Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học: Khám phá ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ngôn ngữ học ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng việt, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học cho vấn đề thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Liên
• Người hướng dẫn: Trương Thị Nhàn
• Trường học: Đại học Khoa học Huế
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt - Phân tích chuyên sâu
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• BẢNG QUY ƯỚC CÁCH VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp mới của luận án
• Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Tổng quan nghiên cứu về “màu sắc” trong ngôn ngữ
• 1.1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Tổng quan nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm màu sắc
• 1.1.2.1. Trên thế giới
• 1.2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Một số khái niệm liên quan đến ẩn dụ ý niệm
• 1.2.1.1. Không gian tinh thần (mental space) và mô hình tri nhận (cognitive models)
• 1.2.1.2. Tính nghiệm thân (embodiment)
• 1.2.1.3. Lược đồ hình ảnh (image schema)
• 1.2.2. Lý thuyết ẩn dụ ý niệm
• 1.2.2.1. Khái niệm về ẩn dụ ý niệm
• 1.2.2.2. Cấu trúc của ẩn dụ ý niệm
• 1.2.2.3. Phân loại ẩn dụ ý niệm
• 1.2.3. Một số vấn đề lý luận liên quan đến “màu sắc” và ADYN màu sắc trong ngôn ngữ
• 1.2.3.1. Khái niệm “màu sắc” và phạm trù màu sắc trong ngôn ngữ
• 1.2.3.2. Khái niệm ẩn dụ ý niệm màu sắc
• 1.2.3.3. Những thuộc tính của màu sắc trong mô hình tri nhận nguồn
• 2. CHƯƠNG 2: MÔ HÌNH CẤU TRÚC ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. SỰ CHỌN LỌC THUỘC TÍNH ĐIỂN DẠNG CỦA MÀU SẮC TRONG Ý NIỆM NGUỒN - ĐÍCH
• 2.1.1. Nhóm từ đơn tiết định danh màu
• 2.1.2. Nhóm từ đơn tiết chỉ hoạt động của con người với màu sắc
• 2.1.3. Nhóm từ đa tiết biểu đạt màu, dạng thể liên quan đến màu sắc
• 2.1.4. Quan hệ tương ứng về thuộc tính giữa mô hình tri nhận nguồn và mô hình tri nhận đích với ý niệm màu sắc
• 2.2. THIẾT LẬP SỰ ÁNH XẠ CỦA MÔ HÌNH TRI NHẬN ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.2.1. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận ẩn dụ ý niệm con người
• 2.2.1.1. Sự ánh xạ thuộc tính sắc độ của miền nguồn màu sắc sang miền đích đối tượng thuộc miền ý niệm con người
• 2.2.1.2. Sự ánh xạ thuộc tính độ sáng của miền nguồn màu sắc sang miền đích con người
• 2.2.1.3. Sự ánh xạ thuộc tính tính nhiệt của miền nguồn màu sắc sang miền đích đặc điểm, tính chất của miền đích con người
• 2.2.1.4. Sự ánh xạ thuộc tính độ sáng của màu sắc sang miền đích hoạt động xã hội của con người
• 2.2.2. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận ẩn dụ ý niệm màu sắc về đời sống xã hội và hiện tượng tự nhiên trong tiếng Việt
• 2.2.2.1. Sự ánh xạ thuộc tính độ sáng của miền nguồn màu sắc sang miền đích đối tượng thuộc miền ý niệm đời sống xã hội
• 2.2.2.2. Sự ánh xạ thuộc tính độ sáng, giá trị tri nhận của miền nguồn màu sắc sang miền đích tự nhiên
• 3. CHƯƠNG 3: ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC VỀ CON NGƯỜI TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. MÔ HÌNH TRI NHẬN ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC VỀ CON NGƯỜI TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1.1. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích con người tâm lý, tình cảm, tinh thần
• 3.1.1.1. Ẩn dụ ý niệm CẢM XÚC CON NGƯỜI LÀ MÀU SẮC
• 3.1.1.2. Ẩn dụ ý niệm TÌNH CẢM CON NGƯỜI LÀ MÀU SẮC
• 3.1.2. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích con người xã hội
• 3.1.2.1. Ẩn dụ ý niệm SỰ TƯƠNG TÁC CỦA CON NGƯỜI LÀ MÀU SẮC
• 3.1.2.2. Ẩn dụ ý niệm TƯ DUY LÀ MÀU SẮC
• 3.1.2.3. Ẩn dụ ý niệm CUỘC ĐỜI LÀ MÀU SẮC
• 3.1.3. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích con người sinh học
• 3.1.3.1. Ẩn dụ ý niệm TUỔI TRẺ LÀ MÀU HỒNG/ MÀU XANH
• 3.1.3.2. Ẩn dụ ý niệm TUỔI GIÀ LÀ MÀU VÀNG
• 3.1.4. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích con người tâm linh
• 3.1.4.1. Ẩn dụ ý niệm THỜI VẬN TỐT LÀ MÀU ĐỎ
• 3.1.4.2. Ẩn dụ ý niệm THỜI VẬN XẤU LÀ MÀU ĐEN/MÀU BẠC
• 4. CHƯƠNG 4: ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC VỀ ĐỜI SỐNG XÃ HỘI, HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN TRONG TIẾNG VIỆT
• 4.1. MÔ HÌNH TRI NHẬN CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC VỀ ĐỜI SỐNG XÃ HỘI VÀ HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN TRONG TIẾNG VIỆT
• 4.1.1. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích đời sống xã hội
• 4.1.1.1. Ẩn dụ ý niệm màu sắc về lĩnh vực Kinh tế
• 4.1.1.2. Ẩn dụ ý niệm màu sắc về lĩnh vực Giáo dục
• 4.1.1.3. Ẩn dụ ý niệm màu sắc về lĩnh vực Chính trị - xã hội
• 4.1.1.4. Ẩn dụ ý niệm màu sắc về khái niệm trừu tượng thuộc đời sống tinh thần, xã hội
• 4.1.2. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích hiện tượng tự nhiên
• 4.1.2.1. Ẩn dụ ý niệm THỜI GIAN LÀ MÀU SẮC
• 4.1.2.2. Ẩn dụ ý niệm SỰ VẬT LÀ MÀU SẮC
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt

Ẩn dụ ý niệm màu sắc là một phương thức tư duy quan trọng trong tiếng Việt, giúp con người nhận thức và giải thích thế giới thông qua các phạm trù tri nhận. Màu sắc không chỉ là hiện tượng tự nhiên mà còn là công cụ để khám phá các khái niệm trừu tượng. Ngữ nghĩa tiềm ẩn của màu sắc được sử dụng để ánh xạ từ miền nguồn sang miền đích, tạo nên các ý niệm mới. Phân tích sâu về ẩn dụ ý niệm màu sắc giúp hiểu rõ hơn về tư duy và văn hóa của người Việt.

