Luận án tiến sĩ luật học giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng từ thực tiễn xét xử giám đốc thẩm tái thẩm của toàn án nhân dân tối cao

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng từ thực tiễn xét xử giám đốc, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Phạm Văn Lợi
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay từ thực tiễn xét xử TAND Tối cao
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng
• 1.4. Tình hình nghiên cứu về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm trong tố tụng dân sự
• 1.5. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án
• 1.6. Những kết quả của các công trình nghiên cứu mà tác giả sẽ kế thừa
• 1.7. Những vấn đề mà luận án tiếp tục nghiên cứu
• 1.8. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu
• 1.9. Lý thuyết nghiên cứu của đề tài. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu của đề tài
• 1.10. Hướng tiếp cận nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP HỢP ĐỒNG BẢO LÃNH TIỀN VAY TẠI TỔ CHỨC TÍN DỤNG THEO THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm của tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng
• 2.2. Những vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ XÉT XỬ GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM ĐỐI VỚI TRANH CHẤP HỢP ĐỒNG BẢO LÃNH TIỀN VAY TẠI TỔ CHỨC TÍN DỤNG TỪ THỰC TIỄN CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
• 3.1. Thực trạng pháp luật và thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng ở Việt Nam
• 3.2. Thực trạng pháp luật về xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng
• 3.3. Thực tiễn xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm đối với tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng tại Tòa án nhân dân tối cao
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT, NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐỐI VỚI HỢP ĐỒNG BẢO LÃNH TIỀN VAY TẠI TỔ CHỨC TÍN DỤNG THEO THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
• 4.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm
• 4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm
• 4.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm tại Tòa án nhân dân tối cao
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH SÁCH CÁC CHUYÊN GIA ĐƯỢC HỎI, PHỎNG VẤN
• PHỤC VỤ LUẬN ÁN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài luận án

Chương này tập trung phân tích tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại các tổ chức tín dụng. Các nghiên cứu trước đây đã đề cập đến khái niệm, đặc điểm của hợp đồng bảo lãnh, cũng như các vấn đề pháp lý xung quanh việc giải quyết tranh chấp. Tác giả kế thừa các kết quả nghiên cứu trước và xác định những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, bao gồm cơ sở lý luận, thực trạng pháp luật và thực tiễn xét xử tại TAND Tối cao.

1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng

Các nghiên cứu trước đây đã làm rõ khái niệm và đặc điểm của bảo lãnh tiền vay. Bảo lãnh được xem là một biện pháp bảo đảm đối nhân, trong đó người thứ ba cam kết thực hiện nghĩa vụ thay cho bên vay. Tuy nhiên, một số nghiên cứu cũng chỉ ra rằng bảo lãnh có thể mang tính đối vật khi người bảo lãnh sử dụng tài sản của mình để đảm bảo nghĩa vụ. Điều này phản ánh sự phát triển của pháp luật dân sự trong việc điều chỉnh các quan hệ bảo lãnh.

1.2. Tình hình nghiên cứu về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay

Các nghiên cứu về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tập trung vào thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm. Các tác giả đã chỉ ra những hạn chế trong quy định pháp luật hiện hành, đặc biệt là sự chồng chéo và thiếu nhất quán trong quy trình xét xử. Điều này dẫn đến tình trạng tồn đọng đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm, ảnh hưởng đến hiệu quả giải quyết tranh chấp.

II. Những vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay

Chương này làm rõ các vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại các tổ chức tín dụng. Tác giả phân tích khái niệm, đặc điểm của tranh chấp hợp đồng bảo lãnh, cũng như các nguyên tắc pháp lý áp dụng trong quá trình giải quyết tranh chấp. Đồng thời, chương này cũng đề cập đến vai trò của TAND Tối cao trong việc đảm bảo tính thống nhất và công bằng trong xét xử.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay

Tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay phát sinh khi có sự vi phạm nghĩa vụ từ một trong các bên tham gia hợp đồng. Đặc điểm của loại tranh chấp này là tính phức tạp cao do liên quan đến nhiều chủ thể và tài sản bảo đảm. Việc giải quyết tranh chấp đòi hỏi sự áp dụng linh hoạt các quy định của pháp luật dân sự và luật hợp đồng.

2.2. Nguyên tắc giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay

Nguyên tắc giải quyết tranh chấp bao gồm đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên, tuân thủ quy trình tố tụng và áp dụng thống nhất các quy định pháp luật. TAND Tối cao đóng vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn và đảm bảo tính thống nhất trong xét xử các vụ án tranh chấp hợp đồng bảo lãnh.

