Luận án: Quản lý Nhà nước về ứng phó với Biến đổi Khí hậu ở Việt Nam - Tạ Văn Việt

Khám phá chiến lược quản lý nhà nước ứng phó biến đổi khí hậu Việt Nam. Phân tích chính sách và giải pháp bảo vệ môi trường của chính phủ.

• Tác giả: Tạ Văn Việt
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Văn Chức
• Trường học: Học viện Hành chính Quốc gia
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Quản lý nhà nước về ứng phó với biến đổi khí hậu ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý nhà nước ứng phó biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu là thách thức toàn cầu nghiêm trọng. Việt Nam nằm trong danh sách các quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Mực nước biển dâng đe dọa vùng ven biển. Xâm nhập mặn ảnh hưởng nông nghiệp và tài nguyên nước. Quản lý nhà nước về ứng phó biến đổi khí hậu trở thành nhiệm vụ cấp bách. Nhà nước đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng chính sách. Mục tiêu nhằm giảm thiểu thiệt hại và thích ứng hiệu quả. Hệ thống pháp luật cần hoàn thiện đồng bộ. Nguồn lực đầu tư phải được phân bổ hợp lý. Công tác phối hợp giữa các bộ ngành cần nâng cao. Đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu là yêu cầu bức thiết. Nhận thức cộng đồng về biến đổi khí hậu cần được cải thiện. Việt Nam đã ban hành nhiều chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu. Chương trình mục tiêu quốc gia được triển khai rộng rãi. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi còn nhiều hạn chế.

1.1. Khái niệm biến đổi khí hậu và ứng phó

Biến đổi khí hậu là sự thay đổi trạng thái khí hậu kéo dài hàng thập kỷ. Nguyên nhân chính do hiệu ứng nhà kính từ hoạt động con người. Khí thải carbon dioxide tăng liên tục từ công nghiệp và giao thông. Ứng phó bao gồm giảm nhẹ và thích ứng với biến đổi khí hậu. Giảm nhẹ tập trung cắt giảm phát thải khí nhà kính. Thích ứng nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến cuộc sống. Việt Nam ưu tiên kết hợp cả hai chiến lược này.

1.2. Vai trò quản lý nhà nước trong ứng phó biến đổi khí hậu

Nhà nước chịu trách nhiệm ban hành thể chế và chính sách. Quản lý nhà nước đảm bảo nguồn lực và phối hợp liên ngành. Các cấp chính quyền từ trung ương đến địa phương đều tham gia. Bộ Tài nguyên và Môi trường giữ vai trò chủ trì điều phối. Phương thức quản lý bao gồm hành chính, kinh tế và tuyên truyền. Đối tượng quản lý涵盖 con người, tài nguyên và hệ sinh thái. Hiệu quả quản lý phụ thuộc vào năng lực thể chế và nguồn lực.

II. Phân tích thực trạng ứng phó biến đổi khí hậu ở Việt Nam

Việt Nam đối mặt nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu. Nước biển dâng đe dọa vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Xâm nhập mặn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp. Bão lũ ngày càng cực đoan tại miền Trung. Nhiệt độ tăng cao ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng. Năng lực thể chế quản lý nhà nước còn nhiều bất cập. Chồng chéo trong phân công trách nhiệm giữa các cơ quan. Nguồn lực tài chính cho ứng phó còn hạn chế. Nhân lực chuyên môn về khí hậu thiếu hụt trầm trọng. Hạ tầng phục vụ ứng phó chưa đồng bộ. Dữ liệu khí hậu và đánh giá rủi ro chưa đầy đủ. Nhận thức của người dân và doanh nghiệp còn thấp. Công tác giám sát và đánh giá hiệu quả chính sách yếu kém. Phân cấp quản lý giữa trung ương và địa phương chưa rõ ràng. Kinh nghiệm quốc tế chưa được vận dụng hiệu quả vào Việt Nam.