1.1. Khái niệm và cấu trúc ẩn dụ ý niệm

Ẩn dụ ý niệm được xem là cách con người suy nghĩ và hiểu biết thế giới thông qua hệ thống ý niệm. Cấu trúc của ẩn dụ ý niệm bao gồm miền nguồn và miền đích, trong đó màu sắc thường đóng vai trò là miền nguồn. Phân loại ẩn dụ ý niệm giúp xác định các loại ẩn dụ khác nhau, từ đó hiểu rõ hơn về quá trình chuyển di ý niệm.

1.2. Màu sắc trong ngữ nghĩa tiếng Việt

Màu sắc trong tiếng Việt không chỉ biểu đạt hiện tượng tự nhiên mà còn mang ngữ nghĩa tiềm ẩn sâu sắc. Phân tích các biểu thức ngôn ngữ chỉ màu sắc giúp khám phá các ý niệm liên quan đến con người, đời sống xã hội và hiện tượng tự nhiên. Ngữ cảnh sử dụng màu sắc cũng ảnh hưởng đến ngữ nghĩa và giá trị tri nhận của chúng.

II. Phân tích mô hình tri nhận ẩn dụ ý niệm màu sắc

Mô hình tri nhận ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt được xây dựng dựa trên sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc sang các miền đích khác nhau. Phân tích các mô hình này giúp hiểu rõ hơn về phương thức tư duy của người Việt. Ngữ nghĩa tiềm ẩn của màu sắc được sử dụng để giải thích các khái niệm trừu tượng, từ đó làm phong phú thêm ý niệm trong tiếng Việt.

2.1. Ánh xạ từ miền nguồn màu sắc sang miền đích

Ánh xạ từ miền nguồn màu sắc sang miền đích là quá trình chuyển di ý niệm quan trọng trong ẩn dụ ý niệm. Phân tích các thuộc tính điển dạng của màu sắc giúp xác định các mối quan hệ tương ứng giữa miền nguồn và miền đích. Ngữ nghĩa tiềm ẩn của màu sắc được khai thác để tạo nên các ý niệm mới, phản ánh tư duy và văn hóa của người Việt.

2.2. Mô hình tri nhận trong đời sống xã hội

Mô hình tri nhận ẩn dụ ý niệm màu sắc được áp dụng rộng rãi trong đời sống xã hội của người Việt. Phân tích các biểu thức ngôn ngữ chỉ màu sắc trong các lĩnh vực như kinh tế, giáo dục và chính trị giúp hiểu rõ hơn về ngữ nghĩa tiềm ẩn của chúng. Ngữ cảnh sử dụng màu sắc cũng ảnh hưởng đến giá trị tri nhận và ý niệm liên quan.

III. Giá trị và ứng dụng của ẩn dụ ý niệm màu sắc

Ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt không chỉ có giá trị lý luận mà còn mang tính ứng dụng cao. Phân tích sâu về ẩn dụ ý niệm màu sắc giúp làm sáng tỏ phương thức tư duy của người Việt, đồng thời cung cấp nguồn ngữ liệu phong phú cho nghiên cứu và giảng dạy. Ngữ nghĩa tiềm ẩn của màu sắc được khai thác để giải thích các khái niệm trừu tượng, từ đó làm phong phú thêm ý niệm trong tiếng Việt.

3.1. Giá trị lý luận

Ẩn dụ ý niệm màu sắc góp phần làm phong phú thêm hiểu biết về ý niệm và ngữ nghĩa tiềm ẩn trong tiếng Việt. Phân tích các mô hình tri nhận giúp khẳng định vai trò của ẩn dụ ý niệm trong việc nhận thức và giải thích thế giới. Ngữ cảnh sử dụng màu sắc cũng ảnh hưởng đến giá trị tri nhận và ý niệm liên quan.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Ẩn dụ ý niệm màu sắc có tính ứng dụng cao trong nghiên cứu và giảng dạy tiếng Việt. Phân tích các biểu thức ngôn ngữ chỉ màu sắc giúp cung cấp nguồn ngữ liệu phong phú, từ đó làm sáng tỏ phương thức tư duy của người Việt. Ngữ nghĩa tiềm ẩn của màu sắc được khai thác để giải thích các khái niệm trừu tượng, từ đó làm phong phú thêm ý niệm trong tiếng Việt.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu “Ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt” của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Liên (Đại học Khoa học – Đại học Huế, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trương Thị Nhàn và PGS. Trần Văn Sáng) là công trình tiên phong tiếp cận toàn diện hệ thống biểu đạt màu sắc dưới góc nhìn của Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics). Đặt trong bối cảnh ngôn ngữ học hiện đại chuyển dịch từ cấu trúc luận tĩnh tại sang nghiên cứu tri nhận động, công trình giải mã cách con người ý niệm hóa thế giới khách quan thông qua hệ thống nghiệm thân và bộ lọc văn hóa dân tộc. Luận án khẳng định luận điểm cốt lõi: màu sắc không chỉ là hiện thực vật lý về bước sóng ánh sáng hay phương tiện miêu tả trực quan thuần túy, mà là một miền nguồn (source domain) giàu năng lực ánh xạ tri nhận, đóng vai trò công cụ tư duy nền tảng giúp người Việt nhận thức và tổ chức các lĩnh vực trừu tượng phức tạp.