III. Thực trạng pháp luật và thực tiễn xét xử tại TAND Tối cao

Chương này phân tích thực trạng pháp luật và thực tiễn xét xử các vụ án tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại TAND Tối cao. Tác giả chỉ ra những bất cập trong quy định pháp luật hiện hành, cũng như những khó khăn trong quá trình áp dụng thực tiễn. Đồng thời, chương này cũng đánh giá hiệu quả của các quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm trong việc giải quyết tranh chấp.

3.1. Thực trạng pháp luật về xét xử giám đốc thẩm tái thẩm

Pháp luật hiện hành quy định về thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm còn nhiều điểm chồng chéo, thiếu rõ ràng. Điều này dẫn đến tình trạng kháng nghị tràn lan, ảnh hưởng đến hiệu quả giải quyết tranh chấp. Cần có sự hoàn thiện các quy định để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong xét xử.

3.2. Thực tiễn xét xử tại TAND Tối cao

Thực tiễn xét xử tại TAND Tối cao cho thấy, các vụ án tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay thường kéo dài và phức tạp. Các quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính thống nhất và công bằng, tuy nhiên vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục.

IV. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật

Chương này đề xuất các phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại các tổ chức tín dụng. Tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của việc sửa đổi các quy định pháp luật hiện hành, cũng như nâng cao hiệu quả của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm tại TAND Tối cao.

4.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật

Cần sửa đổi các quy định về hợp đồng bảo lãnh và thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm để đảm bảo tính thống nhất và minh bạch. Đồng thời, cần bổ sung các quy định về bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia hợp đồng, đặc biệt là bên bảo lãnh và bên nhận bảo lãnh.

4.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp

Để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp, cần tăng cường năng lực của các cơ quan tư pháp, đặc biệt là TAND Tối cao. Đồng thời, cần áp dụng các biện pháp rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài luận án. Chương 2: Những vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Chương 3: Thực trạng pháp luật về xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm đối với tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại TCTD từ thực tiễn của Tòa án nhân dân tối cao. Chương 4: Giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp đối với hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm tại Tòa án nhân dân tối cao.

7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng 1.Về khái niệm, đặc điểm của bảo lãnh Khái niệm bảo lãnh nêu trong một số công trình khoa học [88, tr.101] của các tác giả Nguyễn Mạnh Bách, Nguyễn Ngọc Điện, Lê Thị Thu Thủy và trong Luật La Mã, Quốc triều Hình luật…đều có nội hàm là việc người thứ ba cam kết bảo đảm cho nghĩa vụ của người có nghĩa vụ; và bảo lãnh là một hợp đồng giữa người bảo lãnh với người nhận bảo lãnh. Đặc điểm của bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng: - Bảo lãnh là biện pháp bảo đảm đối nhân: Tác giả Nguyễn Mạnh Bách viết, “Ngày nay, sự bảo lãnh ít thông dụng, mỗi khi giao kết trái chủ thường đòi hỏi một bảo đảm đối vật trên tài sản của trái hộ, bảo đảm này hữu hiệu hơn sự bảo lãnh ” [1, tr.

Tác giả Nguyễn Thị Nga cũng gián tiếp thừa nhận bảo lãnh là biện pháp bảo đảm đối nhân khi nhận định “…Đây là biện pháp bảo đảm mang tính đối nhân…. Nghĩa là bên cho vay bỏ ra một khoản tiền vay cho bên kia và khoản vay đó được bảo đảm thông qua [lời hứa] của chủ thể thứ ba…” [81, tr.20]; tác giả Phạm Văn Đàm khẳng định “…so với các biện pháp bảo đảm khác như cầm cố, thế chấp, bảo lãnh là biện pháp bảo đảm đối nhân…” [46, tr. Tác giả Trương Thanh Đức khi nghiên cứu về bảo lãnh có đưa ra kiến nghị, “Về biện pháp bảo lãnh: Đề nghị sửa đổi Bộ luật Dân sự theo hướng, quy định rõ bảo lãnh là biện pháp bảo đảm bằng tài sản của bên thứ ba, nhưng không đưa tài sản vào cầm cố, thế chấp” [168]. 8 Ngược lại, các tác giả Lê Thị Thu Thủy, Nguyễn Anh Sơn cho rằng, trong lĩnh vực hoạt động cho vay của ngân hàng, tổ chức tín dụng Việt Nam theo pháp luật hiện hành không chỉ thuần túy là biện pháp bảo đảm đối nhân mà còn có thể là bảo lãnh đối vật, bởi lẽ người bảo lãnh cũng có thể phải thế chấp hoặc cầm cố tài sản thuộc sở hữu của mình để đảm bảo thanh toán cho người được bảo lãnh.