2.1. Thách thức từ biến đổi khí hậu tại Việt Nam

Việt Nam nằm trong nhóm nước chịu thiệt hại nặng nề nhất. Dự báo đến năm 2080, hàng triệu người đối mặt khan hiếm nước. Năng suất nông nghiệp giảm đe dọa an ninh lương thực. Hệ sinh thái nước ngọt bị suy thoái nghiêm trọng. Bệnh tật gia tăng đặc biệt các bệnh liên quan nhiệt độ. Vùng ven biển có nguy cơ bị nước biển nhấn chìm.

2.2. Hạn chế trong quản lý nhà nước hiện tại

Thể chế quản lý còn phân tán và thiếu đồng bộ. Nguồn nhân lực chuyên sâu về biến đổi khí hậu khan hiếm. Ngân sách đầu tư cho ứng phó chưa tương xứng yêu cầu. Dữ liệu giám sát khí hậu thiếu tính hệ thống và liên tục. Phân cấp trách nhiệm giữa các cấp chưa rõ ràng minh bạch. Công tác truyền thông và giáo dục cộng đồng hiệu quả thấp.

III. Giải pháp nâng cao quản lý nhà nước ứng phó biến đổi khí hậu

Hoàn thiện khung pháp luật về biến đổi khí hậu là ưu tiên hàng đầu. Cần ban hành luật chuyên biệt về ứng phó biến đổi khí hậu. Xây dựng chiến lược quốc gia dài hạn với lộ trình rõ ràng. Tăng cường năng lực thể chế cho các cơ quan quản lý. Đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu về khí hậu và môi trường. Đầu tư hạ tầng phòng chống thiên tai và thích ứng. Nâng cấp hệ thống giám sát và cảnh báo khí hậu. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý dữ liệu khí hậu. Tăng cường hợp tác quốc tế trong chuyển giao công nghệ. Huy động nguồn lực tài chính đa dạng từ ngân sách và xã hội. Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả. Phát triển mô hình kinh tế xanh và phát thải thấp. Tăng cường vai trò cộng đồng trong ứng phó biến đổi khí hậu. Đánh giá định kỳ hiệu quả chính sách và điều chỉnh kịp thời.

3.1. Hoàn thiện thể chế và chính sách pháp luật

Xây dựng luật chuyên biệt về biến đổi khí hậu. Rà soát sửa đổi các luật liên quan môi trường và tài nguyên. Ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật cho đánh giá rủi ro khí hậu. Xây dựng cơ chế tài chính bền vững cho ứng phó. Hoàn thiện quy hoạch tích hợp biến đổi khí hậu vào kế hoạch phát triển.

3.2. Nâng cao năng lực thực thi và hợp tác quốc tế

Đào tạo cán bộ chuyên trách về biến đổi khí hậu các cấp. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu khí hậu quốc gia thống nhất. Tăng cường hợp tác với tổ chức quốc tế về chuyển giao công nghệ. Phát triển mạng lưới cảnh báo sớm thiên tai toàn diện. Huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân và tổ chức phi chính phủ.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ về quản lý nhà nước ứng phó biến đổi khí hậu đóng góp quan trọng. Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách. Phân tích thực trạng giúp xác định điểm mạnh và hạn chế. Giải pháp đề xuất mang tính khả thi và toàn diện. Kết luận khẳng định vai trò trung tâm của nhà nước trong ứng phó. Quản lý nhà nước hiệu quả đòi hỏi thể chế đồng bộ và nguồn lực đầy đủ. Ứng dụng thực tiễn bao gồm hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực. Mô hình quản lý tích hợp cần được nhân rộng tại các địa phương. Công tác đào tạo và truyền thông phải được đẩy mạnh. Hợp tác quốc tế là yếu tố then chốt trong chuyển giao công nghệ. Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới cho quản lý biến đổi khí hậu. Đóng góp học thuật bổ sung lý luận quản lý công về môi trường. Bài học kinh nghiệm từ quốc tế được vận dụng phù hợp bối cảnh Việt Nam.

4.1. Đóng góp khoa học của luận án

Luận án hệ thống hóa lý luận về quản lý nhà nước biến đổi khí hậu. Phân tích toàn diện thực trạng tại Việt Nam giai đoạn hiện tại. Đề xuất mô hình quản lý tích hợp phù hợp điều kiện trong nước. Làm sáng tỏ vai trò thể chế trong nâng cao hiệu quả ứng phó. Góp phần hoàn thiện khoa học quản lý công về môi trường.

