Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu về thương mại Về vai trò của thương mại: Vào những thế kỷ XV, các nhà kinh tế trọng thương đã nhận định, đề cao vai trò của thương mại trong phát triển KT - XH. Ngày nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về các khía cạnh khác nhau của lĩnh vực thương mại như nghiên cứu của Little, Scitovsky, Scott (1971) [91], Balassa (1971) [87], Feder (1983) [89], Edwards (1998) [94], Frankel và Romer (1999) [90], Dollar và Kraay (2001) [88], Porter M. (2003) [93] nghiên cứu về tác động của thương mại, của tự do thương mại đến tăng trưởng kinh tế của các ngành hay của cả quốc gia.
Về quan hệ thương mại của quốc gia: Bên cạnh các nghiên cứu về vai trò của thương mại, có rất nhiều nghiên cứu về quan hệ thương mại nhằm luận giải sự phát triển thương mại của các quốc gia, xác định các điều kiện hay các yếu tố có ảnh hưởng đến quan hệ thương mại. Các nghiên cứu liên quan đến nội dung này bao gồm: - Trịnh Thị Thanh Thuỷ (2007), Luận án tiến sĩ kinh tế: “Quá trình phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Liên bang Nga trong bối cảnh hội nhập quốc tế” [30], công trình nghiên cứu và thực hiện khi tác giả theo học tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. Luận án đã làm rõ các vấn đề liên quan đến phát triển thương mại của quốc gia, cơ sở của quan hệ thương mại quốc tế giữa Việt Nam và Liên bang Nga: địa - chính trị, địa - chiến lược và địa - kinh tế của Việt Nam trong hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa trước đây và trong khu vực và ASEAN hiện nay. Luận án cũng đã đánh giá thực trạng quan hệ thương mại giữa hai quốc gia và đề xuất các giải pháp phát triển quan hệ thương mại giữa hai nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế, trong đó đẩy mạnh xuất khẩu các mặt 11 hàng có lợi thế cạnh tranh của Việt Nam sang Liên bang Nga, gắn xuất nhập khẩu với đầu tư giữa hai nước.
- Dương Quỳnh Hoa (2012), Luận án tiến sỹ luật kinh tế: “Xây dựng và hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế đối với các quan hệ thương mại trong giai đoạn hiện nay ở nước ta” [11]. Tác giả luận án có cách tiếp cận liên ngành về cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế đối với các quan hệ thương mại. Luận án đã đánh giá toàn diện cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế đối với các quan hệ thương mại của Việt Nam và đề xuất các giải pháp, các kiến nghị xây dựng, từ đó hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế đối với các quan hệ thương mại. - Dương Hoàng Anh (2020), Luận án tiến sĩ Quản lý kinh tế: “Phát triển quan hệ thương mại Việt Nam với các nước Đông Á đến năm 2030” [2].
Tác giả luận án đã làm rõ bản chất, hình thức và đưa ra tiêu chí đánh giá phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia. Xác định các yếu tố tác động từ khía cạnh QLNN đó là: xây dựng khuôn khổ thể chế cho việc thiết lập quan hệ thương mại và áp dụng các công cụ chính sách phát triển quan hệ thương mại. Bên cạnh đó, luận án cũng chỉ ra các yếu tố và điều kiện để phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia. Về các vấn đề kỹ thuật trong hoạt động thương mại: Một số nghiên cứu thực hiện hướng đến các nội dung kỹ thuật có ảnh hưởng đến hoạt động thương mại như vấn đề về bảo hộ quyền sở hữu hay hợp đồng trong thương mại.
Các nghiên cứu này cũng làm rõ các nội dung liên quan đến thương mại xét về mặt kỹ thuật, các công trình nghiên cứu theo hướng này bao gồm: - Lê Thị Thu Hà (2010), Luận án tiến sĩ kinh tế: “Bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp dưới góc độ thương mại với chỉ dẫn địa lý của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế” [9]. Tác giả luận án đã làm sáng tỏ vấn đề bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp đối với chỉ dẫn địa lý dưới góc độ thương mại; từ đó, xác định các nội dung cơ bản của bảo hộ quyền sở hữu công 12 nghiệp với chỉ dẫn địa lý; đánh giá thực trạng thương mại liên quan đến bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp với chỉ dẫn địa lý, đánh giá các tác động tích cực, tiêu cực của bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp với chỉ dẫn địa lý ở Việt Nam và đề xuất các giải pháp phát triển hoạt động bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp với chỉ dẫn địa lý. Luận án tiến sĩ Quản lý kinh doanh, Đại học kinh tế quốc dân. Nội dung nghiên cứu là những vấn đề liên quan đến ký kết và thực hiện hợp đồng điện tử, trong đó đặc biệt chú trọng đến những vấn đề về thủ tục ký kết, quy trình ký kết hợp đồng điện tử, các mô hình chuẩn và điển hình để ký kết hợp đồng điện tử giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B); giữa doanh nghiệp với người tiêu dùng (B2C); nội dung và hình thức của hợp đồng điện tử; thực hiện hợp đồng điện tử và những vấn đề phát sinh.