Khoảng trống học thuật (research gap) được xác định rõ nét: trước công trình này, các nghiên cứu màu sắc tại Việt Nam chủ yếu dừng lại ở góc độ ngữ pháp - từ vựng (Hoàng Văn Hành, 1982; Chu Bích Thu, 1980s), biểu trưng thi ca cục bộ (Đào Thản, 1976; Trần Văn Sáng, 2009) hoặc khảo cứu một số gam màu đơn lẻ trong thành ngữ (Vi Trường Phúc, 2007; Trần Thế Phi, 2016). Chưa có công trình nào mô hình hóa một cách hệ thống, đa tầng toàn bộ cơ chế ánh xạ của ẩn dụ ý niệm (ADYN) màu sắc sang các miền đích con người, đời sống xã hội và hiện tượng tự nhiên.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được thiết lập chặt chẽ:

• RQ1: Cơ chế chọn lọc thuộc tính điển dạng của miền nguồn màu sắc trong tiếng Việt diễn ra như thế nào khi chuyển di sang các miền đích trừu tượng?
• RQ2: Mô hình cấu trúc ánh xạ của ADYN màu sắc sang các miền đích con người, đời sống xã hội và tự nhiên bao gồm những thành tố tri nhận nào?
• RQ3: Giá trị tri nhận của ADYN màu sắc phản ánh phương thức tư duy và bản sắc văn hóa của người Việt ra sao?
• H1: Sự chuyển nghĩa của từ ngữ màu sắc trong tiếng Việt vận hành theo các lược đồ tri nhận có tính hệ thống, trong đó các thuộc tính vật lý (độ sáng, sắc độ, tính nhiệt) được nghiệm thân hóa thành các thang đo giá trị tâm lý và xã hội.
• H2: Quá trình ánh xạ ADYN màu sắc chịu sự chi phối lưỡng diện giữa các quy luật phổ quát sinh lý học thần kinh và các mô hình văn hóa truyền thống đặc thù (triết lý âm dương, tư duy nông nghiệp lúa nước).

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980), Lý thuyết Điển dạng (Rosch, 1973; Taylor, 1995), Triết học Nghiệm thân (Lakoff & Johnson, 1999) và Lý thuyết Không gian Tinh thần & Pha trộn Ý niệm (Fauconnier, 1985, 1994). Về quy mô, công trình xử lý định lượng và định tính trên kho ngữ liệu đồ sộ gồm 1.040 biểu thức ADYN thu thập từ 3 nguồn chuẩn mực: 334 biểu thức từ từ điển thành ngữ/tục ngữ, 341 biểu thức từ các tác phẩm văn học tiêu biểu từ Thơ Mới đến văn xuôi hiện đại, và 365 biểu thức từ các phương tiện truyền thông báo chí đương đại.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu màu sắc trong ngôn ngữ học thế giới chứng kiến cuộc tranh luận học thuật kéo dài giữa hai trường phái: Thuyết tương đối ngôn ngữ (Sapir-Whorf Hypothesis) và Thuyết phổ niệm (Universalism). Năm 1969, công trình kinh điển Basic Color Terms: Their Universality and Evolution của Brent Berlin và Paul Kay khảo sát 98 ngôn ngữ đã thiết lập trật tự tiến hóa 7 giai đoạn của 11 từ chỉ màu cơ bản, đặt nền móng cho hướng tiếp cận thực nghiệm phổ quát. Tuy nhiên, lý thuyết này sau đó được bổ sung và hiệu chỉnh bởi Kay & McDaniel (1978), Hardin & Maffi (1997), Biggam & Kay (2006) khi nhấn mạnh các ràng buộc sinh lý thần kinh thị giác kết hợp với trải nghiệm môi trường sống.

Bước sang kỷ nguyên tri nhận, Eleanor Rosch (1973, 1975) đã thay thế khái niệm "tiêu điểm" (focal colors) bằng "điển dạng" (prototype), chỉ ra rằng các màu trung tâm có tính nổi trội tri giác - tri nhận (perceptual-cognitive salience) cao hơn vùng ngoại vi. George Lakoff (1987) trong Women, Fire, and Dangerous Things và Taylor (1995) trong Linguistic Categorization đã khẳng định các từ chỉ màu cơ bản đóng vai trò hạt nhân điển dạng trong việc cấu trúc hóa tư duy.

Trong phân tích ẩn dụ màu sắc, Apresjan (1997) và Kövecses (2010) đã phân xuất các mô hình ánh xạ giữa ánh sáng/bóng tối và thang bậc cảm xúc, đạo đức. Sandford (2014) chứng minh cường độ cảm xúc tỷ lệ thuận với độ sáng và độ bão hòa màu trong tiếng Anh (CẢM XÚC MÃNH LIỆT HƠN LÀ MÀU TỐI HƠN HOẶC BÃO HÒA HƠN). Yutong (2015) khảo sát văn học Ireland chỉ ra các mô hình xã hội suy tàn gắn với màu đen/xanh. Đối với tiếng Hán, Huang (2011) và Zheng (2015) phân tích sâu cấu trúc biểu trưng của "Hồng" (Đỏ) và "Bạch" (Trắng).

Tại Việt Nam, các tác giả Đào Thản (1992), Trịnh Thị Minh Hương (2009), Lê Thị Vy (2013) bước đầu phân tích từ chỉ màu phái sinh và ý nghĩa biểu trưng văn hóa. Nguyễn Thị Bích Hạnh (2014) chỉ ra ẩn dụ đặc thù BUỒN LÀ MÀU XANH trong ca từ Trịnh Công Sơn, trong khi Hoàng Tuyết Minh và Nguyễn Văn Quang (2016) xác lập "mực" là điển dạng trung tâm của màu đen trong tiếng Việt.

Luận án của Nguyễn Thị Liên định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa cơ sở nghiệm thân phổ quát và tính quy ước văn hóa bản địa. So sánh với nghiên cứu của Sandford (2014) trên tiếng Anh và Zheng (2015) trên tiếng Hán, công trình của Nguyễn Thị Liên tạo bước tiến vượt bậc khi không chỉ dừng lại ở phạm trù cảm xúc đơn lẻ mà mở rộng ra toàn bộ hệ thống tri nhận đa miền: từ tâm lý, sinh học, nhân sinh quan đến kinh tế, chính trị và thời gian trong không gian văn hóa Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng đường biên của Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) bằng việc chứng minh luận điểm: tri nhận màu sắc là sự tích hợp hữu cơ giữa nghiệm thân sinh lý và nghiệm thân văn hóa (cultural embodiment). Tác giả làm rõ nhận định mang tính bản thể luận của Lakoff (1999):

“khoa học nhận thức đã cho chúng ta biết rằng màu sắc không tồn tại trong thế giới bên ngoài. Cơ thể và não bộ của chúng ta đã phát triển để tạo ra màu sắc” [168; tr.24].

