí của HĐND ta có thể thấy HĐND nói chung và HĐND huyện nói riêng có một số đặc điểm sau: Thứ nhất, HĐND là cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương. Tính chất quyền lực nhà nước của HĐND huyện thể hiện ở chỗ đây là cơ quan nhà nước ở địa phương, được thành lập bởi các đại biểu HĐND do Nhân dân địa phương bầu ra, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ Nhân dân. Thay mặt Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước, quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương; biến ý chí, nguyện vọng của Nhân dân địa phương thành quy phạm pháp luật (Nghị quyết) mang tính chất bắt buộc đối với tất cả các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan trong phạm vi địa phương.
Tính quyền lực của HĐND còn thể hiện ở chỗ HĐND huyện căn cứ vào Hiến pháp, Luật và các văn bản của các cơ quan nhà nước cấp trên, nhu cầu và điều kiện thực tế của huyện để quyết định các chủ trương, biện pháp quan trọng nhằm bảo đảm thi hành Hiến pháp và pháp luật ở địa phương, phát huy tiềm năng, thế mạnh của huyện, xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng, an ninh, không ngừng cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân địa phương. Bên cạnh đó, HĐND còn có quyền giám sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật, Nghị quyết của HĐND cùng cấp đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân để đảm bảo Hiến pháp, pháp luật, Nghị quyết của HĐND được thực hiện nghiêm túc trong thực tiễn…. Ngoài ra, HĐND căn cứ vào pháp luật, có quyền bầu, miễn nhiệm, bãi miễn các chức danh thuộc HĐND và UBND, Hội thẩm nhân dân của TAND cùng cấp, đồng thời cũng có quyền bỏ phiếu tín nhiệm đối với các chức danh do HĐND bầu ra. 11 Luan van Thứ hai, HĐND là cơ quan đại diện cho Nhân dân địa phương.
Tính chất đại diện của HĐND huyện thể hiện ở chỗ HĐND là cơ quan do cử tri ở địa phương bầu ra theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. HĐND đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân địa phương. Đại biểu HĐND được bầu ra từ những đại diện ưu tú cho giai cấp công nhân, nông dân, tầng lớp trí thức, các dân tộc, thành phần xã hội trong phạm vi địa phương. HĐND tồn tại, hoạt động trước hết vì lợi ích của nhân dân địa phương nhưng phải phù hợp với lợi ích chung của cả nước.
Tính đại diện cho Nhân dân của HĐND còn được thể hiện ở chỗ chế độ bãi nhiệm đại biểu HĐND được thực hiện khi đại biểu không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của Nhân dân thì tùy mức độ vi phạm và bị HĐND hoặc cử tri bãi nhiệm. Trong hệ thống tổ chức bộ máy nhà nước, HĐND là tổ chức chính quyền gần gũi Nhân dân nhất, hiểu rõ tâm tư, nguyện vọng và yêu cầu của Nhân dân, nắm vững đặc điểm của địa phương, do đó có cơ sở quyết định mọi công việc sát hợp với nguyện vọng của nhân dân địa phương. Tính chất đại diện và tính chất quyền lực của HĐND có quan hệ biện chứng với nhau. Tính đại diện là tiền đề bảo đảm để HĐND trở thành cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương.
Và chỉ có thể là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, HĐND mới có đủ quyền năng thực hiện được tính chất đại diện cho nhân dân, thay mặt nhân dân quyết định những vấn đề quan trọng ở địa phương. Với vị trí, tính chất của HĐND được quy định trong Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 thì HĐND vừa là một cơ quan trong bộ máy nhà nước, vừa là chủ thể quyền lực, đại diện cho nhân dân địa phương và có quyền quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương, giám sát việc tuân theo pháp luật của cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, công dân ở địa phương nhằm phát huy tiềm năng của địa phương trên mọi mặt kinh tế, xã hội. Thứ ba, HĐND tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ. HĐND thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình theo Hiến pháp, luật và các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên; phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tăng 12 Luan van cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa và chống các biểu hiện quan liêu, hách dịch, cửa quyền, tham nhũng, lãng phí, vô cảm, vô trách nhiệm và các biểu hiện tiêu cực khác của cán bộ, công chức và trong bộ máy chính quyền địa phương.
Hiệu quả hoạt động của HĐND huyện được bảo đảm bằng hiệu quả của các kỳ họp HĐND, hiệu quả hoạt động của Thường trực HĐND, các Ban của HĐND, Tổ đại biểu HĐND và của các đại biểu HĐND huyện. Trong hoạt động của mình, HĐND, Thường trực HĐND, các Ban của HĐND, các Tổ đại biểu HĐND và đại biểu HĐND huyện phối hợp chặt chẽ với Ban thường trực UBMTTQVN huyện và các tổ chức thành viên của Mặt trận, các tổ chức xã hội khác chăm lo và bảo vệ lợi ích của nhân dân, vận động nhân dân tham gia vào việc quản lý nhà nước và thực hiện các nghĩa vụ đối với Nhà nước. Khi quyết định những vấn đề thuộc nhiệm vụ, quyền hạn của mình, HĐND ra nghị quyết và giám sát việc thực hiện các nghị quyết đó; những nghị quyết về các vấn đề mà pháp luật quy định thuộc quyền phê chuẩn của cấp trên thì trước khi thi hành phải được cấp trên phê chuẩn. Vai trò của Hội đồng nhân dân HĐND là tổ chức hợp thành cùng với UBND tạo nên bộ máy Nhà nước ở địa phương, thực hiện chức năng quản lý nhà nước theo lãnh thổ, kết hợp với quản lý theo ngành và lĩnh vực, bảo đảm hài hòa giữa lợi ích của Nhân dân địa phương với lợi ích chung của Nhà nước.
Trong chính quyền địa phương HĐND được xác định là cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, do Nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên. Vai trò của HĐND huyện được thể hiện như sau: Thứ nhất, HĐND góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, bảo đảm thi hành Hiến pháp, pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của Nhà nước, của tổ chức và cá nhân, bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa. Theo quy định hiện hành, HĐND giám sát thông qua việc xem xét, đánh giá hoạt động của Thường trực HĐND, các Ban của 13 Luan van HĐND, UBND, TAND, VKSND cùng cấp, các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, các đơn vị vũ trang nhân dân và công dân ở địa phương trong việc thực hiện các nghị quyết của HĐND và việc tuân thủ Hiến pháp, pháp luật. Với mục đích bảo đảm cho mọi hoạt động của các đối tượng chịu sự giám sát phải thực hiện đúng và đầy đủ những quy định của Hiến pháp và pháp luật, Nghị quyết của HĐND.
Mọi hành vi vi phạm Hiến pháp và pháp luật điều phải phát hiện kịp thời, xử lý nghiêm minh; đề xuất, kiến nghị những biện pháp khắc phục một cách có hiệu quả những điểm chưa phù hợp với thực tiễn trên mọi mặt của đời sống xã hội. Thứ hai, HĐND là cầu nối giữa Nhân dân và Nhà nước, tạo điều kiện cho Nhân dân làm chủ, mối quan hệ hai chiều được dung hoà giữa yếu tố quyền lực Nhà nước và yếu tố ý chí của Nhân dân. Thứ ba, HĐND là đại diện tiêu biểu nhất cho tiếng nói của các tầng lớp nhân dân trong xã hội, được lựa chọn từ các đại biểu ưu tú của các tầng lớp nhân dân, các dân tộc, tôn giáo, nông dân, trí thức,. HĐND đại diện cho trí tuệ, tinh thần và sức mạnh tập thể nhân dân địa phương.