Tác giả Nguyễn Văn Thoan đã phân tích một cách cụ thể quy trình ký kết và thực hiện hợp đồng điện tử từ ba góc độ: kỹ thuật, thương mại và pháp lý ở Việt Nam, ở phạm vi quốc tế và ở một số nước phát triển và đang phát triển. - Hồ Công Anh Bảo (2015), Luận án tiến sĩ kinh doanh “Hợp đồng thương mại dịch vụ và giải quyết tranh chấp về hợp đồng thương mại dịch vụ ở Việt Nam” [3]. Luận án phân tích sâu những tác động của việc giải quyết tranh chấp về hợp đồng thương mại dịch vụ đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp và phân tích thực trạng giải quyết tranh chấp về hợp đồng thương mại dịch vụ; từ đó, đề xuất các nhóm giải pháp cho cho doanh nghiệp để giải quyết thành công các tranh chấp về hợp đồng thương mại dịch vụ. - Nguyễn Thị Kim Thanh (2022), Luận án tiến sĩ Luật kinh tế “Giới hạn tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại theo pháp luật Việt Nam” [27].
Luận án làm rõ được các vấn đề về giới hạn quyền tự do hợp đồng trong hoạt 13 động thương mại; Sự hình thành và phát triển của pháp luật về việc giới hạn quyền tự do hợp đồng trong hoạt động thương mại. Về phát triển thương mại: Một số nghiên cứu về phát triển thương mại được tiếp cận theo hướng bàn về các nội dung phát triển thị trường thương mại xuất khẩu, cơ chế chính sách, chiến lược phát triển thị trường, hay phát triển cơ sở hạ tầng thương mại… Các nghiên cứu ở cấp độ quốc gia theo hướng này gồm có: - Phoxay Sitthysonh (2011), Luận án tiến sĩ kinh tế “Phát triển thị trường xuất khẩu hàng hóa của nước CHDCND Lào giai đoạn đến năm 2020” [41]. Luận án cũng chỉ ra các nguyên nhân chủ yếu dẫn đến những bất cập trong phát triển thị trường xuất khẩu hiện nay của Lào như khả năng phân tích dự báo của các cơ quan QLNN, hoạch định chính sách còn hạn chế, bất cập; khả năng thích ứng của các doanh nghiệp còn yếu; hoạt động mở rộng và phát triển thị trường xuất khẩu hàng hóa vẫn còn tiềm ẩn nhiều rủi ro; cơ sở hạ tầng logistics và sản xuất hàng hoá kém phát triển. Công trình nghiên cứu đã khẳng định phát triển thị trường xuất khẩu hàng hóa là kết quả của các giải pháp về các cơ chế, chính sách thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa ở tầm vĩ mô, đồng thời là kết quả của sự chuyển dịch có hiệu quả cơ cấu các mặt hàng xuất khẩu từ phía các doanh nghiệp tham gia xuất nhập khẩu hàng hóa.
Dựa trên cơ sở các đánh giá, luận án đã đề xuất bốn nhóm giải pháp để phát triển thị trường xuất khẩu hàng hoá của nước CHDCND Lào. - Trần Công Sách (2013): “Nghiên cứu cơ sở khoa học của việc xây dựng chiến lược phát triển thị trường hàng hoá trong nước thời kỳ 2011 - 2020, tầm nhìn đến năm 2030” [23]. Đề tài khoa học cấp Bộ, Viện nghiên cứu thương mại, đề tài đã tập hợp, hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về chiến lược phát triển thị trường hàng hóa nội địa. Tác giả Trần Công Sách cũng đã khái quát thực trạng phát triển thị trường hàng hóa nội địa trong đó có thị trường khu vực Bắc Trung Bộ.
Đây cũng là cơ sở để luận án kế thừa và 14 phân tích thực trạng phát triển hàng hóa của thị trường khu vực miền núi Bắc Trung Bộ trong những gần đây. - Lê Danh Vĩnh (2013) “Luận cứ khoa học cho xây dựng chính sách xuất nhập khẩu bền vững của Việt Nam thời kỳ 2011-2020” [34]. Đề tài khoa học cấp nhà nước, nghiên cứu của đề tài đã góp phần phát triển lý thuyết phát triển bền vững, ứng dụng vào trong hoạt động xuất nhập - khẩu hàng hóa, đề tài đưa ra khái niệm, xác nội dung chính về xuất nhập - khẩu bền vững và các tiêu chí đánh giá, thông qua việc phân tích thực trạng hoạt động xuất - nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam theo khung lý thuyết, đề tài xác lập cơ sở thực tiễn và đề xuất các giải pháp có luận cứ khoa học cho việc hoàn thiện chính sách xuất nhập - khẩu hàng hóa bền vững của Việt Nam. Tác giả luận án đã hệ thống cơ sở lý luận về xuất khẩu hàng hoá, xác định các tiêu chí định lượng và định tính về công tác đẩy mạnh xuất khẩu hàng hoá, phân tích, đánh giá thực trạng đẩy mạnh xuất khẩu hàng hoá của nước CHDCND Lào giai đoạn 2001 - 2010, từ đó đề xuất các giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu hàng hoá của nước CHDCND Lào ở giai đoạn tiếp theo.
- Trần Việt Thảo (2016), Luận án tiến sĩ “Chính sách vĩ mô đối với phát triển kết cấu hạ tầng thương mại ở các đô thị lớn nước ta hiện nay” [25]. Tác giả Trần Việt Thảo đã khái quát lý luận chung về kết cấu hạ tầng thương mại đô thị lớn và các chính sách vĩ mô đối với phát kết cấu hạ tầng thương mại đô thị lớn.