Đóng góp lý luận đột phá thể hiện qua việc hệ thống hóa các mệnh đề tri nhận:

1. Mệnh đề nghiệm thân nhị nguyên: Cảm nhận màu sắc bắt nguồn từ phản ứng sinh học cơ thể (tức giận làm đỏ mặt, sợ hãi làm xanh mắt/tái mặt) nhưng được cố định hóa ngữ nghĩa thông qua triết lý âm dương biện chứng (đen/trắng, đỏ/đen).
2. Mệnh đề chuyển di thuộc tính cấu trúc: Quá trình ánh xạ từ miền nguồn màu sắc sang miền đích không diễn ra ngẫu nhiên mà tuân thủ nguyên tắc chọn lọc thuộc tính tương đồng về độ sáng (tích cực/tiêu cực), tính nhiệt (ấm áp/lạnh lẽo), và sắc độ (mãnh liệt/trầm lắng).
3. Mô hình hóa hệ thống ADYN ba trục: Thiết lập cấu trúc ánh xạ hoàn chỉnh từ miền nguồn màu sắc tới 3 miền đích bao quát toàn bộ trải nghiệm con người:
   • Miền đích Con người: Cảm xúc, tình cảm, quan hệ xã hội, trạng thái sinh học, đời sống tâm linh.
   • Miền đích Đời sống xã hội: Kinh tế, chính trị, giáo dục, đời sống văn hóa tinh thần.
   • Miền đích Hiện tượng tự nhiên: Thời gian, quy luật vận động của sự vật.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đa chiều ba lý thuyết trụ cột:

• Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980): Giải mã cơ chế ánh xạ giữa miền nguồn cụ thể và miền đích trừu tượng.
• Lý thuyết Điển dạng (Rosch, 1973; Taylor, 1995): Xác định cấu trúc trung tâm - ngoại vi của các từ chỉ màu, phân biệt màu cơ bản mang năng lực ẩn dụ cao với màu phái sinh mang tính hạn định.
• Thuyết Pha trộn Ý niệm (Fauconnier & Turner, 1994, 2002): Xử lý các không gian tinh thần phức hợp nơi ẩn dụ giao thoa với hoán dụ và biểu tượng văn hóa.

Quy trình phân tích cấu trúc 3 tầng được thực hiện nhất quán: $$\text{Thuộc tính vật lý/Tri giác} \xrightarrow{\text{Nghiệm thân hóa}} \text{Lược đồ hình ảnh trung gian} \xrightarrow{\text{Ánh xạ văn hóa}} \text{Biểu thức ADYN đa miền}$$

Luận án phân định ranh giới rõ ràng giữa ẩn dụ cấu trúc (structural metaphor - trọng tâm nghiên cứu), ẩn dụ bản thể (ontological metaphor) và ẩn dụ định hướng (orientational metaphor), bảo đảm tính chuẩn xác của các thao tác quy gán ý niệm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa thực chứng tri nhận (Experiential Realism / Cognitive Realism), khẳng định tri thức ngôn ngữ bắt nguồn từ sự tương tác thể nghiệm giữa con người và môi trường. Phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods) được triển khai bài bản:

Tiếp cận định tính áp dụng trong phân tích ngữ nghĩa học tri nhận, giải mã cấu trúc chiều sâu của ý niệm nguồn và ý niệm đích; tiếp cận định lượng thông qua xử lý thống kê mô tả tần số xuất hiện, tỷ lệ phần trăm phân bố của từng mô hình ADYN trên các kênh ngữ liệu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu trải qua 3 giai đoạn nghiêm ngặt:

1. Thu thập và sàng lọc ngữ liệu: Trích xuất 1.040 biểu thức ngôn ngữ chứa từ ngữ màu sắc. Tiêu chí bao hàm (inclusion criteria) yêu cầu biểu thức phải thể hiện sự chuyển di ý niệm từ miền màu sắc sang miền đích trừu tượng. Tiêu chí loại trừ (exclusion criteria) loại bỏ các cụm từ miêu tả vật lý thuần túy (ví dụ: áo đỏ, màu da bò, màu hoa bưởi) không tạo ra miền đích khái quát.
2. Tam giác hóa nguồn dữ liệu (Data Triangulation):
   • Từ điển chuẩn mực (334 biểu thức): Từ điển thành ngữ, tục ngữ, ca dao Việt Nam (2003, Trung tâm Từ điển học); Từ điển thành ngữ, tục ngữ, ca dao Việt Nam (Việt Chương, 2009); Từ điển thành ngữ, tục ngữ Việt Nam trong hoạt động hành chức (Đỗ Thị Kim Liên chủ biên, 2015).
   • Tác phẩm văn học kinh điển (341 biểu thức): Khảo sát toàn tập các tác giả lớn như Xuân Diệu, Nguyễn Bính, Chế Lan Viên, Huy Cận, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Khải, Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Xuân Khánh, Đỗ Phấn...
   • Phương tiện truyền thông hiện đại (365 biểu thức): Báo chí, tạp chí trực tuyến chính thống.
3. Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Sử dụng thao tác liên văn bản đối chiếu chéo giữa ngữ liệu truyền thống và đương đại, đảm bảo tính giá trị cấu trúc (construct validity) và tính khái quát hóa (external validity).

Data và phân tích

Phân tích cấu tạo và ngữ nghĩa trên 440 biểu thức ngôn ngữ biểu đạt màu sắc thu thập từ từ điển tiếng Việt (Bảng 2.1 & 2.2 của luận án) cho thấy bức tranh phân bố định lượng cụ thể:

STT	Nhóm biểu thức ngôn ngữ	Cấu tạo / Đặc trưng	Số lượng đơn vị	Tỉ lệ (%)
1	Từ đơn tiết định danh màu	Đen, trắng, đỏ, vàng, xanh, tím, xám, hồng, nâu...	27	6,11%
2	Từ đơn tiết chỉ hoạt động	Phủ, nhúng, bôi, tô, nhuộm, quét...	17	3,62%
3	Từ đa tiết biểu đạt màu	Nhóm từ phức, tổ hợp từ chỉ màu	396	90,27%
3.1	- Màu cơ bản: Xanh	Xanh biếc, xanh ngắt, xanh rờn...	59	13,35%
3.2	- Màu cơ bản: Đỏ	Đỏ rực, đỏ chét, đỏ gay, đỏ hoe...	57	12,90%
3.3	- Màu cơ bản: Đen	Đen kịt, đen thui, đen trũi, đen sì...	40	9,05%
3.4	- Màu cơ bản: Trắng	Trắng bóc, trắng tinh, trắng xóa...	38	8,60%
3.5	- Màu cơ bản: Vàng	Vàng khè, vàng hoe, vàng óng...	32	7,24%
3.6	- Màu cơ bản: Tím	Tím ngắt, tím lịm, tím tái...	23	5,20%
3.7	- Màu cơ bản: Xám	Xám xịt, xám ngắt, xám tro...	11	2,49%
3.8	- Màu cơ bản: Nâu	Nâu sồng, nâu đất, nâu thẫm...	10	2,26%
3.9	- Màu phái sinh: Hồng	Hồng hào, hồng thắm...	8	1,81%
3.10	- Màu phái sinh: Bạc	Bạc phếch, bạc màu...	6	1,36%
3.11	- Màu phái sinh: Cam	Cam tươi, vàng cam...	2	0,45%
3.12	- Màu của vật đại diện	Màu gạch, màu đất, màu da bò...	110	25,56%
Tổng	Tổng thể khảo sát	Ngữ liệu định danh & miêu tả	440	100%

