Luận án tiến sĩ phản biện chính sách công tại miền Trung Tây Nguyên - Học viện Hành chính Quốc gia

Dưới đây là meta tags cho bài viết "Phản biện chính sách công tại miền Trung Tây Nguyên - Luận án tiến sĩ": { "ai_description": "Phản biện chính sách công

• Tác giả: Cao Tiến Sỹ
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Hữu Hải
• Trường học: Học Viện Hành Chính Quốc Gia
• Chuyên ngành: Quản lý hành chính công
• Đề tài: Phản biện chính sách công ở Việt Nam từ thực tiễn các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về phản biện chính sách công và luận án tiến sĩ

Nghiên cứu phản biện chính sách công (PBCSC) là một lĩnh vực trọng yếu trong quản lý hành chính công hiện đại. Luận án tiến sĩ 'Phản biện chính sách công ở Việt Nam từ thực tiễn các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên' của tác giả Cao Tiến Sỹ, được thực hiện tại Học viện Hành chính Quốc gia năm 2019, đã đi sâu phân tích một khía cạnh then chốt này. Luận án tập trung vào việc đánh giá quá trình, hiệu quả và các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động PBCSC tại khu vực miền Trung và Tây Nguyên. Nghiên cứu không chỉ dừng ở lý luận mà gắn chặt với thực tiễn triển khai chính sách tại các địa phương. Đây là công trình học thuật cung cấp cái nhìn toàn diện về vai trò của người dân, tổ chức xã hội trong việc góp ý, hoàn thiện các quyết sách của Đảng và Nhà nước. Mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng, tính khả thi và hiệu quả của chính sách công.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của phản biện chính sách công

Phản biện chính sách công là quá trình xem xét, phân tích và đánh giá các quyết sách chính trị bởi các lực lượng xã hội ngoài nhà nước. Các chủ thể bao gồm tổ chức, cá nhân, nhóm xã hội và đặc biệt là đội ngũ trí thức. Đối tượng phản biện là các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và dự án phát triển kinh tế - xã hội của nhà nước. Hoạt động này có tính tất yếu khách quan, nhằm phát hiện sơ hở, hạn chế để điều chỉnh, hoàn thiện chính sách trước khi và trong quá trình thực thi. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo chính sách sát thực tế, hợp lòng dân và thúc đẩy sự phát triển bền vững.

1.2. Bối cảnh nghiên cứu tại các tỉnh miền Trung Tây Nguyên

Khu vực miền Trung và Tây Nguyên có những đặc thù kinh tế - xã hội riêng biệt. Đây là nơi tập trung nhiều dân tộc thiểu số, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và trình độ phát triển không đồng đều. Các chính sách công khi triển khai tại đây đòi hỏi phải tính đến những yếu tố địa phương rất cụ thể. Do đó, phản biện từ thực tiễn khu vực này mang giá trị đặc biệt. Nghiên cứu giúp chỉ ra những bất cập trong khung pháp lý, quy trình vận hành và chất lượng của hoạt động PBCSC tại các tỉnh. Từ đó, đề xuất các giải pháp phù hợp để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, giải quyết được các vấn đề đặc thù của vùng.

II. Phân tích thực trạng phản biện chính sách công tại miền Trung Tây Nguyên

Thực trạng PBCSC tại các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên cho thấy cả kết quả đạt được và những vấn đề cần giải quyết. Về khung pháp lý, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã từng bước được hoàn thiện, tạo cơ sở cho hoạt động phản biện. Tuy nhiên, sự vận hành thực tế vẫn tồn tại nhiều bất cập. Quy mô và phạm vi phản biện còn hạn chế, chưa bao quát hết các lĩnh vực quan trọng. Hình thức và công cụ phản biện chủ yếu vẫn mang tính truyền thống, thiếu sự sáng tạo và ứng dụng công nghệ. Quy trình vận hành chưa thực sự thông suốt, đôi khi hình thức. Một vấn đề nổi bật là chất lượng và hiệu quả của các ý kiến phản biện chưa cao, chưa tác động mạnh mẽ đến quá trình ra quyết định cuối cùng. Những hạn chế này bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân, bao gồm nhận thức chưa đầy đủ, năng lực của chủ thể phản biện và cơ chế tiếp thu ý kiến chưa thực sự hiệu quả.

2.1. Khung pháp lý và quy trình vận hành còn nhiều bất cập

Khung pháp lý về PBCSC tuy đã được xây dựng nhưng vẫn còn chung chung, thiếu các quy định chi tiết, cụ thể cho từng cấp, từng ngành. Điều này dẫn đến sự lúng túng trong triển khai. Quy trình phản biện tại nhiều địa phương chưa rõ ràng, thiếu các bước đánh giá và phản hồi kết quả. Vai trò của các tổ chức xã hội như Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể trong việc tổ chức phản biện chưa được phát huy đầy đủ. Cơ chế để các ý kiến phản biện được tiếp thu, giải trình và chỉnh sửa trong dự thảo chính sách còn yếu, làm giảm niềm tin và sự tham gia của người dân.

2.2. Chất lượng và hiệu quả của hoạt động phản biện chưa cao

Chất lượng của các ý kiến phản biện tại khu vực nghiên cứu bị đánh giá là chưa tương xứng với yêu cầu. Nhiều ý kiến còn chung chung, thiếu cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc. Năng lực phân tích chính sách của một bộ phận chủ thể phản biện, đặc biệt là người dân và một số tổ chức cơ sở, còn hạn chế. Hiệu quả tác động của phản biện đến quá trình hoạch định và điều chỉnh chính sách chưa rõ nét. Không ít trường hợp, các ý kiến phản biện chỉ được ghi nhận hình thức mà không được xem xét thấu đáo để điều chỉnh, dẫn đến chính sách ban hành vẫn tồn tại những bất cập đã được chỉ ra.

III. Giải pháp nâng cao chất lượng phản biện chính sách công

Để nâng cao chất lượng PBCSC, luận án đề xuất một hệ thống các giải pháp đồng bộ, từ quan điểm định hướng đến các biện pháp cụ thể. Trước hết, cần quán triệt quan điểm coi phản biện là một bộ phận hữu cơ, không thể thiếu trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách. Các giải pháp tập trung vào nhiều nhóm đối tượng và lĩnh vực. Giải pháp về hoàn thiện thể chế, pháp luật là nền tảng, nhằm tạo hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch cho mọi hoạt động. Giải pháp về nâng cao năng lực cho cả chủ thể phản biện và cơ quan hoạch định chính sách là then chốt. Giải pháp về đổi mới quy trình, hình thức và công cụ phản biện nhằm tăng tính thực chất, hiệu quả. Đặc biệt, cần xây dựng cơ chế tiếp thu, phản hồi ý kiến phản biện một cách nghiêm túc, biến phản biện thành một kênh thông tin đầu vào quan trọng cho việc ra quyết định.

