Luận án tiến sĩ luật học giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng từ thực tiễn xét xử giám đốc thẩm tái thẩm của toàn án nhân dân tối cao

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng từ thực tiễn xét xử giám đốc, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Phạm Văn Lợi
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay từ thực tiễn xét xử TAND Tối cao
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng
• 1.4. Tình hình nghiên cứu về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm trong tố tụng dân sự
• 1.5. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án
• 1.6. Những kết quả của các công trình nghiên cứu mà tác giả sẽ kế thừa
• 1.7. Những vấn đề mà luận án tiếp tục nghiên cứu
• 1.8. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu
• 1.9. Lý thuyết nghiên cứu của đề tài. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu của đề tài
• 1.10. Hướng tiếp cận nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP HỢP ĐỒNG BẢO LÃNH TIỀN VAY TẠI TỔ CHỨC TÍN DỤNG THEO THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm của tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng
• 2.2. Những vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ XÉT XỬ GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM ĐỐI VỚI TRANH CHẤP HỢP ĐỒNG BẢO LÃNH TIỀN VAY TẠI TỔ CHỨC TÍN DỤNG TỪ THỰC TIỄN CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
• 3.1. Thực trạng pháp luật và thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng ở Việt Nam
• 3.2. Thực trạng pháp luật về xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng
• 3.3. Thực tiễn xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm đối với tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng tại Tòa án nhân dân tối cao
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT, NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐỐI VỚI HỢP ĐỒNG BẢO LÃNH TIỀN VAY TẠI TỔ CHỨC TÍN DỤNG THEO THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
• 4.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm
• 4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm
• 4.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm tại Tòa án nhân dân tối cao
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH SÁCH CÁC CHUYÊN GIA ĐƯỢC HỎI, PHỎNG VẤN
• PHỤC VỤ LUẬN ÁN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài luận án

Chương này tập trung phân tích tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại các tổ chức tín dụng. Các nghiên cứu trước đây đã đề cập đến khái niệm, đặc điểm của hợp đồng bảo lãnh, cũng như các vấn đề pháp lý xung quanh việc giải quyết tranh chấp. Tác giả kế thừa các kết quả nghiên cứu trước và xác định những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, bao gồm cơ sở lý luận, thực trạng pháp luật và thực tiễn xét xử tại TAND Tối cao.

1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng

Các nghiên cứu trước đây đã làm rõ khái niệm và đặc điểm của bảo lãnh tiền vay. Bảo lãnh được xem là một biện pháp bảo đảm đối nhân, trong đó người thứ ba cam kết thực hiện nghĩa vụ thay cho bên vay. Tuy nhiên, một số nghiên cứu cũng chỉ ra rằng bảo lãnh có thể mang tính đối vật khi người bảo lãnh sử dụng tài sản của mình để đảm bảo nghĩa vụ. Điều này phản ánh sự phát triển của pháp luật dân sự trong việc điều chỉnh các quan hệ bảo lãnh.

1.2. Tình hình nghiên cứu về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay

Các nghiên cứu về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tập trung vào thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm. Các tác giả đã chỉ ra những hạn chế trong quy định pháp luật hiện hành, đặc biệt là sự chồng chéo và thiếu nhất quán trong quy trình xét xử. Điều này dẫn đến tình trạng tồn đọng đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm, ảnh hưởng đến hiệu quả giải quyết tranh chấp.

II. Những vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay

Chương này làm rõ các vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại các tổ chức tín dụng. Tác giả phân tích khái niệm, đặc điểm của tranh chấp hợp đồng bảo lãnh, cũng như các nguyên tắc pháp lý áp dụng trong quá trình giải quyết tranh chấp. Đồng thời, chương này cũng đề cập đến vai trò của TAND Tối cao trong việc đảm bảo tính thống nhất và công bằng trong xét xử.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay

Tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay phát sinh khi có sự vi phạm nghĩa vụ từ một trong các bên tham gia hợp đồng. Đặc điểm của loại tranh chấp này là tính phức tạp cao do liên quan đến nhiều chủ thể và tài sản bảo đảm. Việc giải quyết tranh chấp đòi hỏi sự áp dụng linh hoạt các quy định của pháp luật dân sự và luật hợp đồng.