Khảo sát sâu cơ cấu 396 từ đa tiết biểu đạt màu sắc (Bảng 2.2):

• Kiểu Từ chỉ màu + Sắc độ (xanh ngắt, vàng khè): 139 đơn vị (34,83%).
• Kiểu Từ chỉ phạm trù + Vật đại diện (màu da bò, màu hoa bưởi): 110 đơn vị (28,32%).
• Kiểu Từ chỉ màu + Vật đại diện (xanh trứng sáo, tím bằng lăng): 74 đơn vị (18,55%).
• Kiểu Từ chỉ màu + Yếu tố láy (đen đen, đo đỏ, trăng trắng): 44 đơn vị (11,03%).
• Kiểu Từ chỉ màu + Từ chỉ màu (xanh đỏ, đen trắng): 29 đơn vị (7,27%).

Dữ liệu thực nghiệm chứng minh: các từ chỉ màu cơ bản chiếm tỷ lệ áp đảo trong việc tạo sinh ẩn dụ (Xanh: 13,35%, Đỏ: 12,90%, Đen: 9,05%), trong khi các màu phái sinh (Cam: 0,45%, Bạc: 1,36%) hầu như không có năng lực tham gia vào các mô hình ánh xạ tri nhận trừu tượng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự bất cân xứng tri nhận giữa màu cơ bản và màu phái sinh: Năng lực kiến tạo ADYN tập trung tuyệt đối vào nhóm màu cơ bản. Trong 27 từ đơn tiết định danh màu, các từ gốc Hán hoặc từ vay mượn phái sinh (bạch, ô, đà, gụ, mun, cam, be) chỉ tồn tại ở lớp nghĩa miêu tả trực quan; ngược lại, các từ thuần Việt (xanh, đỏ, đen, trắng, vàng) đóng vai trò là các miền nguồn siêu hoạt động.
2. Quy luật tương ứng thuộc tính vật lý - giá trị tri nhận:
   • Thuộc tính độ sáng (Luminance): Phân cực nhị phân đạo đức và cảm xúc (TÍCH CỰC LÀ SÁNG $\leftrightarrow$ TIÊU CỰC LÀ TỐI). Trắng biểu trưng cho sự trinh bạch, thuần khiết (tâm hồn trong trắng); Đen biểu đạt sự phi pháp, tha hóa (chợ đen, xã hội đen, tín dụng đen, bôi đen bức tranh kinh tế).
   • Thuộc tính tính nhiệt (Temperature): Phân định trục sinh học và vận mệnh. Đỏ/Vàng (nhiệt ấm/dương tính) ánh xạ sang sinh lực, may mắn (vận đỏ, số đỏ, lòng son); Xanh/Xám/Bạc (nhiệt lạnh/âm tính) ánh xạ sang sự suy giảm, bất trắc (số bạc, vận xám).
3. Phát hiện mô hình ADYN giao thoa và nghịch đảo: Màu Xanh trong tiếng Việt thể hiện tính đa trị tri nhận đặc thù. Nó vừa ánh xạ đến sức sống, hy vọng và sự trường tồn (TUỔI TRẺ LÀ MÀU XANH, SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT LÀ XANH), vừa là điểm giao cắt của trạng thái suy nhược sinh lý (mặt xanh như tàu lá) hoặc cảm xúc chìm lắng (BUỒN LÀ MÀU XANH), xác nhận tính ranh mờ của lược đồ định hướng đi xuống.
4. Hiện đại hóa ánh xạ màu sắc trong kỷ nguyên truyền thông: Khảo sát 365 biểu thức truyền thông chỉ ra sự mở rộng mạnh mẽ của ADYN màu sắc sang lĩnh vực kinh tế - chính trị sinh thái: nền kinh tế xanh, công trình xanh, chuyển đổi xanh, lối sống xanh. Màu xanh từ phạm trù thực vật đã chuyển di thành ý niệm toàn cầu về phát triển bền vững.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung dữ liệu thực nghiệm tiếng Việt vào kho tàng ngôn ngữ học tri nhận thế giới, khẳng định rằng tính nghiệm thân không thuần túy là cơ chế vật lý phổ quát mà luôn được điều hòa bởi hệ thống tri thức văn hóa bản địa. Đúng như tác giả trích dẫn khẳng định:

“các từ chỉ màu cơ bản trong tiếng Việt được định nghĩa dựa trên sự so sánh một thuộc tính của màu với thuộc tính của sự vật đại diện. Nói cách khác, chúng được định nghĩa theo lối trực quan tức là chỉ ra sự vật điển hình mà từ chỉ màu đó chỉ xuất” [135; tr.88].

• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực 3 bước (Khảo sát ngữ liệu từ điển $\rightarrow$ Kiểm chứng qua văn học/báo chí $\rightarrow$ Mô hình hóa ý niệm) có thể ứng dụng trực tiếp cho việc nghiên cứu các miền nguồn khác (miền nguồn thực vật, động vật, bộ phận cơ thể người).
• Về mặt ứng dụng thực tiễn và giảng dạy: Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học vững chắc cho việc biên soạn từ điển ngữ nghĩa tri nhận; nâng cao hiệu quả giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ (VFL/VSL), giúp người học quốc tế hiểu sâu sắc các ẩn dụ văn hóa thay vì dịch nghĩa bề mặt từ vựng.
• Về mặt truyền thông và chính sách: Định hướng việc sử dụng biểu tượng màu sắc trong xây dựng thông điệp chính sách công, thiết kế nhận diện thương hiệu và truyền thông tiếp thị xã hội.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

• Phạm vi loại hình ẩn dụ: Luận án tập trung chuyên sâu vào ẩn dụ cấu trúc (structural metaphor), chưa mở rộng khảo sát thấu đáo toàn bộ các dạng thức ẩn dụ bản thể và ẩn dụ định hướng phức hợp.
• Giới hạn phương ngữ: Ngữ liệu văn học và báo chí chủ yếu phản ánh tiếng Việt toàn dân và văn hóa miền Bắc - miền Trung, chưa đi sâu khảo sát các biến thể ẩn dụ màu sắc mang đậm sắc thái phương ngữ Nam Bộ.
• Xử lý ngữ liệu thủ công: Việc phân tích 1.040 biểu thức được tiến hành bán thủ công kết hợp chuyên gia, chưa ứng dụng các công cụ Ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) quy mô lớn và thuật toán Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) đề xuất 4 hướng trọng tâm:

1. Nghiên cứu lịch đại (Diachronic Cognitive Semantics): Theo dõi sự biến đổi của ADYN màu sắc từ tiếng Việt trung đại (qua truyện thơ Nôm, văn bia) đến tiếng Việt hiện đại.
2. Ẩn dụ đa phương thức (Multimodal Metaphors): Phân tích sự kết hợp giữa ngôn ngữ màu sắc và hình ảnh trực quan trong quảng cáo số, điện ảnh và nghệ thuật thị giác.
3. Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI & NLP): Xây dựng Ontology ý niệm màu sắc phục vụ bài toán phân tích cảm xúc (Sentiment Analysis) và nhận diện ẩn dụ tự động trong các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs).
4. Nghiên cứu đối chiếu liên ngữ (Cross-linguistic Comparative Studies): Mở rộng đối chiếu hệ thống ADYN màu sắc tiếng Việt với các ngôn ngữ khu vực Đông Nam Á và ngữ hệ Nam Á.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình của Nguyễn Thị Liên tạo ra những tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Định hình tiêu chuẩn nghiên cứu cho chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh và Ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam; đóng vai trò tài liệu tham khảo bắt buộc cho các công trình nghiên cứu sau đại học về ngữ nghĩa học tri nhận.
• Ứng dụng công nghiệp & truyền thông: Hỗ trợ các chuyên gia truyền thông, giám đốc sáng tạo giải mã tầng sâu tâm lý thị giác của người tiêu dùng Việt Nam, tối ưu hóa thông điệp định vị thương hiệu trong các chiến dịch kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.
• Ảnh hưởng chính sách giáo dục: Cung cấp luận cứ khoa học để cải tiến chương trình giảng dạy phân môn Tiếng Việt trong sách giáo khoa phổ thông, đưa phương pháp tiếp cận tri nhận vào giảng dạy tu từ học và cảm thụ văn học.
• Đóng góp quốc tế: Đưa dữ liệu ngôn ngữ - văn hóa Việt Nam hội nhập vào các diễn đàn ngôn ngữ học tri nhận quốc tế, góp phần làm sáng tỏ tính đa dạng của bức tranh ngôn ngữ về thế giới.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận một khung phương pháp luận tường minh, quy chuẩn từ khâu thiết lập mô hình tri nhận đến quy trình tam giác hóa dữ liệu.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn hóa - ngôn ngữ: Sở hữu nguồn ngữ liệu đối chiếu chuẩn xác về mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ, tư duy và bản sắc văn hóa tộc người.
• Chuyên gia sáng tạo nội dung, Copywriter, SEO Specialist: Nắm vững cơ chế ẩn dụ ý niệm để sáng tạo các thông điệp truyền thông giàu sức gợi, chạm đúng cấu trúc tâm lý vô thức của độc giả.
• Nhà giáo dục và chuyên gia biên soạn giáo trình: Ứng dụng mô hình tri nhận để đổi mới phương pháp giảng dạy từ vựng, thành ngữ tiếng Việt cho học sinh và người nước ngoài học tiếng Việt.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson (1980) và Triết học Nghiệm thân (Lakoff, 1999) vào việc giải mã cơ chế nghiệm thân văn hóa (cultural embodiment) của người Việt. Luận án chứng minh sự chuyển di ý niệm màu sắc không chỉ vận hành theo quy luật sinh lý thị giác phổ quát mà bị chi phối trực tiếp bởi triết lý Âm - Dương bản địa, biến các thang đo vật lý thành các phạm trù giá trị nhân sinh.

2. Phương pháp nghiên cứu có cải tiến đột phá nào so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ phân tích từ vựng tĩnh hoặc khảo sát định tính vài văn bản văn học, luận án thực hiện tam giác hóa dữ liệu quy mô lớn (1.040 biểu thức) trên 3 trụ cột độc lập: Từ điển chuẩn mực (334 đơn vị), Tác phẩm văn học kinh điển (341 đơn vị) và Báo chí truyền thông hiện đại (365 đơn vị). Đồng thời, tác giả xây dựng ma trận phân tích định lượng 440 đơn vị từ chỉ màu sắc theo 5 kiểu cấu tạo chi tiết.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất về mặt dữ liệu?

Phát hiện về tính phân cực bất đối xứng của màu Xanh và màu Đen. Màu Xanh vừa giữ vai trò biểu tượng của sinh lực, hy vọng (TUỔI TRẺ LÀ MÀU XANH), vừa đóng vai trò điểm giao cắt của nỗi buồn chìm lắng (BUỒN LÀ MÀU XANH). Trong khi đó, màu Đen tạo ra bước chuyển di hoàn chỉnh từ phạm trù thị giác sang ý niệm về tính bất hợp pháp và suy thoái trong toàn bộ đời sống kinh tế - xã hội hiện đại (chợ đen, quỹ đen, xã hội đen, kinh tế đen).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án công khai chi tiết quy trình 3 bước xử lý ngữ liệu: (1) Trích xuất từ chỉ màu và sàng lọc tiêu chí ẩn dụ; (2) Phân loại cấu tạo ngữ pháp - ngữ nghĩa theo nhóm đơn tiết, đa tiết, vật đại diện; (3) Xác lập bảng ánh xạ tương ứng giữa thuộc tính điển dạng miền nguồn (sắc độ, độ sáng, tính nhiệt) sang từng phân nhóm miền đích cụ thể.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Hướng tới việc chuyển đổi số nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận: mở rộng xây dựng bộ ngữ đoàn ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Corpus), ứng dụng AI để tự động trích xuất ẩn dụ ý niệm từ Big Data mạng xã hội, và phát triển các nghiên cứu ẩn dụ đa phương thức (Multimodal Metaphor) kết hợp giữa văn bản, âm thanh và hình ảnh trong thời đại truyền thông số.

Kết luận

Luận án “Ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt” của Nguyễn Thị Liên là công trình khoa học xuất sắc, xác lập những dấu ấn học thuật quan trọng:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phạm trù màu sắc và ẩn dụ ý niệm, khẳng định tính ưu việt của đường hướng Ngôn ngữ học tri nhận trong việc giải mã ngữ nghĩa tiếng Việt.
2. Thiết lập thành công mô hình cấu trúc ADYN màu sắc tổng loại, chứng minh cơ chế chọn lọc thuộc tính điển dạng (sắc độ, độ sáng, tính nhiệt) từ miền nguồn màu sắc ánh xạ có hệ thống sang các miền đích con người, đời sống xã hội và tự nhiên.
3. Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn mực gồm 1.040 biểu thức ADYN và phân tích chi tiết 440 đơn vị từ ngữ màu sắc, tạo nguồn ngữ liệu quý giá cho giới nghiên cứu.
4. Làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa, chỉ ra dấu ấn sâu đậm của triết lý âm dương và nhân sinh quan nông nghiệp trong bức tranh ngôn ngữ về màu sắc của người Việt.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành đột phá giữa ngôn ngữ học tri nhận, nhân học văn hóa, truyền thông hiện đại và công nghệ trí tuệ nhân tạo xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. DẪN NHẬP Luận án được nghiên cứu dựa trên các cơ sở lý thuyết ngữ nghĩa học tri nhận: lý thuyết ADYN, một số vấn đề lý luận liên quan đến ADYN màu sắc trong ngôn ngữ. Để có cái nhìn tổng quan, trong chương này, chúng tôi tập trung làm rõ các vấn đề liên quan đến "màu sắc"” trong ngôn ngữ nói chung, ADYN màu sắc nói riêng trên thế giới và ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu được chúng tôi trình bày theo hướng từ lý thuyết đến ứng dụng nhằm thấy được sự thay đổi, phát triển trong nghiên cứu ADYN màu sắc, đồng thời tìm ra “khoảng trống” vấn đề cần giải quyết.

Thực hiện mục đích nghiên cứu đặt ra, luận án liên quan chặt chẽ đến lý thuyết ngữ nghĩa học tri nhận. Do vậy, vấn đề cơ sở lí thuyết của đề tài được chúng tôi trình bày bao gồm: cơ sở lý luận về ADYN, một số khái niệm liên quan đến ẩn dụ ý niệm, phạm trù màu sắc trong ngôn ngữ nói chung và trong tiếng Việt nói riêng, những thuộc tính của màu sắc trong mô hình tri nhận nguồn. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu về “màu sắc” trong ngôn ngữ 1.

Trên thế giới Trong ngôn ngữ học, sự ra đời của công trình Basic Color Terms: Their Universality and Evolution [140] của Berlin và Kay (1969) đã khép lại giai đoạn đối đầu của hai trường phái Tương đối (Sapir Whorf) và trường phái Phổ niệm (Berlin - Kay), mở ra giai đoạn mới với sự đa dạng về quan điểm và phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu về “màu sắc”. Trên cơ sở nghiên cứu thực nghiệm 98 ngôn ngữ, Berlin và Kay đã đưa ra nhận định quan trọng về hệ thống từ chỉ màu cơ bản trong các ngôn ngữ, giả thuyết rộng rãi rằng tất cả các ngôn ngữ đều có số lượng hạn chế từ 2 đến 11 từ chỉ màu, dự đoán hệ thống từ chỉ màu cơ bản phát triển theo hướng cố định một phần qua 7 giai đoạn: trắng và đen (I) – đỏ (II) – xanh hoặc vàng (III) – xanh lá cây và vàng (IV) – xanh lam (V) – nâu (VI) – tím, hồng, cam (VII) và màu xám là một ký tự đại diện xuất hiện ở bất cứ giai đoạn nào giữa III và VII. Các ngôn ngữ dù khác nhau về số lượng từ chỉ màu sắc, song nhận thức về màu trong các ngôn ngữ có xu hướng 9 chung là dựa trên sự nhận thức 11 phạm trù màu cơ sở, bổ sung từ chỉ màu sắc theo thứ tự nhất định. Cụ thể, mọi ngôn ngữ đều có ít nhất hai từ chỉ màu sắc, đó là đen và trắng, nếu có ba từ thì có thêm đỏ, có bốn từ thì có thêm màu xanh lá hoặc vàng, có 5 từ thì thêm cả xanh lá, vàng, có 6 từ thì thêm màu xanh da trời, có 7 từ thì thêm màu nâu, có trên 7 từ thì thêm màu tím, hồng, da cam, xám.

Giả thuyết này gây nhiều tranh cãi. Tuy nhiên, theo các nhà ngôn ngữ học, không thể phủ nhận, công trình của Berlin và Kay đã mở đường cho hướng nghiên cứu thực nghiệm phát triển lí thuyết về các phổ quát ngữ nghĩa và quá trình phát triển từ chỉ màu cơ bản dưới nhiều góc độ khác nhau. Phản biện lý thuyết phổ niệm về hệ thống từ chỉ màu, Kay và Mc Daniel (1978) trong The Linguistic Significance of the Meanings of Basic Color Terms [156]; Hardin & Maffi (1997) trong Color Categories in Thought and Language [152] đã đưa ra những kiến giải thú vị về vấn đề tên màu, phân loại từ chỉ màu sắc trong các ngôn ngữ dựa trên các quá trình sinh lý học thần kinh của con người. Theo các tác giả, có “những ràng buộc giữa các các từ chỉ màu cơ bản có thể có, và những ràng buộc này phát sinh từ cấu trúc và chức năng của hệ thống thị giác” [156; tr.

Sự khác biệt trong cách đặt tên màu giữa các ngôn ngữ do sự khác biệt trong nhận thức. Vấn đề phổ quát ngữ nghĩa và quá trình phát triển từ chỉ màu, tiếp tục được đào sâu, mở rộng trong các nghiên cứu của Biggam và Kay (2006) trong Progress in Colour Studies [141]. Tổng thuật những tiến bộ trong nghiên cứu “màu sắc”, thừa nhận các từ chỉ màu “hỗn hợp” (hồng, tím, đỏ tươi), Biggam và Kay đã chỉ ra quá trình phát triển các từ chỉ màu cơ bản mới, cho thấy vai trò của môi trường và cơ thể, điển dạng màu sắc trong kinh nghiệm con người. Hướng nghiên cứu này tiếp tục được phát triển trong các nghiên cứu của các tác giả Biggam, Hough & Simmons (2011) trong New Direction in Colour Studies [142] và những kiến giải quá trình đặt tên màu trong các ngôn ngữ cụ thể của Steinvall (2002) với English Colour Terms in Context [179]; Wu (2011) với The Evolution of Basic Color Terms in Chinese [184].