3.1. Hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực các chủ thể

Cần rà soát, sửa đổi và ban hành mới các văn bản quy phạm pháp luật về PBCSC, quy định rõ trách nhiệm, quyền hạn của các bên liên quan. Xây dựng quy trình phản biện chuẩn hóa, từ khâu tiếp nhận, phân tích, tổ chức hội thảo đến phản hồi kết quả. Song song, phải đầu tư nâng cao năng lực cho đội ngũ trí thức, cán bộ Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể, cũng như tăng cường kiến thức, kỹ năng tham gia chính sách cho người dân. Đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về phân tích và đánh giá chính sách là giải pháp lâu dài và bền vững.

3.2. Đổi mới quy trình hình thức và cơ chế tiếp thu phản biện

Cần đa dạng hóa hình thức phản biện: từ tham vấn trực tiếp, tổ chức hội thảo khoa học đến khai thác các nền tảng công nghệ thông tin để thu thập ý kiến rộng rãi. Ứng dụng công nghệ trong việc công khai dự thảo chính sách và tiếp nhận phản biện. Quan trọng nhất là thiết lập cơ chế bắt buộc phải phản hồi, giải trình bằng văn bản về việc tiếp thu hoặc không tiếp thu các ý kiến phản biện. Cơ quan soạn thảo chính sách phải chủ động hợp tác, tạo điều kiện để phản biện được tiến hành khách quan, khoa học. Việc đánh giá hiệu quả phản biện cần được đưa vào tiêu chí đánh giá chất lượng chính sách.

IV. Kết luận và ứng dụng của nghiên cứu vào thực tiễn

Luận án tiến sĩ đã hoàn thành mục tiêu nghiên cứu, hệ thống hóa cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng PBCSC tại khu vực miền Trung, Tây Nguyên. Nghiên cứu đã chỉ ra những điểm mạnh, hạn chế và nguyên nhân sâu xa của các vấn đề. Hệ thống giải pháp đề ra mang tính khả thi, hướng đến việc xây dựng một nền hành chính công hiện đại, nơi tiếng nói của người dân và xã hội được tôn trọng, lắng nghe và thể hiện trong các quyết sách. Kết quả nghiên cứu có giá trị khoa học và thực tiễn cao. Về mặt khoa học, nó bổ sung tri thức mới về PBCSC trong bối cảnh Việt Nam. Về mặt thực tiễn, các kiến nghị là cơ sở tham khảo quý báu cho các cơ quan Đảng, nhà nước ở trung ương và địa phương, đặc biệt là các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên, trong việc cải tiến quy trình xây dựng và thực thi chính sách. Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới, đặt người dân làm trung tâm trong quá trình hoạch định chính sách công.

4.1. Đóng góp lý luận và thực tiễn của luận án

Về lý luận, luận án đã làm rõ khái niệm, bản chất, các yếu tố ảnh hưởng và điều kiện đảm bảo cho PBCSC hiệu quả trong bối cảnh thể chế chính trị Việt Nam. Nghiên cứu đã xây dựng một khung phân tích có hệ thống, áp dụng được cho các nghiên cứu tương tự. Về thực tiễn, các phát hiện từ thực tế các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên là minh chứng sống động cho những bất cập trong cơ chế hiện hành. Hệ thống giải pháp chi tiết, cụ thể là một bộ công cụ hữu ích để các nhà quản lý hành chính công áp dụng nhằm nâng cao hiệu quả phản biện, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

4.2. Khuyến nghị cho các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội

Luận án khuyến nghị các cơ quan nhà nước, từ trung ương đến địa phương, cần chủ động, cầu thị hơn trong việc tiếp nhận và xử lý ý kiến phản biện. Cần xây dựng cơ chế bảo vệ người tham gia phản biện. Đối với các tổ chức xã hội, đoàn thể, cần không ngừng nâng cao năng lực, chủ động và sáng tạo trong vai trò cầu nối giữa nhân dân và nhà nước. Giới trí thức, nhà khoa học cần phát huy trách nhiệm xã hội, cung cấp các luận cứ khoa học sắc bén cho hoạt động phản biện. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa các bên sẽ tạo ra một hệ sinh thái chính sách công lành mạnh, hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Phản biện chính sách công ở Việt Nam từ thực tiễn các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên" được NCS. Cao Tiến Sỹ thực hiện tại Học viện Hành chính Quốc gia (Bộ Giáo dục và Đào tạo - Bộ Nội vụ), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Hữu Hải và Trần Trọng Đức, thuộc chuyên ngành Quản lý hành chính công (mã số: 62 34 82 01), bảo vệ năm 2019.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Chính sách công là công cụ định hướng quá trình phát triển kinh tế - xã hội của nhà nước. Trong thực tiễn tại Việt Nam, công tác xây dựng và thực thi chính sách công còn bộc lộ một số hạn chế: xác định mục tiêu và biện pháp chính sách chưa sát với thực tiễn; việc huy động trí tuệ, nguồn lực xã hội và thu hút sự tham gia của nhân dân vào quá trình chính sách chưa cao. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc hoạt động tham vấn, phản biện xã hội (PBXH) đối với chính sách của các cấp chính quyền chưa được đặt đúng tầm mức, thiếu cơ chế và biện pháp thích hợp. Hoạt động phản biện chính sách còn bó hẹp trong các tổ chức thuộc hệ thống chính trị, thiếu sự tham gia trực tiếp của người dân.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: dù đã có các công trình nghiên cứu về PBXH hoặc chính sách công, nhưng chưa có công trình chuyên sâu nào làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của phản biện chính sách công (PBCSC) trong điều kiện thể chế chính trị một đảng lãnh đạo, cầm quyền và không có đối trọng. Thiếu vắng mô hình, quy trình PBCSC khoa học, rõ ràng và có tính xã hội hóa cao để huy động sự tham gia của công dân.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích: Luận giải cơ sở khoa học về PBCSC; đánh giá thực trạng hoạt động PBCSC ở Việt Nam từ thực tiễn khu vực miền Trung, Tây Nguyên; đề xuất hệ thống giải pháp và đổi mới quy trình PBCSC nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả xây dựng và thực thi chính sách trong quản lý hành chính công.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Khái quát tình hình nghiên cứu về PBCSC trong và ngoài nước, chỉ ra những vấn đề cần tiếp tục giải quyết.
  2. Hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận về PBCSC phù hợp với bối cảnh Việt Nam.
  3. Phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động PBCSC tại các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên, chỉ ra các nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng phản biện.
  4. Đề xuất đổi mới quy trình PBCSC và hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động phản biện chính sách trong thời gian tới.

Giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu

• Giả thuyết khoa học: PBCSC là hình thức kiểm soát quyền lực nhà nước bằng trí tuệ xã hội, là thành tố của quá trình xây dựng, thực thi chính sách công và là hình thức tham gia công phổ biến. Thực hiện tốt PBCSC giúp minh bạch hóa, nâng cao chất lượng chính sách, bảo đảm cân bằng giữa xã hội, kinh tế thị trường và nhà nước. Hoạt động PBCSC ở Việt Nam hiện còn hạn chế do khung pháp lý chưa đồng bộ, năng lực chủ thể bất cập, thiếu cơ chế tiếp nhận - xử lý thông tin phản biện và thiếu quy trình chuẩn hóa.
• Hệ thống câu hỏi nghiên cứu:
  1. Tiền đề lý luận và thực tiễn của PBCSC ở Việt Nam là gì?
  2. Vai trò của PBCSC trong xây dựng, thực thi chính sách công và xây dựng nền hành chính phục vụ, trong sạch, hiện đại?
  3. Hoạt động phản biện chính sách ở Việt Nam nên được tổ chức như thế nào?
  4. Mô hình, quy trình, hình thức và phương pháp phản biện chính sách nào phù hợp với thực tiễn Việt Nam?
  5. Các yếu tố ảnh hưởng và điều kiện bảo đảm chất lượng, hiệu quả PBCSC là gì?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động PBCSC của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN), Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật (KH&KT) Việt Nam tại một số tỉnh, thành phố thuộc khu vực miền Trung, Tây Nguyên; hoạt động PBCSC của người dân trong khu vực.
• Phạm vi nội dung: Lý thuyết, tư tưởng, mô hình PBCSC quốc tế; quan điểm của Đảng và pháp luật Việt Nam về PBXH, PBCSC; chủ thể, quy trình, hình thức, phương pháp và điều kiện bảo đảm PBCSC.
• Phạm vi không gian:
  • Nghiên cứu quốc tế: Hoa Kỳ, Canada, Vương quốc Anh, Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore.
  • Khảo sát trong nước: 06 tỉnh, thành phố thuộc khu vực miền Trung, Tây Nguyên (02 tỉnh Tây Nguyên: Kon Tum, Gia Lai; 04 tỉnh, thành phố miền Trung: Quảng Trị, Đà Nẵng, Phú Yên, Bình Định).
• Phạm vi thời gian: Tập trung vào các hoạt động PBCSC từ năm 2010 đến năm 2019.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các nhóm công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan trực tiếp đến phản biện xã hội và phản biện chính sách công.

                                  TỔNG QUAN TÀI LIỆU
   NGHIÊN CỨU QUỐC TẾ                                          NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC
   • Tư duy phản biện: John Dewey (1910)                       • Nền tảng PBXH: Trần Đăng Tuấn (2006),
   • Quyền lực & Giải cấu trúc: M. Foucault, J. Derrida          Nguyễn Trần Bạt, Trần Hậu (KX 10-06/06-10)
   • Thang bậc tham gia: Sherry R. Arnstein                    • Thể chế & Chủ thể: Nguyễn Thọ Ánh, Hoàng Thị Ngân,
   • Mô hình hoạch định & Nhóm lợi ích: Jerri Cockrel (1997)     Hà Thị Thùy Dương, Tương Lai, Hồ Bá Thâm
   • Dân chủ điện tử: Ann Macintosh (2004)                     • Báo chí & Dân chủ: Đặng Thị Thu Hương, 
   • Tham gia công dân: S. D. Phillips & M. Orsini (2002)        Hoàng Thủy Chung, Trần Ngọc Đường, Nguyễn Đăng Dung
   • Thể chế Châu Á & Think tank: Nguyễn Hải Hoành             • Khái niệm & Pháp lý: Đặng Hoàng Giang, Đinh Gia Hưng,
                                                                 Phạm Quang Tú, Nguyễn Trọng Bình, QĐ 217-QĐ/TW

Các hướng nghiên cứu quốc tế

1. Nền tảng triết học và lý thuyết tư duy phản biện: Tác phẩm How We Think (1910) của John Dewey đặt nền móng cho khái niệm tư duy phản biện (reflective thought). Các công trình tiếp nối của John Forester (1987), Fisher & Scriven, Francis Watanabe Dauer (1989), Periklis Pavlidis (2010), Brooke Noel Moore & Richard Parker làm rõ tư duy phê phán (critical thinking) như một phương thức nhận thức duy lý trong quản trị xã hội.
2. Lý thuyết quyền lực và giải cấu trúc: Michel Foucault (The Subject and Power, Discipline and Punish) phân tích quan hệ giữa quyền lực thống trị (dominant power) và quyền lực phản kháng (resistant power), quá trình thiết trị hóa (governmentalization). Jacques Derrida phát triển tư tưởng giải cấu trúc (deconstruction), chuyển đối đầu bạo lực sang đối thoại xã hội.
3. Mô hình tham gia công dân và quy trình chính sách:
   • Sherry R. Arnstein với công trình A Ladder of Citizen Participation xác lập thang bậc tham gia công dân gồm 3 cấp độ, 8 mức độ.
   • Jerri Cockrel (1997) với Public Policymaking in America mô tả cơ chế phản biện song song tại Hoa Kỳ qua mô hình Tam giác sắt (Iron Triangle) và Cụm quyền lực (Power Clusters).
   • Ann Macintosh (2004) nghiên cứu về tham gia điện tử (E-Participation) và dân chủ điện tử (E-Democracy) tại Vương quốc Anh.
   • Susan D. Phillips & Michael Orsini (2002) và Bộ Tư pháp Canada (2008) phân tích khung khổ tham gia công dân (Citizen Engagement) trong toàn bộ chu trình chính sách.
   • Nguyễn Hải Hoành nghiên cứu hệ thống Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân (CPPCC) và mạng lưới hơn 2.500 think tank tại Trung Quốc.
   • Các nghiên cứu so sánh thể chế Đông Á và phương Tây của Môxicacốp, Chiurin, cùng quan điểm của Mahathir Mohamad và Lý Quang Diệu về các giá trị quản trị Châu Á.