Trường hợp thứ hai chính là bảo lãnh bằng tài sản của bên thứ ba [150, tr. Đồng tình với quan điểm này, tác giả Nguyễn Ngọc Điện có góc nhìn so sánh, theo nghĩa nguyên thủy của bảo lãnh trong Luật La tinh cổ thì bảo lãnh là hoàn toàn đối nhân, nhưng quá trình sau này, tại Pháp các học thuyết pháp lý và Án lệ đã chấp nhận hình thức bảo lãnh đối vật (Cautionnement réel) và thực tế, bảo lãnh đối vật mới là hình thức được ưa chuộng [42, tr. Tác giả Nguyễn Thúy Hiền diễn giải rõ hơn, “Nhằm giảm sự khác biệt so với pháp luật của các nước trong quá trình hội nhập quốc tế, BLDS năm 2005 chuyển bảo lãnh bằng tài sản cụ thể trong BLDS 1995 thành cầm cố, thế chấp bằng tài sản của người thứ ba. Từ đó, không còn quy định về bảo lãnh bằng quyền sử dụng đất trong Luật Đất đai năm 2003, mà được chuyển thành thế chấp quyền sử dụng đất của người thứ ba và pháp luật về đăng ký giao dịch bảo đảm không quy định đăng ký bảo lãnh” [171].

Như vậy, về mặt lý luận thì trên thế giới cũng đã có những trường phái luật theo xu hướng xác định bảo lãnh có thể là biện pháp bảo đảm đối vật. Ở Việt Nam, khi xây dựng BLDS năm 1995 đã đi theo hướng này, tuy nhiên từ năm 2005 khi sửa đổi BLDS 1995 thì bảo lãnh lại được quy định theo hướng là biện pháp bảo đảm đối nhân. - Quan hệ bảo lãnh tồn tại dưới dạng hợp đồng giữa bên bảo lãnh và bên nhận bảo lãnh: Ngay trong khái niệm bảo lãnh của một số nước như La Mã, Pháp, Đức đều thể hiện, bảo lãnh đảm bảo nghĩa vụ dân sự là một hợp đồng. Bộ luật Dân sự Nhật Bản, Thái Lan cũng quy định về hình thức của 9 hợp đồng bảo lãnh phải bằng văn bản.

Đặc biệt, Bộ luật Dân sự Pháp còn yêu cầu người bảo lãnh phải viết tay giá trị số tiền cam kết bảo lãnh bằng số và bằng chữ. Bộ luật Dân sự Campuchia còn thừa nhận tính pháp lý của hợp đồng bảo lãnh được thể hiện bằng lời nói, mặc dù tính pháp lý của loại hợp đồng này là không cao [9]. Tác giả cuốn sách “The Modern Contract of Guarantee” (2003) (hợp đồng bảo lãnh hiện đại) cho rằng, “về nguyên tắc hợp đồng bảo lãnh không nhất thiết phải tồn tại dưới dạng văn bản, nhưng để có bằng chứng cụ thể và có giá trị đối với người thứ ba thì hợp đồng bảo lãnh phải được lập dưới dạng văn bản”. UNCITRAL lại khuyến nghị, “Luật nên quy định hợp đồng bảo đảm có thể bằng miệng nếu bên nhận bảo đảm chiếm hữu tài sản bảo đảm” [200].

Trong bảo lãnh bảo đảm nghĩa vụ dân sự thì nhiều nhà nghiên cứu ở Việt Nam đồng tình với quan điểm của các tác giả Phạm Văn Tuyết và Lê Thị Kim Giang “về bản chất thì quan hệ bảo lãnh là một loại giao dịch dân sự, quan hệ giữa người bảo lãnh với người nhận bảo lãnh là một hợp đồng” [149, tr. Tác giả Võ Đình Toàn phân tích rõ hơn, thực tiễn pháp lí, quan niệm hợp đồng bảo lãnh là quan hệ hợp đồng là tư tưởng phổ biến;… Đối với cam kết bảo lãnh mà bên bảo lãnh đưa ra thì về bản chất pháp lí đó là dự thảo hợp đồng, nếu không được bên nhận bảo lãnh chấp nhận thì quan hệ bảo lãnh không được thiết lập; hợp đồng bảo lãnh bắt buộc phải có hai bên: bên bảo lãnh và bên nhận bảo lãnh [148, tr 41-46]. Cùng chung quan điểm về vấn đề này, tác giả Nguyễn Ngọc Điện khẳng định, “Bảo lãnh là một quan hệ pháp luật hình thành do sự gặp gỡ ý chí giữa người bảo lãnh với người nhận bảo lãnh. Đó thực sự là một hợp đồng chứ không phải là loại giao dịch một bên.

