Luận án tiến sĩ nghiên cứu văn bia phật giáo thế kỷ xvii xviii tỉnh bắc ninh

Luận án tiến sĩ phân tích nghiên cứu văn bia phật giáo thế kỷ xvii xviii tỉnh bắc ninh, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Nguyễn Quang Hà
• Người hướng dẫn: GS. Đinh Khắc Thuân
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Nghiên Cứu Văn Bia Phật Giáo Thế Kỷ XVII - XVIII Tỉnh Bắc Ninh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận án tiến sĩ nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh

Luận án tiến sĩ "Nghiên cứu văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh" của tác giả Nguyễn Quang Hà là một công trình nghiên cứu quan trọng, nhằm làm rõ giá trị văn hóa và lịch sử của văn bia Phật giáo tại tỉnh Bắc Ninh trong hai thế kỷ XVII và XVIII. Tác phẩm không chỉ tập trung vào việc khảo sát các văn bia mà còn phân tích sự phát triển của Phật giáo trong bối cảnh lịch sử xã hội của địa phương. Bắc Ninh, với vị trí địa lý và lịch sử phong phú, đã trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng, nơi lưu giữ nhiều di sản văn hóa quý giá.

1.1. Ý nghĩa của nghiên cứu văn bia Phật giáo

Nghiên cứu văn bia Phật giáo không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử phát triển của Phật giáo tại Bắc Ninh mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của địa phương. Văn bia là nguồn tư liệu quý giá, phản ánh đời sống tâm linh và văn hóa của người dân qua các thời kỳ.

1.2. Lịch sử hình thành văn bia Phật giáo tại Bắc Ninh

Văn bia Phật giáo tại Bắc Ninh có nguồn gốc từ thời kỳ Bắc thuộc, khi nơi đây trở thành một trong những trung tâm Phật giáo quan trọng. Qua các thời kỳ, văn bia đã ghi lại những sự kiện lịch sử, những đóng góp của các vị cao tăng và tầng lớp quý tộc trong việc xây dựng và trùng tu các ngôi chùa.

II. Những thách thức trong nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh

Mặc dù có nhiều tài liệu và di sản văn hóa phong phú, việc nghiên cứu văn bia Phật giáo tại Bắc Ninh vẫn gặp phải nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt tài liệu và thông tin về các văn bia, đặc biệt là những văn bia có niên đại từ thời kỳ Đinh - Tiền Lê và triều đại nhà Lý. Điều này gây khó khăn cho việc xác định nguồn gốc và giá trị của các văn bia hiện có.

2.1. Thiếu hụt tài liệu và thông tin

Nhiều văn bia quan trọng đã bị thất lạc hoặc không còn tồn tại, khiến cho việc nghiên cứu gặp khó khăn. Các tài liệu hiện có chủ yếu tập trung vào thời kỳ Lê Trung Hưng, trong khi các giai đoạn trước đó vẫn chưa được khai thác đầy đủ.

2.2. Khó khăn trong việc phân loại và phân tích văn bia

Việc phân loại và phân tích các văn bia Phật giáo đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về ngôn ngữ Hán Nôm và lịch sử văn hóa. Điều này tạo ra rào cản cho nhiều nhà nghiên cứu, đặc biệt là những người mới bắt đầu trong lĩnh vực này.

III. Phương pháp nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh hiệu quả

Để nghiên cứu văn bia Phật giáo tại Bắc Ninh một cách hiệu quả, tác giả đã áp dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích văn bản và nghiên cứu liên ngành. Việc kết hợp các phương pháp này giúp tạo ra cái nhìn toàn diện về văn bia và bối cảnh lịch sử của chúng.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa là bước quan trọng trong việc thu thập dữ liệu về các văn bia. Tác giả đã tiến hành khảo sát nhiều ngôi chùa và di tích lịch sử tại Bắc Ninh để ghi nhận và thu thập thông tin về các văn bia còn tồn tại.

3.2. Phân tích văn bản và ngữ nghĩa văn bia

Phân tích văn bản giúp hiểu rõ hơn về nội dung và ngữ nghĩa của các văn bia. Tác giả đã áp dụng các phương pháp phân tích ngữ nghĩa để làm rõ các thông điệp và giá trị văn hóa được ghi lại trong văn bia.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh

Nghiên cứu văn bia Phật giáo không chỉ có giá trị về mặt lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của các di tích Phật giáo tại Bắc Ninh, đồng thời góp phần vào việc phát triển du lịch văn hóa tại địa phương.

4.1. Bảo tồn di sản văn hóa

Kết quả nghiên cứu sẽ giúp các cơ quan chức năng có cơ sở để xây dựng các kế hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, đặc biệt là các văn bia Phật giáo tại Bắc Ninh.