Quốc gia	Mô hình đặc trưng	Chủ thể phản biện chính	Cơ chế tiếp nhận / Vận hành
Hoa Kỳ	Tam giác sắt (Iron Triangle), Cụm quyền lực (Power Clusters)	Các nhóm lợi ích (Lobby groups), Think tank, Công chúng	Phản biện đối trọng diễn ra song song trong toàn bộ chu trình chính sách
Vương quốc Anh	Dân chủ điện tử (E-Democracy), Tham gia điện tử (E-Participation)	Công dân, Tổ chức phi chính phủ (NGO), Nghiệp đoàn	Lấy ý kiến công khai qua cổng điện tử, tham vấn bắt buộc bằng văn bản
Canada	Tham gia công dân tương tác hai chiều (Citizen Engagement)	Công dân trực tiếp, Nhóm tư vấn, Tổ chức xã hội	Khung hướng dẫn của Bộ Tư pháp, tiếp xúc công chúng, đối thoại mở
Trung Quốc	Thể chế tập trung, hệ thống Think tank bán công lập	CPPCC (Hội nghị Hiệp thương), Viện nghiên cứu nhà nước	Phản biện có tổ chức, định hướng chính trị bởi đảng cầm quyền

Các hướng nghiên cứu trong nước

1. Bản chất, khái niệm và vai trò của PBXH: Các công trình của Trần Đăng Tuấn (2006), Nguyễn Trần Bạt, đề tài cấp nhà nước KX 10-06/06-10 do Trần Hậu chủ nhiệm (2009), Hoàng Thị Ngân (2010), Hà Thị Thuỳ Dương (2012).
2. Chủ thể và thiết chế phản biện: Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thọ Ánh về giám sát và PBXH của MTTQVN; nghiên cứu về vai trò báo chí của Đặng Thị Thu Hương (2013), Hoàng Thủy Chung (2010); vai trò tổ chức xã hội của Tương Lai (2007), Hồ Bá Thâm & Nguyễn Tôn Thị Tường Vân (2010), Trần Ngọc Đường (2011), Nguyễn Văn Mạnh & Tào Thị Quyên (2010), Nguyễn Đăng Dung (2010).
3. Phân tích thuật ngữ và khung pháp lý: Nghiên cứu của Đặng Hoàng Giang, Đinh Gia Hưng, Phạm Quang Tú (2012), Nguyễn Trọng Bình (2009), và các quy định tại Quyết định số 217-QĐ/TW (2013) của Bộ Chính trị.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trong nước chủ yếu tiếp cận PBXH ở góc độ chính trị học hoặc xã hội học đại cương, tập trung vào vai trò của MTTQVN hoặc báo chí, chưa đi sâu vào chuyên ngành Quản lý hành chính công. Luận án giải quyết khoảng trống về:

• Xây dựng khung lý luận hoàn chỉnh về PBCSC trong điều kiện hệ thống chính trị nhất nguyên, một đảng cầm quyền.
• Khảo sát thực chứng quy mô và phương thức PBCSC tại địa bàn đặc thù (miền Trung, Tây Nguyên).
• Thiết kế mô hình đổi mới quy trình phản biện gián tiếp, quy trình phản biện trực tiếp và quy trình tích hợp trong chu trình chính sách công tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Khái niệm phản biện xã hội (cấp độ hẹp): Là hoạt động của các lực lượng xã hội phi nhà nước (công dân, tổ chức xã hội, đội ngũ trí thức) nhằm xem xét, phân tích, đánh giá, luận chứng đối với các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật, dự án phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước.
• Khái niệm phản biện chính sách công: Là hoạt động PBXH của công dân và tổ chức xã hội đối với toàn bộ quá trình hoạch định và thực thi chính sách công của nhà nước (từ khởi sự, soạn thảo, thẩm định, ban hành, thực thi đến đánh giá và điều chỉnh).
• Các lý thuyết nền tảng:
  • Lý thuyết tư duy phản biện của John Dewey.
  • Lý thuyết quyền lực và phê phán thể chế của Michel Foucault và Jacques Derrida.
  • Thang bậc tham gia công dân của Sherry R. Arnstein (gồm 3 cấp độ: Không tham gia, Tham gia hình thức, Quyền lực công dân).
  • Lý thuyết chu trình chính sách công (Policy Cycle).
  • Mô hình Tam giác sắt và Cụm quyền lực của Jerri Cockrel.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp tiếp cận phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử với các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

                            PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
PHƯƠNG PHÁP ĐỊNH TÍNH                                       PHƯƠNG PHÁP ĐỊNH LƯỢNG
• Phân tích văn bản quy phạm pháp luật                       • Khảo sát xã hội học: 600 phiếu điều tra
• Phương pháp lịch sử - cụ thể                              • Địa bàn: 06 tỉnh Miền Trung, Tây Nguyên
• Phương pháp so sánh thể chế quốc tế                       • Đối tượng: Cán bộ, công chức, người lao động
• Phân tích ma trận điểm mạnh - yếu (SWOT)                    (Độ tuổi 30-60, học vấn từ cấp III trở lên)
• Phương pháp mô hình hóa quy trình chính sách              • Xử lý & thống kê số liệu bằng phần mềm SPSS

• Phương pháp định tính:
  • Phân tích tài liệu và văn bản: Rà soát hệ thống văn kiện của Đảng, các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến PBXH (Quyết định 217-QĐ/TW, Luật MTTQVN, Luật Ban hành VBQPPL).
  • Phương pháp so sánh: So sánh cơ chế phản biện giữa các nền hành chính phương Tây (Hoa Kỳ, Anh, Canada) và Châu Á (Trung Quốc, Singapore, Hàn Quốc).
  • Phương pháp phân tích SWOT: Đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của hoạt động PBCSC tại Việt Nam.
  • Mô hình hóa: Xây dựng các sơ đồ chu trình chính sách và sơ đồ quy trình phản biện trực tiếp, gián tiếp.
• Phương pháp định lượng và nghiên cứu thực địa:
  • Công cụ điều tra: Sử dụng 600 phiếu hỏi điều tra xã hội học.
  • Cơ cấu mẫu: Nhóm đối tượng khảo sát gồm cán bộ, công chức, viên chức và người lao động; độ tuổi từ 30 đến 60 tuổi; trình độ học vấn từ trung học phổ thông (cấp III) trở lên.
  • Địa bàn khảo sát (06 tỉnh, thành phố): Kon Tum, Gia Lai, Quảng Trị, Đà Nẵng, Phú Yên, Bình Định.
  • Kỹ thuật xử lý: Sử dụng lược đồ thông tin thu thập và phần mềm SPSS để thống kê mô tả, phân tích tần số và tương quan dữ liệu thực địa.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về phản biện chính sách công