Theo hướng nghiên cứu liên ngành văn hóa - ngôn ngữ, Checvalier và Gheerbrant (1996) trong The Penguin Dictionary of Symbols [146] đã đi sâu nghiên cứu giá trị biểu trưng của màu sắc trong các nền văn hóa, lí giải khá chi tiết ý nghĩa 10 của biểu tượng màu sắc trong văn hóa các nước trên thế giới, các “màu” được “ký hiệu hóa” trong ngôn ngữ: đen, đỏ, hung, màu lục, xanh lá cây, trắng, vàng, xám, màu da cam trong các nền văn hóa, bao quát suốt chiều dài lịch sử và chiều rộng cư trú của con người. Theo các tác giả, “những giá trị ấy đã có muôn vàn ứng dụng, chúng kích thích những cái mà chúng biểu trưng: ý nghĩa vũ trụ và xuất hiện như những thần linh trong nhiều huyền thoại về nguồn gốc thế giới, ý nghĩa biểu tượng sinh học và đạo đức học, ý nghĩa tượng trưng của sắc màu cũng có thể thu nhận một giá trị tôn giáo nổi bật” [12; tr. Ý nghĩa biểu trưng của màu sắc trong văn hóa tiếp tục được các tác giả Silvestre, Cardeira và Villalva (2016) đào sâu trong công trình Colour and Colour Naming: Crosslinguistic Approaches [178] với các màu thứ cấp là tím, cam, hồng và xám trong các ngôn ngữ. Theo hướng nghiên cứu tri nhận, ứng dụng lý thuyết điển dạng, Rosch (1973) với bài viết “Natural Categories” in trong tạp chí Cognitive Psychology [175] đã khảo cứu cứ liệu màu sắc theo các quy trình: lựa chọn kích thích - nhận diện, phân loại - gọi tên, chỉ ra các đặc trưng điển dạng với ý nghĩa “ví dụ đạt nhất” của phạm trù màu sắc, cho thấy các màu trung tâm được tri giác nổi trội hơn các màu không trung tâm.

Nhìn chung, các màu trung tâm đều có tính nổi trội về tri giác - tri nhận (perceptual - cognitive salience), và liên quan đến một số hiện tượng phổ quát ngày và đêm với màu đen và trắng), mặt trời (đỏ), rau (xanh lá cây), bầu trời (xanh da trời) và mặt đất (nâu). Những nghiên cứu tiếp theo của Rosch và Carolyn (1975) về cương vị tâm lí của các màu trung tâm, hệ thống màu tiêu điểm và khả năng mở rộng khái niêm “tiêu điểm” sang các phạm trù khác, thay thế thuật ngữ “tiêu điểm” (focal colors) của Berlin và Kay bằng thuật ngữ “điển dạng” (prototype) [176] có ý nghĩa quan trọng trong việc điều chỉnh những bất cập trong nghiên cứu buổi đầu về màu sắc của Berlin và Kay, đặt nền tảng cho những nghiên cứu tri nhận luận về ADYN sau này. Lakoff (1987) trong Women, Fire, and Dangerous: What Categories Reveal about the Mind [162] đã chứng minh rằng các phạm trù chỉ màu sắc đều có các phần tử trung tâm và các thuật ngữ chỉ các phần tử này được gọi là các từ chỉ màu cơ sở. Và do đó, việc so sánh các phạm trù chỉ màu sắc trong các ngôn ngữ khác nhau là 11 khả thi.

Taylor (1995) trong công trình Linguistic Categorization Prototypes in Linguistic Theory [177] đã dành hẳn một chương để trình bày các vấn đề liên quan đến YN màu sắc. Tác giả đã sử dụng điển dạng như một phần của phạm trù hóa để mô tả các từ chỉ màu, miêu tả những phẩm chất tương tự của hai “màu” khá khác nhau. Theo Taylor, một thực thể càng gần với điển dạng, trạng thái của nó càng nằm trong phạm trù. Do đó, các từ chỉ màu cơ bản là điển dạng cho các loại màu khác nhau và chúng giữ vai trò trung tâm trong trong YN màu sắc.

Luận điểm phổ quát trong tri nhận màu sắc ngày càng được bổ sung, làm rõ trong các nghiên cứu của Lucy (1997) với bài viết “The linguistics of color” in trong Color categories in thought and language [173], Lindsey & Brown (2004), với “Color naming and color consensus: “Blue” is special” in trong Journal of vision [171] đã làm sáng rõ cơ sở nghiệm thân trong tri nhận màu sắc dựa trên các quá trình sinh lý thần kinh của con người. Giải thích cơ chế tri nhận màu sắc, Lakoff (1999) trong Philosophy in the Flesh cũng đã chỉ ra: “khoa học nhận thức đã cho chúng ta biết rằng màu sắc không tồn tại trong thế giới bên ngoài. Cơ thể và não bộ của chúng ta đã phát triển để tạo ra màu sắc” [168; tr. Về cơ bản, tri nhận màu sắc của con người dựa trên sự trải nghiệm cơ thể.

YN màu sắc có cấu trúc bên trong, với một số màu nhất định là “tiêu điểm”. Cấu trúc trung tâm – ngoại vi của các phạm trù là kết quả của các đường cong thần kinh phản hồi màu sắc trong não chúng ta [168; tr. Như vậy, vấn đề nghiên cứu về “màu sắc” trong ngôn ngữ cho đến nay ghi nhận kết quả tập trung tranh luận, phản biện làm sáng rõ lý thuyết phổ niệm của Berlin và Kay. Mặt khác, được bổ sung với những nghiên cứu theo hướng nghiên cứu văn hóa, tri nhận hiện nay.

Ở Việt Nam Nhìn chung, từ những năm 1980 của thế kỷ XX cho đến nay kết quả nghiên cứu “màu sắc” ghi nhận sự tiếp nối, phát triển của nhiều công trình, bài viết với mục đích làm rõ đặc điểm bản chất “màu sắc” trong tiếng Việt. Từ bình diện từ vựng – ngữ nghĩa, Hoàng Văn Hành (1982) trong bài viết Về cấu trúc nghĩa của tính từ tiếng Việt [32] đã đi sâu phân tích cấu trúc nghĩa của các từ chỉ màu sắc trong tiếng Việt. Căn cứ vào đặc trưng ngữ nghĩa, tác giả đã xếp các từ chỉ màu sắc vào nhóm tính từ biểu thị phẩm chất được đánh giá theo thang độ và đưa 12 ra kiến giải có giá trị về cách xác định nghĩa của chúng: “cần phải được xác định không chỉ qua chuẩn tiểm tàng mà còn qua cả phần đối cực của nó” [32; tr.