4.2. Khuyến nghị cho chính sách và nghiên cứu tiếp theo

Ưu tiên ban hành luật chuyên biệt về biến đổi khí hậu. Tăng cường đầu tư hạ tầng và nguồn nhân lực chuyên sâu. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Nghiên cứu tiếp theo cần đánh giá tác động dài hạn của chính sách. Xây dựng bộ chỉ số giám sát hiệu quả ứng phó biến đổi khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2. Cơ sở khoa học quản lý nhà nước về ứng phó với biến đổi khí hậu Chương 3. Thực trạng quản lý nhà nước về ứng phó với biến đổi khí hậu ở Việt Nam Chương 4.

Phương hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về ứng phó với biến đổi khí hậu ở Việt Nam. 11 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu về biến đổi khí hậu và ảnh hƣởng của biến đổi khí hậu 1. Các công trình nghiên cứu trên thế giới BĐKH là một vấn đề mang tính toàn cầu và đặc biệt được quan tâm trong thời gian gần đây bởi ảnh hưởng sâu rộng của nó tới sự phát triển của con người.

Đã có nhiều nghiên cứu về BĐKH và ảnh hưởng của nó. Tuy nhiên, trong phạm vi luận án tác giả tổng quan một số nghiên cứu nổi bật sau đây: - Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) với tài liệu “Climate Change 2014: Impacts, Adaptation and Vulnerability: Part A, Global and Sectoral Aspects, Part B, Regional Aspects”, Báo cáo lần thứ 5 (Báo cáo mới nhất của IPCC) một lần nữa trở thành tài liệu khoa học tiêu chuẩn cho tất cả những cá nhân hay tổ chức; cho ngành khoa học tự nhiên và xã hội; các chuyên gia trong y học và pháp luật, và các nhà khoa học trong quy hoạch môi trường, quản lý tài nguyên, phát triển, giảm thiểu rủi ro thiên tai và thích ứng với BĐKH. Báo cáo đánh giá này cung cấp thông tin về tác động của BĐKH đã xảy ra và nguy cơ tác động trong tương lai, rủi ro về tác động BĐKH đối với sức khỏe và sự an toàn của con người và hệ sinh thái, rủi ro về tác động BĐKH cho các hoạt động của con người, triển vọng cho thích ứng, bao gồm cả các cơ hội, các rào cản, và tài chính. Bên cạnh đó, bản Báo cáo này còn cung cấp dữ liệu xung quanh vấn đề BĐKH cho những nhà hoạch định chính sách và các bên liên quan ở tất cả các cấp chính quyền, các tổ chức phi chính phủ và khu vực tư nhân trên toàn thế giới.

Ví dụ như: BĐKH và tác động của nó trong tương lai; nguy cơ của BĐKH đối với sức khỏe và sự an toàn của con người và các hệ sinh thái; nguy cơ của BĐKH đối với các hoạt động của con người; triển vọng cho thích ứng, bao gồm cả các cơ hội, các rào cản và tài chính.[109] 12 - Cũng nghiên cứu về BĐKH nhưng tiếp cận dưới một góc nhìn khác, James Galloway và Jerry Melillo với “Asian Change in the Context of Global Climate Change” đã chỉ rõ: gần hai phần ba dân số thế giới sống ở Châu Á và nhiều nước trong khu vực hiện đang trải qua sự phát triển công nghiệp, nông nghiệp và kinh tế rất nhanh. Chính các nước đang phát triển ở Châu Á đã và đang góp phần vào sự BĐKH toàn cầu và đang phải chịu ảnh hưởng nặng nề từ những thay đổi đó. Các tác giả đưa ra những phân tích tổng hợp đầu tiên về mối quan hệ giữa biến đổi toàn cầu và sự biến đổi của Châu Á, đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của Trung Quốc, một quốc gia đang góp phần không nhỏ trong nền kinh tế thế giới nhưng cũng đang phải hứng chịu những ảnh hưởng lớn từ BĐKH.[116] - Cuốn sách “Introduction to Modern Climate Change” của Andrew Dessler xuất bản năm 2011 và được tái bản lần 2 năm 2015, tạm dịch là Giới thiệu về BĐKH hiện đại. Đây là cuốn sách giáo khoa tập trung nhiều vào vấn đề BĐKH.