2.2. Nguyên tắc giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay

Nguyên tắc giải quyết tranh chấp bao gồm đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên, tuân thủ quy trình tố tụng và áp dụng thống nhất các quy định pháp luật. TAND Tối cao đóng vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn và đảm bảo tính thống nhất trong xét xử các vụ án tranh chấp hợp đồng bảo lãnh.

III. Thực trạng pháp luật và thực tiễn xét xử tại TAND Tối cao

Chương này phân tích thực trạng pháp luật và thực tiễn xét xử các vụ án tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại TAND Tối cao. Tác giả chỉ ra những bất cập trong quy định pháp luật hiện hành, cũng như những khó khăn trong quá trình áp dụng thực tiễn. Đồng thời, chương này cũng đánh giá hiệu quả của các quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm trong việc giải quyết tranh chấp.

3.1. Thực trạng pháp luật về xét xử giám đốc thẩm tái thẩm

Pháp luật hiện hành quy định về thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm còn nhiều điểm chồng chéo, thiếu rõ ràng. Điều này dẫn đến tình trạng kháng nghị tràn lan, ảnh hưởng đến hiệu quả giải quyết tranh chấp. Cần có sự hoàn thiện các quy định để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong xét xử.

3.2. Thực tiễn xét xử tại TAND Tối cao

Thực tiễn xét xử tại TAND Tối cao cho thấy, các vụ án tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay thường kéo dài và phức tạp. Các quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính thống nhất và công bằng, tuy nhiên vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục.

IV. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật

Chương này đề xuất các phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại các tổ chức tín dụng. Tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của việc sửa đổi các quy định pháp luật hiện hành, cũng như nâng cao hiệu quả của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm tại TAND Tối cao.

4.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật

Cần sửa đổi các quy định về hợp đồng bảo lãnh và thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm để đảm bảo tính thống nhất và minh bạch. Đồng thời, cần bổ sung các quy định về bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia hợp đồng, đặc biệt là bên bảo lãnh và bên nhận bảo lãnh.

4.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp

Để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp, cần tăng cường năng lực của các cơ quan tư pháp, đặc biệt là TAND Tối cao. Đồng thời, cần áp dụng các biện pháp rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của đề tài bắt nguồn từ yêu cầu cấp bách của tiến trình cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách Tư pháp đến năm 2020”, kết hợp cùng chủ trương xử lý nợ xấu ngân hàng tại Nghị quyết số 42/2017/QH14 của Quốc hội. Trong cấu trúc thị trường tài chính - tiền tệ Việt Nam, nợ xấu tại các tổ chức tín dụng (TCTD) từng được ví như "khối u", "cục máu đông" làm nghẽn dòng vốn lưu thông. Mặc dù biện pháp bảo đảm bằng bảo lãnh tiền vay đóng vai trò then chốt nhằm phòng ngừa rủi ro tín dụng, thực tiễn áp dụng và giải quyết tranh chấp đối với loại hợp đồng này tại hệ thống Tòa án nhân dân bộc lộ nhiều xung đột lý luận và bất cập lập pháp sâu sắc.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: Trước đây, các công trình học thuật chủ yếu tiếp cận chế định bảo lãnh ở trạng thái tĩnh của luật thực định hoặc nghiên cứu thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm một cách cơ học, chung chung. Chưa có bất kỳ công trình nào đi sâu khảo sát một cách toàn diện và chuyên biệt mối liên hệ biện chứng giữa tính chất đối nhân của hợp đồng bảo lãnh tiền vay với thực tiễn xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật thông qua thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm tại Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC). Khoảng trống này dẫn đến sự thiếu hụt khung lý thuyết hướng dẫn xét xử, gây ra tình trạng kháng nghị thiếu nhất quán và tồn đọng đơn yêu cầu giám đốc thẩm, tái thẩm kéo dài.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học của luận án bao gồm:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý của quan hệ bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại TCTD là đối nhân hay đối vật, và ranh giới giữa bảo lãnh với thế chấp tài sản của người thứ ba được phân định như thế nào trong khoa học pháp lý?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng áp dụng pháp luật và các rào cản tố tụng nào khiến 100% quyết định kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm tranh chấp bảo lãnh tiền vay đều xuất phát từ sai lầm nội dung, và vì sao thủ tục rút gọn theo Nghị quyết 42/2017/QH14 chưa thể áp dụng trên thực tế?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những giải pháp đột phá nào về hoàn thiện pháp luật nội dung và cải cách tố tụng tại TANDTC có thể rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp nhưng vẫn bảo đảm bảo vệ quyền lợi ngay tình của các bên?

• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Quan hệ bảo lãnh trong tín dụng ngân hàng hiện đại tại Việt Nam vẫn giữ bản chất đối nhân nguyên thủy nhưng đang chuyển dịch theo xu hướng dung hợp các biện pháp bảo đảm bằng tài sản (cautionnement réel), đòi hỏi cơ chế bảo vệ bên nhận bảo đảm ngay tình tương tự người thứ ba ngay tình trong giao dịch dân sự.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Sự bất cập trong việc phân định thẩm quyền kháng nghị 4 cấp Tòa án và thời hạn kháng nghị kéo dài (đến 5 năm) là nguyên nhân cấu trúc làm gia tăng áp lực xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm tại TANDTC.

Khung lý thuyết (theoretical framework) của công trình tích hợp: Lý thuyết tự do hợp đồng và ý chí (Party Autonomy); Lý thuyết quyền đối nhân và quyền đối vật (Jura in personam vs. Jura in re); Lý thuyết phòng ngừa rủi ro tín dụng ngân hàng (Credit Risk Mitigation Theory); Lý thuyết quyền tự định đoạt trong tố tụng dân sự (Procedural Disposition Theory); và Lý thuyết bảo vệ người thứ ba ngay tình (Bona Fide Third-Party Protection).

Về đóng góp đột phá, luận án cung cấp luận cứ khoa học để tái định vị bản chất pháp lý của hợp đồng bảo lãnh; phân biệt rạch ròi hợp đồng bảo lãnh độc lập với hợp đồng thế chấp tài sản của người thứ ba; đồng thời đưa ra kiến nghị lập pháp có tính khả thi cao nhằm tái cấu trúc thẩm quyền kháng nghị giám đốc thẩm, giảm tải cho TANDTC khi lượng thụ lý giám đốc thẩm/tái thẩm toàn ngành tăng trung bình gần 1.100 vụ/năm, chạm mốc 69.141 vụ/năm vào năm 2019.

Phạm vi nghiên cứu (scope) tập trung vào các hợp đồng bảo lãnh tiền vay giữa TCTD và cá nhân, tổ chức (loại trừ bảo lãnh ngân hàng và bảo lãnh phi thương mại), phân tích thực chứng các quyết định kháng nghị, quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm của Hội đồng Thẩm phán TANDTC từ năm 2013 đến năm 2020.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu trong nước cho thấy sự phát triển của hai dòng quan điểm học thuật chính về bản chất của bảo lãnh:

• Trường phái bảo đảm đối nhân thuần túy: Nguyễn Mạnh Bách khẳng định: "Ngày nay, sự bảo lãnh ít thông dụng, mỗi khi giao kết trái chủ thường đòi hỏi một bảo đảm đối vật trên tài sản của trái hộ, bảo đảm này hữu hiệu hơn sự bảo lãnh". Đồng thuận với hướng này, Nguyễn Thị Nga và Phạm Văn Đàm xác định bảo lãnh là biện pháp mang tính đối nhân, dựa trên lời hứa và uy tín của chủ thể thứ ba; Trương Thanh Đức kiến nghị sửa đổi Bộ luật Dân sự (BLDS) theo hướng xác định bảo lãnh là bảo đảm bằng tài sản của người thứ ba nhưng không đưa vào cầm cố, thế chấp.
• Trường phái bảo lãnh dung hợp đối vật: Lê Thị Thu Thủy và Nguyễn Anh Sơn cho rằng trong hoạt động ngân hàng, bảo lãnh không thuần túy là đối nhân mà có thể là bảo lãnh đối vật, vì người bảo lãnh có thể phải thế chấp hoặc cầm cố tài sản của mình để bảo đảm. Nguyễn Ngọc Điện chỉ ra rằng theo Luật La Tinh cổ, bảo lãnh mang tính đối nhân thuần túy, nhưng luật học và án lệ Pháp sau này đã chấp nhận rộng rãi hình thức bảo lãnh đối vật (Cautionnement réel). Bùi Đức Giang và Đỗ Văn Đại phân tích sâu các tranh chấp về cam kết bảo lãnh đơn phương, bảo lãnh liên đới và xung đột hiệu lực đối kháng.

Về tố tụng dân sự, Đào Xuân Tiến, Ngô Anh Dũng, Hà Thị Thúy Hà, Trần Anh Tuấn đã phân tích sâu sắc các căn cứ kháng nghị, thẩm quyền kháng nghị và thời hạn giám đốc thẩm. Hà Thị Thúy Hà nhấn mạnh yêu cầu siết chặt căn cứ kháng nghị để chống tình trạng kháng nghị tràn lan, đồng thời đề xuất thu phí giám đốc thẩm, tái thẩm.

Sự đối thoại học thuật giữa các trường phái quốc tế cho thấy những tiếp cận đa dạng:

• Pháp luật Pháp: Bộ luật Dân sự Pháp yêu cầu người bảo lãnh phải viết tay giá trị số tiền cam kết bảo lãnh bằng cả chữ và số để bảo đảm ý chí tự nguyện nghiêm cẩn; đồng thời thừa nhận quy chế nghĩa vụ dự bị (Bénéfice de discussion), buộc chủ nợ phải xử lý tài sản của bên vay trước.
• Pháp luật Anh - Mỹ (Common Law): Phân biệt giữa guarantee (nghĩa vụ phụ thuộc) và indemnity (nghĩa vụ độc lập), đồng thời coi bảo lãnh mặc định là nghĩa vụ liên đới trừ khi có thỏa thuận khác. Luật Hoa Kỳ phân tách Suretyship và Standby Letters of Credit.
• Quy tắc UNCITRAL: Khuyến nghị hợp đồng bảo đảm có thể giao kết bằng lời nói nếu bên nhận bảo đảm trực tiếp chiếm hữu tài sản bảo đảm.

Luận án định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa pháp luật nội dung và pháp luật tố tụng: giải quyết mâu thuẫn giữa lý luận đối nhân - đối vật trong BLDS 2015 với thực tiễn xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện lý thuyết bảo đảm thực hiện nghĩa vụ và lý thuyết tố tụng dân sự:

• Tái khẳng định và chuẩn hóa lý thuyết bảo đảm đối nhân: Luận án chứng minh rằng việc BLDS 2005 và BLDS 2015 chuyển đổi các quy định "bảo lãnh bằng tài sản" sang chế định "cầm cố, thế chấp tài sản của người thứ ba" là bước đi phù hợp với chuẩn mực khoa học pháp lý quốc tế. Quan hệ bảo lãnh phải được duy trì bản chất trái quyền (in personam).
• Lý thuyết về tính độc lập tương đối của hợp đồng bảo lãnh: Làm rõ luận điểm hợp đồng bảo lãnh không phải là hợp đồng phụ tùy thuộc tuyệt đối vào hợp đồng tín dụng. Căn cứ khoản 2 Điều 407 BLDS 2015: "Sự vô hiệu của hợp đồng chính làm chấm dứt hợp đồng phụ, trừ trường hợp các bên có thoả thuận hợp đồng phụ được thay thế hợp đồng chính. Quy định này không áp dụng đối với biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ". Hợp đồng bảo lãnh có hiệu lực độc lập trong việc xác lập trách nhiệm dân sự của người bảo lãnh.
• Mở rộng lý thuyết bảo vệ người thứ ba ngay tình sang bên nhận bảo lãnh: Đề xuất luận thuyết xem xét TCTD nhận bảo đảm như một bên thứ ba ngay tình được pháp luật bảo vệ khi giao dịch bảo đảm đáp ứng đầy đủ điều kiện đăng ký và thẩm tra hợp lệ, ngăn chặn tình trạng vô hiệu hóa hợp đồng do tranh chấp nội bộ của bên bảo lãnh.

Hệ thống giả thuyết lý thuyết (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề P1: Nếu hợp đồng bảo lãnh giữ tính đối nhân thuần túy mà không gắn với biện pháp bảo đảm bằng tài sản cụ thể hoặc điều kiện năng lực tài chính chặt chẽ, rủi ro vô hiệu hóa và bất khả thi thi hành án sẽ tăng tuyến tính.
• Mệnh đề P2: Việc chuyển hóa nghĩa vụ bảo lãnh thành nghĩa vụ liên đới theo luật định (thay vì nghĩa vụ dự bị) tạo ra sự mất cân bằng lợi ích, làm gia tăng tranh chấp giữa bên bảo lãnh và TCTD.
• Mệnh đề P3: Cơ chế kháng nghị giám đốc thẩm đối với các bản án sai phạm nội dung sẽ không đạt hiệu quả giảm tải nếu không phân cấp lại thẩm quyền kháng nghị cho Chánh án TAND cấp tỉnh.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án dung hợp 3 khối lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết Phân định Vật quyền - Trái quyền (Civil Law Jurisprudence).
2. Lý thuyết Hiệu quả Kinh tế của Pháp luật (Law and Economics): Phân tích chi phí giao dịch, chi phí giải quyết tranh chấp nợ xấu và tác động của thời gian tố tụng đến tỷ lệ thu hồi vốn tín dụng.
3. Lý thuyết Kiểm soát Quyền lực Tư pháp: Phân định ranh giới giữa bảo đảm tính đúng đắn của bản án với việc duy trì tính ổn định, bất khả xâm phạm của phán quyết tư pháp đã có hiệu lực (Res Judicata).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích: Giới hạn trong khuôn khổ tài phán dân sự, kinh doanh thương mại tại Tòa án Việt Nam, áp dụng cho các khoản vay thương mại tại TCTD nội địa, loại trừ các tranh chấp được giải quyết tại Trọng tài thương mại quốc tế.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án xây dựng trên nền tảng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp với trường phái thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và hiện thực pháp lý (Legal Realism).

Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp phân tích chuẩn tắc (normative legal analysis) và phân tích thực chứng (empirical case analysis):

• Cấp độ vĩ mô: Đánh giá tác động của cải cách tư pháp (Nghị quyết 49-NQ/TW) và khung khổ tái cơ cấu nợ xấu (Nghị quyết 42/2017/QH14).
• Cấp độ trung mô: Phân tích cấu trúc thể chế của TANDTC và 3 TAND cấp cao theo Luật Tổ chức TAND năm 2014 và BLTTDS 2015.
• Cấp độ vi mô: Phân tích từng hồ sơ vụ án, quyết định kháng nghị và quyết định giám đốc thẩm cụ thể của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Toàn bộ các quyết định kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm và quyết định của Hội đồng Thẩm phán TANDTC liên quan đến tranh chấp bảo lãnh tiền vay giai đoạn 2013 - 2020.
• Thu thập dữ liệu chuyên gia: Sử dụng phương pháp điều tra bảng hỏi và phỏng vấn sâu đối với 178 chuyên gia, Thẩm phán, Thẩm tra viên (TTV), Thư ký Tòa án và các cán bộ pháp chế ngân hàng.
• Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation):
  • Data triangulation: Kết hợp văn bản pháp luật, bản án thực tế và số liệu thống kê ngành Tòa án.
  • Investigator triangulation: Đối chiếu nhận định giữa Thẩm phán xét xử và Thẩm tra viên nghiên cứu hồ sơ.
  • Theory triangulation: So sánh cách tiếp cận của luật dân sự lục địa (Pháp, Đức) và Thông luật (Anh, Mỹ).