4.2. Phát triển du lịch văn hóa

Nghiên cứu văn bia Phật giáo có thể tạo ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa tại Bắc Ninh, thu hút du khách đến tham quan và tìm hiểu về lịch sử và văn hóa Phật giáo của địa phương.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu văn bia Phật giáo Bắc Ninh

Luận án tiến sĩ "Nghiên cứu văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh" không chỉ đóng góp vào kho tàng tri thức về văn hóa Phật giáo mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong tương lai. Việc tiếp tục khai thác và nghiên cứu các văn bia còn lại sẽ giúp làm sáng tỏ hơn nữa lịch sử và văn hóa của tỉnh Bắc Ninh.

5.1. Đánh giá tổng quan về nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng văn bia Phật giáo tại Bắc Ninh là một nguồn tư liệu quý giá, cần được bảo tồn và nghiên cứu một cách hệ thống. Những kết quả đạt được từ luận án sẽ là nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các văn bia chưa được khai thác, cũng như mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các lĩnh vực liên quan khác như lịch sử, văn hóa và xã hội của Bắc Ninh trong các thế kỷ tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận gồm có 3 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan về nghiên cứu văn bia Bắc Ninh và văn bia Phật giáo - Những vấn đề đặt ra Trong chƣơng này, trƣớc khi giới thiệu về vị trí địa lý, sự diên cách địa lý của tỉnh Bắc Ninh, chúng tôi tiến hành giới thuyết một số khái niệm cơ bản về văn bia, văn bia Phật giáo tình hình nghiên cứu văn bia Việt Nam nói chung cũng nhƣ văn bia Phật giáo tỉnh Bắc Ninh nói riêng, tiếp theo là một số nhận xét về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài và một số vấn đề liên quan đến định hƣớng nghiên cứu của luận án. Chƣơng 2: Khảo sát văn bản văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh Trong chƣơng 2 tác giả giới thiệu bƣớc đầu về tình hình di tích Phật giáo tỉnh Bắc Ninh (hiện nay) trong bối cảnh chung của các loại hình di tích khác trong toàn tỉnh. Tiếp đến là việc khảo sát về sự phân bố văn bia Phật giảo của tỉnh Bắc Ninh theo thời gian (phân chia theo thế kỷ, theo niên hiệu) và phân chia theo không gian (theo đơn vị hành chính các huyện trong tỉnh). Trong chƣơng này, tác giả cũng tiến hành khảo sát về đặc điểm văn bản của văn bia Phật giáo với những đặc trƣng nhƣ văn tự, chữ húy, những lƣu ý về văn bản học (ngụy tạo) và tác giả biên soạn văn bia.

Chƣơng 3: Quá trình hình thành và phát triển của một số ngôi chùa tiêu biểu thế kỷ XVII – XVIII tỉnh Bắc Ninh Trƣớc hết, tác giả giới thiệu sơ qua về tình hình những di tích Phật giáo và những văn bia Phật giáo trƣớc Tk XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh để thấy đƣợc sự phát 6 triển có tính kế thừa, tiếp nối liên tục của một số di tích Phật giáo ở tỉnh Bắc Ninh. Qua tƣ liệu văn bia, tác giả trình bày về quá trình xây dựng, trùng tu một số ngôi chùa tiêu biểu của tỉnh Bắc Ninh nhƣ chùa Dâu, chùa Bút Tháp, chùa Hàm Long, chùa Phật Tích. và một số ngôi chùa khác. Tác giả cũng kiến giải nguyên nhân của việc xây dựng, trùng tu ở thế kỷ XVII - XVIII là do các nguyên nhân khác nhau nhƣ: Thiên nhiên hủy hoại, chiến tranh tàn phá những ngôi danh lam cổ tự.

Từ các cứ liệu của văn bia Phật giáo, tác giả cũng trình bày về quy mô, hệ thống tƣợng thờ,. vai trò của nó đối với đời sống cộng đồng và đặc biệt là sự đóng góp xây dựng của tầng lớp quý tộc Lê - Trịnh đối với sự phát triển của Phật giáo nói chung và các ngôi chùa lớn ở Bắc Ninh nói riêng. Chƣơng 4: Văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh góp phần nghiên cứu vấn đề tông phái, sƣ tổ và văn hóa Phật giáo Qua các nguồn tƣ liệu văn bia và các tƣ liệu bổ trợ khác, tác giả bƣớc đầu giới thiệu về một số vị sƣ tổ, hành trạng, tông phái cùng một số nét sinh hoạt văn hóa Phật giáo độc đáo của Bắc Ninh thế kỷ XVII - XVIII nhƣ Phật giáo gắn liền với tín ngƣỡng nông nghiệp. KẾT LUẬN DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 7 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU VĂN BIA PHẬT GIÁO VÀ VĂN BIA TỈNH BẮC NINH, NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA Trƣớc hết, luận án xác định một số khái niệm đồng thời khái quát về lịch sử hình thành, diên cách tỉnh Bắc Ninh trong lịch sử.