Thông qua cuốn sách, tác giả cho chúng ta thấy được chiều sâu, sự hiểu biết đầy đủ về khoa học BĐKH. Ngay khi tìm hiểu xong cuốn sách, chúng ta có được những kiến thức nền về BĐKH, sẵn sàng tham gia thảo luận những vấn đề khoa học và phi khoa học như tùy chọn kinh tế và chính sách. Với việc tiếp cận vấn đề BĐKH theo hướng lồng ghép vấn đề BĐKH vào kinh tế - chính trị - xã hội, cuốn sách cũng được coi là tài liệu quý báu cho các nhà hoạch định chính sách nói chung và chính sách về BĐKH nói riêng. [106] - Nghiên cứu “Climate Change Adaptation and Development: Transforming Paradigms and Practices” của Tor Håkon Inderberg, Siri Eriksen, Karen O'Brien, Linda Sygna đã khẳng định BĐKH đặt ra nhiều thách thức cho sự phát triển.

Nó ảnh hưởng đến cuộc sống và sinh kế, cơ sở hạ tầng và tổ chức, cũng như niềm tin, văn hóa và bản sắc của mỗi quốc gia trên thế giới. Các tác giả đã cho thấy BĐKH ngày càng trở thành vấn đề cần quan tâm trên con đường phát triển cả ở hiện tại và tương lai. Bởi vậy, các khía cạnh xã hội dễ bị tổn thương và sự thích ứng cần phải được đặt lên hàng đầu trong các chính sách phát triển và trong thực tiễn. Cuốn sách này cung cấp cho người đọc, các nhà hoạch định chính sách và các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực BĐKH và phát triển những hiểu biết hữu ích, qua đó cho họ thấy rằng thích ứng với BĐKH là một phần tất yếu để phát triển bền vững.

Các công trình nghiên cứu trong nước - Nghiên cứu BĐKH từ góc nhìn của chuyên gia về khí tượng, hai tác giả Nguyễn Đức Ngữ, Nguyễn Trọng Hiệu đã xuất bản cuốn sách: ―Khí hậu và tài nguyên khí hậu Việt Nam‖. Ở đây, các tác giả đã thống kê, phân tích những dao động và BĐKH như nhiệt độ, lượng mưa và những hiện tượng thời tiết đặc biệt như bão, front lạnh, đồng thời đánh giá tác động của sự BĐKH toàn cầu đối với khí hậu, môi trường và một số ngành KT-XH ở Việt Nam. Những thông số này cho thấy những thách thức đặt ra trong việc bảo đảm mục tiêu hài hòa giữa phát triển KT-XH với bảo vệ môi trường (BVMT), thích ứng với BĐKH.[59] - Tiếp cận BĐKH với góc nhìn khái quát và tổng hợp, các nhà khoa học của Bộ TN&MT đã biên soạn giáo trình “Biến đối khí hậu và Tăng trưởng xanh” năm 2014. Với 227 trang, giáo trình gồm 6 chương bao gồm các vấn đề: i) Các thuật ngữ BĐKH và tăng trưởng xanh; ii) BĐKH trên thế giới và ở Việt Nam; iii) Tác động của BĐKH và tính dễ bị tổn thương; iv) Thích ứng và giảm nhẹ BĐKH; v) Tăng trưởng xanh; vi) Chủ trương, giải pháp chủ động ứng phó với BĐKH.