Data và phân tích

• Số liệu thụ lý giám đốc thẩm, tái thẩm tăng nhanh: trung bình mỗi năm tăng gần 1.100 vụ. Riêng năm 2019, TANDTC và 3 TAND cấp cao đã thụ lý 69.141 vụ/năm.
• Phân tích 100% các quyết định kháng nghị giám đốc thẩm tranh chấp hợp đồng bảo lãnh cho thấy: Tất cả đều xuất phát từ sai lầm trong việc áp dụng pháp luật nội dung và đánh giá chứng cứ (chưa làm rõ ý chí đương sự, xác minh sai quyền sở hữu tài sản chung của hộ gia đình/vợ chồng), không có trường hợp nào kháng nghị thuần túy do vi phạm thủ tục tố tụng đơn thuần.
• Công cụ xử lý: Phân tích nội dung văn bản tư pháp (Qualitative Content Analysis), mã hóa án lệ và tổng hợp dữ liệu thống kê xét xử.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1: 100% kháng nghị giám đốc thẩm bắt nguồn từ sai lầm nội dung và đánh giá chứng cứ. Thực tiễn xét xử tại TANDTC chỉ ra rằng lỗi phổ biến nhất của Tòa án cấp sơ thẩm và phúc thẩm là không thẩm tra tính hợp pháp của quyền sở hữu tài sản bảo đảm nghĩa vụ bảo lãnh (đặc biệt là đất hộ gia đình, đất thừa kế chưa chia, hoặc tài sản chung vợ chồng chỉ do một người đứng ký).

2. Phát hiện 2: Điểm nghẽn tuyệt đối trong áp dụng thủ tục rút gọn. Mặc dù Nghị quyết số 42/2017/QH14 và Nghị quyết 03/2018/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TANDTC đã quy định cơ chế rút gọn để xử lý nhanh tài sản bảo đảm nợ xấu, tính đến tháng 8/2020, thực tế chưa có bất kỳ vụ án tranh chấp hợp đồng bảo lãnh nào được giải quyết theo thủ tục rút gọn do điều kiện áp dụng quá khắt khe (đòi hỏi chứng cứ hoàn toàn rõ ràng, không có đương sự ở nước ngoài, địa chỉ cư trú không thay đổi).

3. Phát hiện 3: Sự nhầm lẫn nghiêm trọng giữa bảo lãnh và thế chấp tài sản của người thứ ba. Nhiều tổ chức hành nghề công chứng và TCTD vẫn áp dụng biểu mẫu "Hợp đồng thế chấp bảo lãnh" hoặc "Bảo lãnh bằng tài sản", dẫn đến việc Tòa án lúng túng khi xác định quan hệ tranh chấp là trái quyền (yêu cầu người bảo lãnh trả nợ) hay vật quyền (yêu cầu phát mại tài sản).

4. Phát hiện 4: Khoảng trống bảo vệ bên nhận bảo đảm ngay tình. Khi hợp đồng bảo lãnh bị tuyên vô hiệu do lỗi của bên bảo lãnh (giả mạo chữ ký đồng sở hữu, ủy quyền vượt quá phạm vi), Tòa án có xu hướng tuyên vô hiệu toàn bộ mà không xem xét cơ chế bảo vệ TCTD ngay tình, đẩy toàn bộ rủi ro tín dụng về phía ngân hàng.