Điều đó, giúp cho ngƣời đọc hình dung đƣợc bề dày lịch sử của tỉnh Bắc Ninh cũng nhƣ tình hình các di tích lịch sử của tỉnh trong đó có di tích Phật giáo. Đồng thời hệ thống tình hình nghiên cứu văn bia tỉnh Bắc Ninh và văn bia Phật giáo Bắc Ninh thế kỷ XVII – XVIII. Trên cơ sở đó, định ra vấn đề cần đi sâu nghiên cứu. Khái lược phân loại theo loại hình văn bia nói chung Ở Việt Nam hiện nay, tồn tại hai loại hình chữ viết văn bia thời Cổ trung đại: Đó là loại hình chữ Sancrit (Phạn) của ngƣời Chăm (Chămpa) có sớm nhất có từ Tk III CN) và loại hình chữ khối vuông, chịu ảnh hƣởng từ văn hóa Trung Hoa.

Ở đây, chúng tôi chỉ đề cập đến loại hình văn hóa khối chữ vuông (chữ Hán - Nôm) đƣợc hình thành và phát triển từ lâu đời trên đất nƣớc Trung Hoa rồi đƣợc truyền nhập vào Việt Nam qua quá trình lịch sử. Chữ Hán đã đƣợc ra đời từ thời nhà Thƣơng (Tk XVII - XI TCN) viết trên mai rùa, xƣơng thú… đƣợc dùng nhiều trong đời sống tín ngƣỡng, tôn giáo và đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội. Theo học giả Chu Kiếm Tâm 朱劍心 trong tác phẩm Kim thạch học 金石学 thì văn khắc trên đá đƣợc chia làm các loại: Khắc Thạch; Bi kiệt 碑竭; Thuật đức 述德; Khắc công 刻功; Kỷ sự 紀事; Toản ngôn 纂言; Mộ chí 墓誌… Trong văn bia Phật giáo thế kỷ XVII - XVIII tỉnh Bắc Ninh, về cơ bản chúng tôi phân chia thành các loại hình sau: - Văn bia xây dựng, trùng tu: là những văn bia ghi về quá trình xây dựng, trùng tu một số hạng mục công trình của chùa. - Văn bia cung tiến: Loại văn bia cung tiến thực chất có quan hệ mật thiết với loại bia trùng tu.

Bởi khi trùng tu, cần phải huy động sức ngƣời, sức của, tiềm lực kinh tế. Trên thực tế, ngƣời viết văn bia muốn thể hiện sự quan tâm đến quá trình 8 kiến thiết, xây dựng và lịch sử hình thành thì đặt tiêu đề bia là xây dựng, trùng tu. Trên thực tế, rất hiếm có những văn bia chỉ mô tả quy mô, diện mạo trùng tu di tích mà không ghi kè theo danh sách ngƣời cugn tiến. Chính vì thế việc phân chia giữa hai loại văn bia trùng tu và cung tiến chỉ có ý nghĩa tƣơng đối.

- Văn bia ghi về tiểu sử, hành trạng: Loại văn bia này cũng thƣờng hay gặp đối với những ngƣời có công xây dựng kiến thiết hoặc những vị Sƣ có công lao trụ trì, ngƣời đỗ đạt, hoặc những ngƣời có địa vị cao trong xã hội có đóng góp quan trọng đối với danh lam cổ tự. - Văn bia ghi về việc gửi giỗ, cúng Hậu: Đây là những loại hình văn bia phổ biến, chiếm số lƣợng lớn đƣợc lƣu giữ trong những ngôi chùa. Về bản chất, loại văn bia này đƣợc coi nhƣ là những “văn bản hợp đồng”, những bản “khế ƣớc” về kinh tế giữa một cá nhân, một gia đình đối với cộng đồng, tổ chức xã hội. Do hoàn cảnh đặc biệt, họ không có con nối dõi hoặc không có con trai nên đã đóng góp tiền để sau này khi chết đi đƣợc cộng đồng làm giỗ ở chùa.