Tuy nhiên, hợp đồng bảo lãnh là giao ước đơn vụ: chỉ có người bảo lãnh là người có nghĩa vụ…” [ 42, tr. 10 Tác giả Bùi Đức Giang viết, “Nhìn chung, dù được thể hiện bằng hình thức văn bản nào đi chăng nữa (hợp đồng bảo lãnh, thư bảo lãnh, quyết định bảo lãnh,v.v…) thì phải nhìn nhận cam kết bảo lãnh (văn bản bảo lãnh) là hợp đồng chứ không phải là một hành vi pháp lý đơn phương ” [54, tr. Tác giả Lê Thị Thu Thủy cũng có chung quan điểm này [150, tr. Tác giả Trương Thanh Đức cũng cho rằng, “ở Việt Nam, mặc dù bảo lãnh chỉ là một biện pháp bảo đảm gắn với hợp đồng làm phát sinh nghĩa vụ chính, nhưng bảo lãnh có đầy đủ các yếu tố của một hợp đồng, nhưng trong khoảng thời gian dài biện pháp bảo lãnh không được gắn tên hợp đồng” [50, tr.

Tuy nhiên, tác giả Lê Nguyên quan niệm, “hành vi phát hành cam kết bảo lãnh của bên bảo lãnh là hành vi pháp lý đơn phương, không phải hợp đồng” [83, tr. Về hình thức tồn tại của hợp đồng bảo lãnh, tác giả Trương Thanh Đức cho rằng, bảo lãnh là một trong 6 biện pháp bảo đảm luật buộc phải được lập thành văn bản và điều này còn có điểm chưa hợp lý [50, tr. Đồng tình với quan điểm hợp đồng bảo lãnh phải được lập thành văn bản (có thể lập riêng hoặc trong cùng với hợp đồng tín dụng) và có thể phải được công chứng, chứng thực, còn có các tác giả Phạm Văn Tuyết, Lê Kim Giang [149, tr.158], tác giả Phạm Văn Đàm [46, tr. Về việc đăng ký biện pháp bảo đảm, tác giả Lê Thị Thu Thủy cho rằng, pháp luật quy định chủ thể của hợp đồng bảo lãnh có quyền thỏa thuận về việc đăng ký hay không đăng ký hợp đồng và việc không đăng ký không ảnh hưởng đến hiệu lực của hợp đồng bảo lãnh.

Tương tự áp dụng đối với việc công chứng, chứng thực hợp đồng bảo lãnh [150, tr. Tác giả Phạm Văn Đàm cũng cho rằng, trong trường hợp pháp luật có quy định thì hợp đồng bảo lãnh phải được công chứng, chứng thực; về vấn đề hợp đồng bảo lãnh có phải đăng ký giao dịch bảo đảm hay không thì tác giả theo hướng bản chất của bảo lãnh là đối nhân, nên không phải đăng ký giao dịch bảo đảm [46, tr. Những nội dung chính của quan hệ bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng 1. Chủ thể của quan hệ bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng Như đã trình bày ở phần trên của luận án [tr.10], quan hệ bảo lãnh được xác định là một hợp đồng và đây là hợp đồng được giao kết giữa bên nhận bảo lãnh và bên bảo lãnh.

Đối với bên bảo lãnh: Tác giả Phạm Văn Đàm cho rằng, “luật của Pháp đặc biệt chú ý đến khả năng có tài sản để thực hiện nghĩa vụ của người bảo lãnh” [46, tr. Pháp luật Nhật Bản cũng quy định, để xác lập biện pháp bảo lãnh thì người bảo lãnh phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và có đầy đủ các phương tiện để thực hiện trái vụ. Tương tự, Bộ luật Dân sự của Campuchia cũng quy định về năng lực và khả năng thanh toán nợ của người bảo lãnh [46, tr.64] Ở Việt Nam, tác giả Phạm Văn Tuyết, Lê Kim Giang cho rằng, “Đối với bảo lãnh dân sự, bên bảo lãnh có thể là bất kỳ tổ chức, cá nhân nào đủ năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự. Bên bảo lãnh không phải tuân thủ bất kỳ điều kiện nào khác của pháp luật ngoài việc được bên nhận bảo lãnh đồng ý đưa ra cam kết bảo lãnh” [149, tr.