STT	Dạng tranh chấp phổ biến	Nguyên nhân pháp lý cốt lõi	Hướng xử lý tại Hội đồng Thẩm phán TANDTC
1	Bảo lãnh bằng tài sản hộ gia đình thiếu chữ ký thành viên	Vi phạm quy định về đại diện và định đoạt tài sản chung	Hủy án để xác minh công sức đóng góp của từng thành viên
2	Tranh chấp phạm vi bảo lãnh cho nghĩa vụ tương lai	Hợp đồng chỉ ghi "khoản vay tối đa" không giới hạn thời gian	Giới hạn nghĩa vụ trong phạm vi thỏa thuận ban đầu, hủy phần vượt mức
3	Người vay chính phá sản / chết	Nhầm lẫn giữa nghĩa vụ liên đới và nghĩa vụ dự bị	Tạm đình chỉ giải quyết hoặc buộc thực hiện nghĩa vụ theo thỏa thuận
4	Ký bảo lãnh hộ người khác để vay thêm tiền	Lợi dụng tín nhiệm, vi phạm nguyên tắc thiện chí	Tuyên vô hiệu phần vượt quá hoặc xác định lỗi hỗn hợp

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp luận cứ vững chắc để định hình rõ mô hình bảo lãnh trong BLDS: thừa nhận tính đối nhân là cốt lõi, nhưng chuẩn hóa cơ chế bảo đảm nghĩa vụ bảo lãnh bằng tài sản theo quy tắc vật quyền minh bạch.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình phân tích án lệ giám đốc thẩm gắn liền với đánh giá tác động kinh tế của phán quyết tư pháp.
• Về thực tiễn ngân hàng: Khuyến nghị các TCTD chuyển đổi hoàn toàn quy trình thẩm định bảo lãnh: kiểm soát chặt chẽ thẩm quyền ký kết của người đại diện, bắt buộc đăng ký giao dịch bảo đảm đối với tài sản bảo đảm cho nghĩa vụ bảo lãnh, và đưa điều khoản cam kết nghĩa vụ độc lập vào hợp đồng tín dụng.
• Về chính sách và lập pháp:
  • Đề xuất sửa đổi BLDS theo hướng bổ sung quy định rõ ràng về điều kiện năng lực tài chính của bên bảo lãnh.
  • Sửa đổi BLTTDS 2015: Bãi bỏ quy định kéo dài thời hạn kháng nghị giám đốc thẩm lên 5 năm; phân cấp lại thẩm quyền kháng nghị bản án của TAND cấp huyện cho Chánh án TAND cấp tỉnh.
  • Áp dụng cơ chế thu phí đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm nhằm hạn chế tình trạng lạm dụng khiếu kiện kéo dài.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn dữ liệu: Mẫu nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các bản án, quyết định được xét xử tại TANDTC và các TAND cấp cao, chưa bao quát toàn bộ thực tiễn hòa giải và xét xử sơ thẩm tại các TAND cấp huyện vùng sâu, vùng xa.
• Giới hạn chủ thể: Nghiên cứu giới hạn ở các TCTD trong nước, chưa đi sâu vào các giao dịch bảo lãnh phức tạp của các ngân hàng thương mại quốc tế hoạt động xuyên biên giới hoặc các công cụ phái sinh tài chính bảo đảm nợ.
• Giới hạn thể chế: Nghiên cứu trong giai đoạn chuyển tiếp của Luật Các tổ chức tín dụng và quá trình thí điểm xử lý nợ xấu theo Nghị quyết 42/2017/QH14.