Đặc biệt, những ngƣời có nhiều ruộng đất, nhiều tiền của cúng vào chùa đƣợc gọi là Hậu Phật, cúng vào đình làng đƣợc gọi là Hậu Thần. Vì thế, có ngƣời vừa gửi giỗ vào chùa vừa gửi giỗ vào đình, vừa trở thành Hậu thần vừa trở thành Hậu Phật. - Bia tháp: Tháp nơi yên nghỉ, trữ xá lỵ của các vị tăng, ni, trong tiếng Phạn gọi là Đổ ba 睹婆 hoặc Tốt đổ ba 窣睹婆 Sputra. Về hình thức, bia tháp cũng rất đa dạng, có bia tháp kiêm luôn bia ghi về tiểu sử, hành trạng nhƣng cũng có bia chỉ ghi rất đơn giản họ tên thế danh, pháp danh, ngày sinh, ngày hoá(viên tịch).

Có những bia kiêm gồm cả những bài minh, tán thán công đức nên gọi là “Bi tháp tịnh minh” hoặc gọi tắt là “tháp minh”. Có một số tháp, trên thân còn ghi tiểu sử, hành trạng và công đức của những vị tăng, ni sau khi viên tịch. Tiếp đó, có khi lại ghi danh sách những vị đệ tử, những vị nối pháp… Nhƣ thế, nội dung của bia tháp hay bia tiểu sử, hành trạng có khi lại cung cấp nhiều thôn tin khác nhau. Vì vậy, sự phân chia theo loại hình trên chỉ có ý nghĩa rất tƣơng đối nhƣ một thao tác trong quá trình nghiên cứu.

Với cách phân loại văn bia khá chi tiết và định danh tên gọi văn bia khá cụ thể nên có thể nói, loại hình văn bia tồn tại cho đến ngày nay rất đa dạng, phong phú. Cho đến hiện nay, số liệu thống kê chƣa đầy đủ, số lƣợng văn bia trên đất nƣớc 9 Việt Nam có khoảng hơn 50.000 đơn vị thác bản. Chỉ tính riêng toàn bộ tổng thể số văn bia mà FEEO đã sƣu tầm ở Bắc Ninh vào đầu Tk XX là khoảng hơn 1000 văn bia1. Vị trí địa lý và lịch sử hình thành tỉnh Bắc Ninh Lịch sử hình thành của tỉnh Bắc Ninh hiện nay (xứ Kinh Bắc xƣa) trải qua một quá trình lâu đời gắn liền với nền Văn minh sông Hồng.

Luy Lâu từng là một trong những trung tâm kinh tế - chính trị, tôn giáo cổ xƣa nhất của Việt Nam nằm trọn trong khu vực của các xã Khƣơng Tự, Tam Á, Trí Quả thuộc huyện Thuận Thành. Từ mấy nghìn năm trƣớc, ngƣời Việt cổ đã cƣ trú và lập làng ở ven sông Cầu, sông Dâu, sông Đuống, sông Ngũ Huyện Khê, sông Tiêu Tƣơng… sống chủ yếu bằng canh tác nông nghiệp kết hợp làm nghề thủ công. Hàng loạt di vật nhƣ trống đồng, dao găm, rìu, giáo, mảnh giáp bằng đồng với những hoa văn độc đáo đƣợc tìm thấy ở các di tích Lãng Ngâm, Đại Lai (huyện Gia Bình); các xã Đại Trạch, Quả Cảm (huyện Thuận Thành)… Mảnh khuôn đúc trống đồng trong thành cổ Luy Lâu đã chứng tỏ ngƣời xứ Bắc đã có nghề đúc đồng rất sớm và tinh xảo đồng thời chứng minh trống đồng là hiện vật có tính chất bản địa. Ngoài ra, các ngành nghề khác nhƣ chế tác các đồ trang sức, nghề làm gốm cũng rất phát triển.

Tỉnh Bắc Ninh cũng là một trong những địa phƣơng để lại nhiều di tích lịch sử tiêu biểu phản ánh quá trình hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam qua các di tích thuộc giai đoạn tiền sơ sử nhƣ di tích về: Kinh Dƣơng Vƣơng, Lạc Long Quân, Âu Cơ, Thánh Gióng, các tƣớng của Hai Bà Trƣng và nhiều nhân vật lịch sử khác thời Bắc thuộc, Lý - Trần - Lê. Phía Tây và Tây Nam của tỉnh Bắc Ninh giáp với thủ đô Hà Nội, phía Bắc giáp với địa bàn tỉnh Bắc Giang, phía Đông và Đông Nam giáp với tỉnh Hải Dƣơng, phía Nam giáp tỉnh Hƣng Yên. Ngoài ra, Bắc Ninh còn nằm trên 2 hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh và Nam Ninh - Lạng Sơn - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh.