CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP MÔN TOÁN THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Các nghiên cứu về hoạt động đánh giá kết quả học tập theo tiếp cận năng lực người học 1. Các nghiên cứu về hoạt đánh giá kết quả học tập theo tiếp cận năng lực Từ giữa thập niên 1980, khoa học về đánh giá cũng được đổi mới cùng với sự phát triển của khoa học giáo dục.
Xu hướng đánh giá mới của thế giới là đánh giá theo tiếp cận năng lực (Competence base assessment). Guskey (2003) đưa ra cách giúp giáo viên đánh giá hiệu quả KQHT của người học, cung cấp và hướng dẫn khắc phục hạn chế trong các phương thức đánh giá truyền thống nhằm giúp giáo viên và sinh viên nâng cao chất lượng dạy và học. Theo nghiên cứu của Kaslow (2004), đánh giá cũng hướng tới việc đánh giá kiến thức trong việc vận dụng một cách hệ thống và các năng lực đạt được cần phải đánh giá thông qua nhiều công cụ và hình thức trong đó có cả quan sát và thực hành trong các tình huống mô phỏng. Lorna Earl, Steven Katz et al (2006), trong bài “Rethinking classroom assessment with purpose in mind” tạm dịch là “Luôn cân nhắc việc đánh giá học sinh trong lớp học có chủ đích” nghiên cứu này làm rõ các vấn đề: Tại sao chúng ta cần thay đổi phương thức đánh giá lớp học? Thế nào là đánh giá vì sự tiến bộ của người học? Làm thế nào để đánh giá như là quá trình học tập? Làm sao để đánh giá về kết quả học tập?”.
Theo Birenbaum, et al (2006), để các phương pháp đánh giá theo năng lực đạt chất lượng theo yêu cầu, giáo viên phải tổ chức đánh giá bằng nhiều hình thức và thông qua nhiều công cụ. Nếu năng lực được coi như là khả năng sử dụng kiến thức, 12 kĩ năng và thái độ một cách kết hợp để giải quyết các vấn đề trong những bối cảnh cụ thể thì các chương trình giảng dạy, các phương pháp giảng dạy và các hình thức đánh giá cũng phải kết hợp cả ba yếu tố này. Jackson, et al (2007), đã nghiên cứu các năng lực thường được tập trung phát triển bao gồm năng lực xử lí thông tin, giải quyết vấn đề, phản biện, năng lực học tập suốt đời. Theo nghiên cứu của Williamson (2007), việc đánh giá kết quả học tập cho HS theo hướng tiếp cận năng lực HS cần phải rõ ràng, cụ thể.
Các chương trình giảng dạy cần phải được xây dựng và tập trung vào phát triển năng lực cụ thể của người học theo mục tiêu đã đề ra. Trong những thập niên gần đây, với sự phát triển mạnh của khoa học kĩ thuật cũng như tri thức. Hệ thống lí luận hiện đại về kiểm tra, đánh giá có nhiều tư tưởng khác nhau và thường được trình bày thống nhất về hoạt động đánh giá. Ở Việt Nam, việc đánh giá KQHT cho HS theo hướng tiếp cận năng lực cũng thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu cũng như công luận xã hội nhất là khi giáo dục đang thực hiện công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện.
Hoàng Đức Nhuận - Lê Đức Phúc (1996) trong cuốn sách “Cơ sở lý luận của việc đánh giá chất lượng học tập của học sinh phổ thông” đã đưa ra cách hiểu về KQHT là một khái niệm thường được hiểu theo hai quan niệm khác nhau trong thực tế cũng như trong khoa học. KQHT là mức độ thành tích mà một chủ thể học tập đã đạt, được xem xét trong mối quan hệ với công sức, thời gian đã bỏ ra, với mục tiêu xác định; KQHT còn là mức độ thành tích đã đạt của một học sinh so với các bạn học khác. Theo quan niệm thứ nhất, kết quả học tập là mức thực hiện tiêu chí (criterion) và với quan niệm thứ hai, đó là mức thực hiện chuẩn (norm) và đánh giá KQHT của học sinh là quá trình thu thập và xử lý thông tin về trình độ, khả năng thực hiện mục tiêu học tập của học sinh, về tác động và nguyên nhân của quá trình đó, nhằm tạo cơ sở cho những quyết định sư phạm của giáo viên và nhà trường, cho bản thân học sinh để họ học tập tiến bộ hơn. Nguyễn Thành Nhân (2014), Luận án “Mô hình đánh giá kết quả học tập của sinh viên đào tạo theo tín chỉ”, đưa ra hệ thống lý luận của mô hình đánh giá KQHT 13 theo định hướng phát triển năng lực của sinh viên trong đào tạo theo tín chỉ.
Khẳng định được tính hiệu quả của các giải pháp vận hành mô hình này trong quá trình tổ chức dạy học và đánh giá KQHT cho sinh viên. Bernd Meier - Nguyễn Văn Cường (2014), về lý luận dạy học hiện đại, trong đó phương thức đánh giá trong giáo dục đang có những thay đổi phù hợp hơn với giáo dục hiện đại đó là đi vào đánh giá năng lực người học. Theo Nguyễn Đức Minh (2015), đánh giá kết quả học tập là quá trình thu thập và giải thích một cách hệ thống, kịp thời các thông tin liên quan đến kết quả học tập, thể hiện ở hai phương diện, thứ nhất: kết quả học tập đạt được của học sinh so với kết quả học tập của học sinh khác, thứ hai: kết quả học tập đạt được của học sinh so với mục tiêu giáo dục đã đề ra. Hai phương diện này dẫn đến hai dạng đánh giá khác nhau căn cứ vào mục đích của việc giải thích kết quả đánh giá, đó là đánh giá theo chuẩn và đánh giá theo tiêu chí.
Theo Bùi Thị Thu Hương - Võ Sỹ Mạnh (2017), đánh giá dựa vào năng lực là một tập hợp sự đo lường được kiến thức, kĩ năng và thái độ mà một người cần phải thực hiện một nhiệm vụ có hiệu quả. Nguyễn Thị Thanh Trà (2016), luận án “Đánh giá kết quả học tập môn giáo dục học của sinh viên đại học sư phạm theo tiếp cận năng lực” đã tổng hợp, hệ thống hóa và phát triển lý luận về đánh giá KQHT môn Giáo dục học của sinh viên Đại học Sư phạm theo tiếp cận năng lực, phân tích thực trạng về đánh giá KQHT môn Giáo dục học của sinh viên Đại học Sư phạm theo tiếp cận năng lực và tìm ra nguyên nhân dẫn đến thực trạng đó. Từ đó, đề xuất các biện pháp đánh giá KQHT môn Giáo dục học của sinh viên Đại học Sư phạm theo tiếp cận năng lực, trong đó xây dựng hệ thống bài tập thực hành và các rubrics đánh giá các năng lực chung và năng lực dạy học - giáo dục của sinh viên sư phạm trong quá trình dạy học môn Giáo dục học. Theo Bùi Thị Thu Hương - Võ Sỹ Mạnh (2017), đánh giá dựa vào năng lực (Competency-based Assessment) không phải làm một tập hợp các kì thi chỉ để công nhận điểm số mà là một quá trình để thu thập bằng chứng về hiệu suất và kiến thức 14 của sinh viên so với năng lực lao động theo tiêu chuẩn của nghề nghiệp, từ đó làm cơ sở để xác nhận năng lực sinh viên.
Theo Đỗ Thị Thu Hằng (2017), Kiểm tra, đánh giá KQHT các học phần là một thành tố quan trọng đảm bảo chất lượng giáo dục của nhà trường. Việc đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực đáp ứng yêu cầu xã hội của các trường đại học ngày nay. Để đổi mới được hoạt động kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của người học, thực sự phát huy được năng lực, phẩm chất người học, ngoài việc tìm ra các biện pháp đổi mới đảm bảo tính khoa học và phù hợp với đối tượng người học. Ở bậc phổ thông, các nghiên cứu về đánh giá KQHT theo tiếp cận năng lực người học cũng đã xuất hiện từ rất sớm.
Theo nghiên cứu “Đổi mới công tác đánh giá về kết quả học tập của học sinh trường THCS” từ khoảng giữa thập kỉ 90 của thế kỉ XX đến nay trên thế giới đã có một số chương trình khảo sát đánh giá giáo dục ở cấp độ quốc tế được tổ chức. TheoTrần Khánh Đức (2013) trong “Nghiên cứu nhu cầu và xây dựng mô hình đào tạo theo năng lực trong lãnh vực giáo dục” đã nêu rất rõ năng lực là khả năng tiếp nhận và vận dụng tổng hợp, có hiệu quả mọi tiềm năng của con người về tri thức, kĩ năng, thái độ, thể lực, niềm tin… để thực hiện công việc, hoặc đối phó một tình huống nào đó. Nguyễn Thu Hà (2014), “Giảng dạy theo năng lực và đánh giá theo năng lực trong giáo dục” (Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014) cho rằng đối với các môn học như Toán, khoa học tự nhiên, kĩ thuật, nghệ thuật, sơ cứu thương, hoặc kĩ thuật, mục tiêu đào tạo thường yêu cầu học sinh biết sử dụng thiết bị và nguồn lực hơn là biết viết về việc sử dụng như thế nào. Đối với những môn học này, bài kiểm tra thực hành được coi là công cụ đánh giá tin cậy hơn bài kiểm tra viết.
Đối với môn khoa học thường thức ở bậc trung học cơ sở, để đánh giá khả năng đo lường vật thể giáo viên có thể trực tiếp đánh giá sự hiểu biết của học sinh và khả năng sử dụng hệ đo lường mét. Bài kiểm tra gián tiếp kĩ năng này có thể là yêu cầu học sinh đổi đơn vị đo, hoặc trả lời các câu hỏi về những hình ảnh của các thiết bị đo lường. Dạng thức này sẽ giúp giáo viên đánh giá được năng lực ước lượng, đo 15 lường và vận dụng của học sinh. Học sinh có thể trình bày vấn đề qua bài tập nhóm, bài tập cá nhân và bài tập kết họp cả nhóm và cá nhân.
Hiện nay, các nhà nghiên cứu cũng chia năng lực thành năng lực chung cốt lõi và năng lực chuyên môn, trong đó năng lực chung cốt lõi là năng lực cơ bản cần thiết làm nền tảng để phát triển năng lực chuyên môn còn năng lực chuyên môn là năng lực ở những lĩnh vực nhất định. Theo Hoàng Thị Tuyết (2013), nghiên cứu về năng lực toán học, đặc biệt về năng lực môn toán 9. Đổi mới kiểm tra đánh giá là động lực thúc đẩy các quá trình khác như đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới cách thức tổ chức hoạt động dạy học, đổi mới quản lý…. Nếu thực hiện được việc kiểm tra đánh giá hướng vào đánh giá quá trình, giúp phát triển năng lực người học, thì lúc đó quá trình dạy học sẽ trở nên tích cực hơn rất nhiều.