Các nội dung của giáo trình xoay quanh vấn đề giảm nhẹ tác động BĐKH tới các lĩnh vực KT- XH, tới xu hướng tăng trưởng xanh và PTBV trên thế giới và tại Việt Nam. Với những nội dung như trên, cuốn sách không chỉ được coi là tài liệu tham khảo bổ ích trong đào tạo đại học và sau đại học mà còn được xem như cẩm nang cho những nhà quản lý trong lĩnh vực môi trường nói chung và BĐKH nói riêng. - Nghiên cứu về BĐKH và ảnh hưởng của BĐKH từ góc độ là những chuyên gia dự báo và xây dựng kịch bản BĐKH và NBD cho Việt Nam, Bộ TN&MT phát 14 hành ―Kịch bản Biến đổi khí hậu, nước biển dâng cho Việt Nam” với ba kịch bản được công bố vào các năm 2009, 2012 và 2016. Bộ TN&MT đã phản ánh sự tiến triển trong tương lai của các mối quan hệ giữa KT-XH, GDP, phát thải KNK, BĐKH và mực NBD, cụ thể là các nội dung: i) Biểu hiện của BĐKH, NBD; ii) Phương pháp xây dựng kịch bản BĐKH, NBD cho Việt Nam; iii) Kịch bản BĐKH, NBD cho Việt Nam; iv) Nguy cơ ngập theo các mực NBD.[16][17][18] - Quan tâm tới BĐKH với góc độ xem xét, đánh giá tác động của BĐKH tới Việt Nam, đã có nhiều công trình nghiên cứu như: Cuốn sách “Biến đổi khí hậu và tác động ở Việt Nam” của nhóm tác giả Nguyễn Văn Thắng, Nguyễn Trọng Hiệu, Trần Thục, Phạm Thị Thanh Hương, Nguyễn Thị Lan, Vũ Văn Thăng thuộc Viện Khoa học Khí tượng thủy văn và Môi trường từ kết quả của đề tài “Nghiên cứu ảnh hưởng của BĐKH đến các điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và đề xuất các giải pháp chiến lược phòng tránh, giảm nhẹ và thích nghi, phục vụ phát triển bền vững kinh tế xã hội ở Việt Nam” đã giới thiệu những kiến thức cơ bản về BĐKH, thực trạng BĐKH toàn cầu và ở Việt Nam, kịch bản BĐKH cho Việt Nam, tác động của BĐKH đến các ngành, lĩnh vực và các khu vực địa lý - khí hậu trong cả nước.

Các tác giả một lần nữa khẳng định nguyên nhân chính của BĐKH chính là các hoạt động của con người tác động lên hệ thống khí hậu làm cho hệ thống khí hậu biến đổi. Vì vậy, con người cần phải có những hành động thiết thực để ngăn chặn những biến đổi đó bằng chính những hoạt động phù hợp của con người. Văn phòng Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH biên soạn cuốn “Sổ tay những điều cần biết về biến đổi khí hậu - tác động của biến đổi khí hậu, các giải pháp ứng phó” [100]; Viện Chiến lược, Chính sách Tài nguyên và Môi trường biên soạn cuốn “Biến đổi khí hậu ở Việt Nam‖ [104]. Phạm Văn Tân và cộng sự đã có Báo cáo tổng kết đề tài khoa học cấp Nhà nước: ―Nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu đến các yếu tố và hiện tượng khí hậu cực đoan ở Việt Nam, 15 khả năng dự báo và giải pháp chiến lược ứng phó‖ [77].

Trong các tác phẩm trên, các tác giả đã cập nhật những thông tin và tư liệu mới nhất để góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về một trong những vấn đề bức xúc nhất của thời đại – vấn đề BĐKH toàn cầu. Qua đó các nhóm tác giả hy vọng sẽ góp phần vào việc phổ cập các kiến thức về BĐKH cho cộng đồng và là tài liệu tham khảo tốt cho các hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học và quản lý hiện nay. Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương với sự hỗ trợ của: nhóm Nghiên cứu kinh tế phát triển của Trưởng Đại học Tổng hợp Copenhaghen (DERG) và Trường Đại học Liên hợp quốc (UNU-WIDER) biên soạn Báo cáo “Tác động của Biến đổi khí hậu tới tăng trưởng và phát triển kinh tế ở Việt Nam‖. Giống như ở các nước khác, tác động của BĐKH đang rất được quan tâm ở Việt Nam.

Nghiên cứu này phân tích một cách tổng hợp nhất tác động của BĐKH đối với Việt Nam đến năm 2050.