Chương 1 tổng thuật các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về PBXH và PBCSC. Tác giả phân tích nguồn gốc tư tưởng phản biện từ triết học giáo dục của John Dewey đến lý thuyết phê phán thể chế của Michel Foucault và Jacques Derrida. Về góc độ hành chính công, chương này điểm lại các mô hình tham gia công dân của Arnstein, mô hình hoạch định chính sách tại Hoa Kỳ của Cockrel, mô hình tham gia điện tử tại Anh của Macintosh, và chính sách tham gia công dân tại Canada của Phillips & Orsini.

Đối với các nghiên cứu trong nước, tác giả phân chia tình hình nghiên cứu thành ba nhóm chính: nhóm nghiên cứu bản chất và vai trò của PBXH; nhóm nghiên cứu chức năng của các chủ thể chính trị - xã hội (đặc biệt là MTTQVN và báo chí); nhóm nghiên cứu cơ chế và phương thức pháp lý. Từ việc chỉ ra các kết quả đã đạt được, chương 1 xác định khoảng trống nghiên cứu: chưa có công trình nào giải quyết toàn diện mô hình vận hành PBCSC trong điều kiện thể chế nhất nguyên tại Việt Nam, đặc biệt là thiếu một quy trình chuẩn hóa kết nối giữa chủ thể phản biện và cơ quan ban hành chính sách.

Chương 2: Cơ sở lý luận về phản biện chính sách công

Chương 2 xây dựng hệ thống khái niệm, nguyên tắc và khung phân tích cho luận án. Tác giả phân định hai cấp độ tiếp cận PBXH (cấp độ rộng hướng tới thay đổi thể chế xã hội và cấp độ hẹp hướng tới các quyết sách chính trị của nhà nước), khẳng định luận án tiếp cận theo cấp độ hẹp gắn với chu trình chính sách công.

Nội dung chương luận chứng tính tất yếu khách quan của PBCSC xuất phát từ: yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước bằng trí tuệ xã hội; khắc phục tình trạng thông tin bất đối xứng; phát huy quyền làm chủ trực tiếp của nhân dân; nâng cao tính khả thi và giảm thiểu rủi ro của chính sách. Chương 2 cũng phân tích cấu trúc của PBCSC bao gồm: chủ thể phản biện (công dân, tổ chức xã hội, nhà khoa học), đối tượng phản biện (dự thảo chính sách, chính sách đang thực thi), hình thức phản biện (trực tiếp, gián tiếp qua tổ chức đại diện), và công cụ phản biện (hội thảo khoa học, khảo sát d luận, đối thoại trực tiếp, văn bản kiến nghị). Đồng thời, tác giả xác định các yếu tố ảnh hưởng gồm: thể chế chính trị - pháp lý, năng lực của chủ thể phản biện, mức độ công khai minh bạch thông tin, và văn hóa đối thoại hành chính.

Chương 3: Thực trạng phản biện chính sách công tại các tỉnh thuộc khu vực miền Trung, Tây Nguyên

Chương 3 trình bày bức tranh thực tiễn về PBCSC tại 06 địa phương khảo sát (Kon Tum, Gia Lai, Quảng Trị, Đà Nẵng, Phú Yên, Bình Định) giai đoạn 2010–2019 dựa trên kết quả xử lý 600 phiếu điều tra xã hội học và báo cáo hành chính.

                               THỰC TRẠNG TẠI 06 ĐỊA PHƯƠNG
KHUNG PHÁP LÝ & CƠ CHẾ                HOẠT ĐỘNG CHỦ THỂ                     QUY TRÌNH & CÔNG CỤ
• Quyết định 217-QĐ/TW tạo nền tảng   • MTTQVN giữ vai trò nòng cốt         • Chủ yếu là phản biện gián tiếp
• Thiếu chế tài bắt buộc phản hồi     • Liên hiệp Hội KH&KT phản biện dự án • Phản biện trực tiếp của dân còn yếu
• Chưa luật hóa trách nhiệm giải trình• Người dân tham gia thụ động, ít kênh • Thông tin dự thảo công khai chậm

• Về khung pháp lý: Việc ban hành Quyết định 217-QĐ/TW năm 2013 và các quy định pháp luật liên quan đã tạo hành lang bước đầu, song quy định về trách nhiệm tiếp thu, phản hồi ý kiến phản biện của cơ quan nhà nước còn mang tính nguyên tắc, thiếu chế tài bắt buộc.
• Về hoạt động của các chủ thể: MTTQVN và Liên hiệp các hội KH&KT tại các địa phương đã tổ chức các hội nghị phản biện đối với một số dự án kinh tế - xã hội, quy hoạch đô thị, chính sách an sinh. Tuy nhiên, hoạt động còn mang tính hình thức, bị động, phụ thuộc vào việc "được mời" hoặc "giao nhiệm vụ" từ chính quyền. Sự tham gia trực tiếp của người dân còn rất thấp do thiếu thông tin và thiếu kênh tương tác hiệu quả.
• Về quy mô, hình thức và quy trình vận hành: Phản biện gián tiếp thông qua các tổ chức chính trị - xã hội chiếm tỷ trọng áp đảo, trong khi phản biện trực tiếp của công dân chưa có quy trình rõ ràng. Quy trình phản biện chưa khép kín, đứt gãy ở khâu cơ quan ban hành chính sách giải trình và xử lý thông tin phản biện.

Chương 4: Giải pháp nâng cao chất lượng phản biện chính sách công ở Việt Nam

Chương 4 đề xuất quan điểm định hướng và hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng PBCSC:

1. Hoàn thiện mô hình quy trình phản biện: Thiết kế lại mô hình chi tiết quy trình phản biện gián tiếp (qua MTTQ và các hội đoàn) và quy trình phản biện trực tiếp (của công dân), tích hợp thành quy trình chung gắn liền với từng bước của chu trình chính sách (từ lập đề xuất, soạn thảo đến thẩm định và thực thi).
2. Hoàn thiện khung pháp lý: Kiến nghị luật hóa hoạt động PBXH và PBCSC, quy định rõ nghĩa vụ giải trình bắt buộc của cơ quan soạn thảo, xác định thời hạn phản hồi văn bản phản biện, chế tài xử lý khi bỏ qua ý kiến phản biện hợp lý.
3. Nâng cao năng lực chủ thể: Xây dựng đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học tư vấn độc lập; tăng cường tính tự chủ của MTTQVN và Liên hiệp hội KH&KT; đào tạo kỹ năng phân tích chính sách cho cán bộ làm công tác phản biện.
4. Bảo đảm các điều kiện thực thi: Minh bạch hóa thông tin dự thảo chính sách trên các nền tảng điện tử; phân bổ ngân sách độc lập cho hoạt động phản biện; mở rộng các diễn đàn đối thoại chính sách trực tiếp giữa chính quyền và nhân dân.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ khái niệm, bản chất, vị trí, vai trò của PBCSC trong quản lý hành chính công dưới điều kiện thể chế chính trị một đảng lãnh đạo tại Việt Nam.
• Luận giải cơ chế vận hành của PBCSC không mang tính đối trọng ly tâm hay xung đột chính trị như các nền dân chủ phương Tây, mà là phương thức thực hành dân chủ hướng tâm, kiểm soát quyền lực nhà nước bằng trí tuệ xã hội nhằm đạt được sự đồng thuận và tối ưu hóa chính sách.
• Bổ sung khung phân tích về thang bậc tham gia của công dân và mô hình quy trình phản biện tương tác hai chiều trong chu trình chính sách công tại Việt Nam.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm về thực trạng nhận thức, nhu cầu, mức độ tham gia và những rào cản đối với hoạt động PBCSC tại 06 tỉnh, thành phố khu vực miền Trung, Tây Nguyên thông qua khảo sát 600 đối tượng.
• Phát hiện những khiếm khuyết trong cơ chế tiếp nhận, xử lý và phản hồi thông tin phản biện của cơ quan hành chính nhà nước tại các địa phương.
• Thiết kế mô hình quy trình đổi mới cho cả phản biện gián tiếp và phản biện trực tiếp, xác lập quy trình tiếp nhận và giải trình thông tin phản biện có tính khả thi trong thực tiễn hành chính.
• Đề xuất các giải pháp đồng bộ về thể chế, tổ chức bộ máy, cơ chế tài chính và ứng dụng công nghệ thông tin nhằm nâng cao chất lượng PBCSC ở Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:
  • Phạm vi khảo sát thực địa giới hạn tại 06 tỉnh, thành phố thuộc khu vực miền Trung, Tây Nguyên trong giai đoạn 2010–2019, chưa bao quát toàn diện các địa bàn kinh tế trọng điểm phía Bắc và phía Nam.
  • Mẫu điều tra xã hội học tập trung vào nhóm cán bộ, công chức, viên chức và người lao động có trình độ từ cấp III trở lên; chưa đi sâu khảo sát các nhóm yếu thế, đồng bào dân tộc thiểu số tại khu vực vùng sâu, vùng xa của Tây Nguyên.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng nghiên cứu thực chứng hoạt động PBCSC trên phạm vi toàn quốc và so sánh giữa các vùng kinh tế - xã hội khác nhau.
  • Đi sâu nghiên cứu cơ chế PBCSC chuyên biệt cho từng ngành, lĩnh vực cụ thể như: quy hoạch đất đai, bảo vệ môi trường, chính sách an sinh xã hội cho đồng bào dân tộc thiểu số.
  • Nghiên cứu ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong việc thu thập, tổng hợp và xử lý dữ liệu phản biện chính sách từ người dân (chính phủ số và dân chủ điện tử).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng và tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với các nhà hoạch định chính sách và cơ quan hành chính nhà nước: Cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện quy trình lấy ý kiến nhân dân, nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và đổi mới phương thức tham vấn chính sách công.
• Đối với MTTQVN và các tổ chức chính trị - xã hội, xã hội - nghề nghiệp: Cung cấp khung phương pháp, công cụ và quy trình chuẩn hóa để tổ chức các hoạt động phản biện xã hội có chất lượng, tránh hình thức.
• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên: Là tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy các học phần về Khoa học chính sách, Quản lý hành chính công, Xây dựng văn bản quy phạm pháp luật và Xã hội học quản lý.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Phản biện chính sách công trong luận án được định nghĩa như thế nào?

PBCSC được xác định là hoạt động PBXH của công dân và các tổ chức xã hội đối với toàn bộ quá trình hoạch định và thực thi chính sách công của nhà nước (từ bước khởi sự, soạn thảo, ban hành, tổ chức thực hiện đến đánh giá chu trình chính sách), nhằm tối ưu hóa chất lượng chính sách và kiểm soát quyền lực nhà nước.

2. Sự khác biệt căn bản giữa cơ chế PBCSC ở Việt Nam và các nước phương Tây là gì?

Ở các nước phương Tây (như Hoa Kỳ, Anh), PBCSC vận hành trên nền tảng thể chế đa nguyên, đa đảng, mang tính đối trọng và cạnh tranh giữa các nhóm lợi ích. Tại Việt Nam, PBCSC vận hành trong thể chế chính trị một đảng cầm quyền, hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ, hướng tâm, nhằm tạo sự đồng thuận xã hội, bổ sung trí tuệ xã hội cho nhà nước chứ không mang tính đối kháng quyền lực.

3. Khảo sát thực địa của luận án được tiến hành ở những địa bàn nào và quy mô ra sao?

Khảo sát thực địa được thực hiện tại 06 tỉnh, thành phố thuộc khu vực miền Trung và Tây Nguyên, gồm: Kon Tum, Gia Lai, Quảng Trị, Đà Nẵng, Phú Yên, Bình Định. Quy mô khảo sát gồm 600 phiếu điều tra xã hội học trên nhóm đối tượng từ 30 đến 60 tuổi, có học vấn từ cấp III trở lên, dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS.

4. Luận án đề xuất đổi mới những mô hình quy trình phản biện nào?

Luận án đề xuất đổi mới 03 mô hình quy trình:

1. Mô hình chi tiết quy trình phản biện gián tiếp (thông qua MTTQVN và các tổ chức xã hội).
2. Mô hình chi tiết quy trình phản biện trực tiếp (công dân tham gia trực tiếp vào các bước chính sách).
3. Mô hình quy trình chung tích hợp yêu cầu phản biện vào từng giai đoạn của chu trình chính sách công.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Phản biện chính sách công ở Việt Nam từ thực tiễn các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên" của tác giả Cao Tiến Sỹ là công trình nghiên cứu chuyên sâu thuộc chuyên ngành Quản lý hành chính công. Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về tư duy phản biện, thang bậc tham gia công dân và chu trình chính sách, đồng thời phân tích thực trạng hoạt động phản biện tại 06 địa phương miền Trung, Tây Nguyên giai đoạn 2010–2019. Luận án đã đề xuất các mô hình quy trình phản biện trực tiếp, gián tiếp và hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả PBCSC, đóng góp luận cứ khoa học cho quá trình xây dựng nền hành chính công phục vụ, minh bạch và dân chủ tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về phản biện chính sách công. Chương 2: Cơ sở lý luận về phản biện chính sách công. Chương 3: Thực trạng phản biện chính sách công tại các tỉnh thuộc khu vực miền Trung, Tây Nguyên. Chương 4: Giải pháp nâng cao chất lƣợng phản biện chính sách công ở Việt Nam.

7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHẢN BIỆN CHÍNH SÁCH CÔNG 1. Các công trình nghiên cứu về phản biện xã hội 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Thể chế quản lý trong các nền hành chính công hiện đại luôn hƣớng đến đảm bảo sự hài hòa giữa vai trò của nhà nƣớc và xã hội. Sự tham gia của ngƣời dân vào hoạt động của nhà nƣớc đƣợc khuyến khích nhằm gia tăng sự kiểm soát quyền lực nhà nƣớc từ bên ngoài và tranh thủ tối đa sự hỗ trợ của xã hội đối với hoạt động của chính quyền.

Công dân đƣợc xem là một chủ thể bình đẳng trong hoạt động tham gia công, có quyền bày tỏ quan điểm, lợi ích, chính kiến và tham gia quyết định các vấn đề quản lý nhà nƣớc theo nguyên tắc đa số và hợp hiến. Trên quan điểm cho rằng ngƣời bị ảnh hƣởng bởi quyết định có quyền đƣợc tham gia vào quá trình ra quyết định. Sự tham gia của ngƣời dân đƣợc coi nhƣ một cách để trao quyền và là một phần quan trọng của quản trị dân chủ, dựa trên nguyên tắc xem con ngƣời là trung tâm của quá trình phát triển. Trƣớc bối cảnh của sự bùng nổ xã hội tri thức trong hơn nửa thế kỷ qua, việc mở rộng hoạt động tham gia, phản biện của nhân dân đối với nhà nƣớc cũng chính là phƣơng pháp để quản lý các dòng tri thức xã hội, sự dụng hiệu quả trí tuệ tập thể của cộng đồng vào phát triển kinh tế - xã hội.

PBXH - thuộc tính của xã hội dân chủ, đƣợc xem là một nguyên tắc chính trị thực hành và đƣợc thực hiện rộng rãi trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Bản chất của nó là việc áp dụng tƣ duy phê phán đƣợc tổ chức khoa học vào việc đánh giá các hoạt động của nhà nƣớc. Đồng thời cũng là một trong những quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân và là một nội dung quan trọng của hoạt động tham gia công dân (public citizens participation). Trên thế giới, các công trình nghiên cứu về bản chất, vai trò, giá trị và thực hành PBXH đã có từ rất sớm.

Một trong những công trình nghiên cứu đặt nền móng cho việc nhận thức giá trị của phản biện và vận dụng nó vào thực tiễn xã hội là tác phẩm "Chúng ta suy nghĩ như thế nào" (How We Think) của John Dewey (xem Phụ lục 36), xuất bản năm 1910 tại Boston, Hoa Kỳ. Nghiên cứu này trình bày về quan hệ giữa tƣ duy phản biện với quá trình giáo dục con ngƣời và phát triển xã hội, về việc áp dụng tƣ 8 duy phản biện vào giáo dục và hoạt động thực tiễn xã hội nhằm xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, phát triển và vận động hợp quy luật. Tại cuốn sách này, John Dewey đã lần đầu tiên đƣa ra khái niệm "tƣ duy phản biện " (Reflective thought) là: "là sự suy xét chủ động, kiên trì và cẩn thận về một niềm tin hay một giả định khoa học dƣới ánh sáng của những căn cứ bảo vệ nó và những kết luận xa hơn mà nó hƣớng tới, tạo thành tƣ duy phản biện…là một nỗ lực có ý thức và tự nguyện để thiết lập niềm tin vào một cơ sở có lý do vững chắc" (…Active, persistent, and careful consideration of any belief or supposed form of knowledge in the light of the grounds that support it, and the further conclusions to which it tends, constitutes reflective thought…it is a conscious and voluntary effort to establish belief upon a firm basis of reasons) [89, tr. Theo tác giả, tƣ duy phản biện chính là khởi đầu của nhận thức chân chính, đó chính là quá trình suy xét cẩn trọng, bằng sự đối chiếu, so sánh, có bằng chứng xác thực để khẳng định một vấn đề là đúng hay sai.

Sự dội lại (Reflection) của tƣ duy không phải là quá trình phản ánh hiện thực đơn thuần vào nhận thức mà là quá trình tự nghi vấn, phê phán, đánh giá một cách khoa học từ nhiều góc độ khác nhau đối với hiện thực nhằm thẩm định và chứng minh niềm tin, chân lý là đúng đắn. Mục đích của phản biện không phải là kiến thức mà là niềm tin vào thực tế hoặc sự thật (…do not aim at knowledge, at belief about facts or in truths) [89, tr. Quá trình này sẽ diễn ra theo hai hƣớng, chấp nhận hay từ chối vấn đề nào đó vì những lý do để nó có thể hoặc không thể xảy ra (It is marked by acceptance or rejection of something as reasonably probable or improbable) [89, tr. Việc phản biện để xây dựng niềm tin không phải dựa trên những thứ mà chủ thể có, nó phải dựa trên nền tảng là những bằng chứng xác thực nhƣ: chứng cớ, vật chứng, sự xác nhận và chứng minh (Reflection thus implies that something is believed in (or disbelieved in), not on its own direct account, but through something else which stands as witness, evidence, proof, voucher, warrant; that is, as ground of belief) [89, tr.

Mục tiêu mà sự phản biện hƣớng đến là khám phá thực trạng để phục vụ cho mục đích của chủ thể (reflection is aimed at the discovery of facts that will serve this purpose) [89, tr. Tƣ duy phản biện vì thế, là phƣơng pháp nhận thức tự nguyện, có giá trị dân chủ cao nhất trong việc tìm kiếm sự thật, khẳng định chân lý và xây dựng niềm tin. Quan điểm về tƣ duy phản biện của John Dewey từ khi ra đời đã đƣợc ủng hộ mạnh mẽ và áp dụng rộng rãi trong toàn bộ nền giáo dục quốc dân Hoa Kỳ, đóng góp lớn vào việc xây dựng 9 nền dân trị của đất nƣớc này, rồi nhanh chóng đƣợc truyền bá trên toàn thế giới. Có thể nói tƣ tƣởng của John Dewey về tƣ duy phản biện nhằm xây dựng một nền giáo dục nhân bản, dân chủ và khoa học đã vƣợt ra ngoài lãnh địa của triết học giáo dục và trở thành nền tảng phƣơng pháp của nhận thức đối với các vấn đề trong xã hội hiện đại.

Tƣ tƣởng về tƣ duy phản biện (Reflective thinking) của John Dewey đƣợc nghiên cứu, phát triển và áp dụng rộng rãi không chỉ trong lĩnh vực giáo dục và khoa học và công nghệ (KH&CN) mà cả trong lĩnh vực quản trị xã hội, quản lý nhà nƣớc và xây dựng, thực thi chính sách công trong suốt hơn một thế kỷ qua ở nhiều nƣớc trên thế giới. Nó thƣờng đƣợc định danh bằng khái niệm tƣ duy phê phán (Critical thinking), có thể kể ra một số công trình nghiên cứu tiêu biểu nhƣ: "Lý thuyết phê phán và đời sống công cộng" (Critical theory and Public Life), John Forester (1987). Publichsed by MIT Press, USA; "Tư duy phê phán: Định nghĩa và đánh giá" (Critical Thinking: Its Definition and Assessment), Fisher, Alec and Scriven, Michael. (Belmont, CA, Thomson Wadsworth); "Tư duy phê phán: Giới thiệu về lý luận" (Critical Thinking: An Introduction to Reasoning), Dauer, Francis Watanabe (1989); "Tư duy phê phán như phép biện chứng: Cách tiếp cận của Hegelian-Marxist" (Critical Thinking as Dialectics: A Hegelian-Marxist Approach), Pavlidis, Periklis (2010), Journal for Critical Education Policy Studies.8(2); "Tư duy phê phán" (Critical Thinking), Moore, Brooke Noel and Parker, Richard.

Published by Mc Graw- Hill… Hầu hết các công trình nghiên cứu đều đánh giá rất cao giá trị thực tiễn của tƣ duy phản biện trong các lĩnh vực đời sống xã hội, nhƣ là con đƣờng phát triển biện chứng để phát huy năng lực bản chất ngƣời; thúc đẩy xã hội phát triển ngày càng bình đẳng, cởi mở, năng động, dân chủ và tự do. Tại châu Âu, hai nhà tƣ tƣởng đƣợc cho là có ảnh hƣởng lớn nhất đến sự phát triển của trào lƣu phản biện và đối thoại xã hội là Michel Foucault (xem Phụ lục 37) và Jacques Derrida (xem Phụ lục 38). Nguyên là những ngƣời cộng sản, chịu ảnh hƣởng sâu sắc của chủ nghĩa Marx, hai ông đã phát triển nguyên lý biện chứng của chủ nghĩa Marx trong lý thuyết phê phán các thể chế xã hội. Lý thuyết của 10 Michel Foucault giải quyết các mối quan hệ giữa quyền lực và kiến thức và cách chúng đƣợc sử dụng nhƣ một hình thức kiểm soát xã hội thông qua các TCXH.

Tƣ tƣởng, các bài viết của ông về quyền lực, tri thức và diễn ngôn có ảnh hƣởng rộng lớn trong xã hội hiện đại. Nội dung chủ đạo, xuyên suốt trong các tác phẩm của Foucault là sự hình thành, phát triển, tha hóa của quyền lực và con đƣờng sử dụng tri thức để chống lại sự tha hóa của quyền lực, giải cấu trúc quyền lực nhằm đạt đến bình đẳng và tự do chân chính cho con ngƣời. Tƣ tƣởng này thể hiện chủ yếu trong những công trình tiêu biểu của ông nhƣ: "Chủ thể và quyền lực" (The Subjct and Power), "Kỷ luật và trừng phạt" (Discipline and Punish). Trong tác phẩm "Chủ thể và quyền lực", Foucault khẳng định quyền lực không phải là một thực thể cố định mà là mối quan hệ tƣơng tác giữa quyền lực thống trị (dominant power) và quyền lực phản kháng (resistant power).

"Quyền lực không phải là một thể chế, hay một cấu trúc; cũng không phải là sức mạnh thiên bẩm; nó là cái tên đƣợc gắn cho một hoàn cảnh chiến lƣợc phức tạp trong một xã hội cụ thể" (Power is not an institution, and not a structure; neither is it a certain strength we are endowed with; it is the name that one attributes to a complex strategical situation in a particular society) [84, tr. Trong đó, quyền lực phản kháng nhƣ là một bản năng sinh tồn nguyên thủy, nó phái sinh ra quyền lực thống trị với tƣ cách là một sản phẩm xã hội, quyền lực thống trị sinh ra để kìm nén mọi sự phản kháng. Trên thực tế, con ngƣời luôn chống lại những hạn chế để đƣợc tự do, nhƣng khi đoạt đƣợc tự do, nó lại tạo ra các luật lệ mang tính chuyên chế để hạn chế tự do của kẻ khác. Tức là tự nó kiến tạo nên quyền lực thống trị, đây là nghịch lí đƣợc tạo ra bởi sự tha hóa của quyền lực trong sự vận động của lịch sử.

Khi đã giữ vai trò trung tâm, quyền lực thống trị sẽ tìm cách triệt tiêu mọi sự phản pháng để giữ vị trí độc tôn của mình. Nó áp đặt một trật tự chặt chẽ đƣợc mệnh danh là tri thức. Công cụ để vận hành guồng máy tri thức - trật tự ấy không gì hơn là hệ thống nhà tù, các loại kỷ luật và hình phạt nghiêm khắc.