Hệ thống 5 hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp bảo lãnh tín dụng thông qua Trọng tài thương mại quốc tế và hòa giải thương mại chuyên nghiệp.
2. Tác động của chuyển đổi số và hợp đồng thông minh (Smart Contracts) đối với việc tự động hóa thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh ngân hàng.
3. Nghiên cứu thực chứng so sánh (Comparative Empirical Study) về hiệu quả xử lý nợ xấu qua thủ tục rút gọn giữa các quốc gia khối ASEAN.
4. Xây dựng mô hình định lượng rủi ro pháp lý của các biện pháp bảo đảm tín dụng trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.
5. Nghiên cứu chuyên sâu về phá sản doanh nghiệp và tác động của thủ tục phục hồi kinh doanh đối với việc đình chỉ nghĩa vụ của bên bảo lãnh.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Dự báo công trình sẽ trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh tiến sĩ, học viên cao học luật kinh tế và tư pháp; đóng góp trực tiếp vào giáo trình giảng dạy Luật Dân sự và Luật Tố tụng Dân sự tại các cơ sở đào tạo luật lớn (ĐHQGHN, Đại học Luật Hà Nội, Học viện Tòa án).
• Tác động đối với ngành Ngân hàng: Cung cấp cẩm nang phòng ngừa rủi ro pháp lý cho các TCTD, giúp các chuyên viên pháp chế và cán bộ tín dụng chuẩn hóa mẫu biểu hợp đồng bảo lãnh, giảm thiểu tỷ lệ hợp đồng bị tuyên vô hiệu.
• Tác động lập pháp và tư pháp: Cung cấp luận cứ trực tiếp phục vụ việc tổng kết Nghị quyết 49-NQ/TW, sửa đổi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và hoàn thiện các Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TANDTC về bảo lãnh và thủ tục rút gọn.
• Lợi ích xã hội: Góp phần khơi thông dòng vốn tín dụng, đẩy nhanh tiến độ giải phóng tài sản bảo đảm nợ xấu, tạo dựng môi trường kinh doanh minh bạch và bảo đảm an toàn trật tự pháp lý.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống lý luận hoàn chỉnh về tính đối nhân của bảo lãnh và phương pháp nghiên cứu thực chứng qua án lệ giám đốc thẩm.
• Thẩm phán, Thẩm tra viên, Thư ký Tòa án: Nắm vững các tiêu chí nghiệp vụ để đánh giá chứng cứ, xác định đúng tư cách đương sự và hạn chế tối đa các sai sót dẫn đến kháng nghị hủy án.
• Hệ thống Tổ chức Tín dụng và Doanh nghiệp: Nâng cao năng lực quản trị rủi ro hợp đồng, thiết lập quy trình cấp tín dụng và nhận bảo đảm chặt chẽ, tối ưu hóa khả năng thu hồi nợ.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Quốc hội, TANDTC, VKSNDTC): Có nguồn tư liệu thực tiễn tin cậy để sửa đổi BLDS, BLTTDS và Luật Tổ chức TAND.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã chuẩn hóa và phân định triệt để Lý thuyết Bảo đảm Đối nhân (Personal Security Jurisprudence) trong bối cảnh thị trường tín dụng hiện đại. Luận án giải quyết dứt điểm sự xung đột giữa bản chất đối nhân nguyên thủy với xu hướng dung hợp đối vật (Cautionnement réel). Đồng thời, luận án đã mở rộng Lý thuyết Bảo vệ Người thứ ba Ngay tình (Bona Fide Protection) sang quan hệ bảo đảm tiền vay, khẳng định TCTD nhận bảo lãnh hợp pháp và ngay tình cần được pháp luật bảo vệ quyền xử lý tài sản ngay cả khi hợp đồng nội bộ của bên bảo lãnh có khiếm khuyết.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Điện (2007) hay Lê Thị Thu Thủy (2012) chủ yếu tiếp cận theo phương pháp phân tích quy phạm tĩnh hoặc so sánh luật học đơn thuần, luận án của Phạm Văn Lợi tạo ra bước đột phá về phương pháp luận khi kết hợp:

• Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình (Case studies) trên 100% quyết định kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm của Hội đồng Thẩm phán TANDTC giai đoạn 2013 - 2020.
• Phương pháp điều tra thực chứng thông qua phỏng vấn sâu 178 chuyên gia, Thẩm phán và Thẩm tra viên TANDTC để đánh giá thực trạng thể chế.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?

Phát hiện bất ngờ và có tính chấn trực nhất là:

• 100% các quyết định kháng nghị giám đốc thẩm tranh chấp bảo lãnh tại TANDTC đều xuất phát từ sai lầm trong việc áp dụng pháp luật nội dung và đánh giá chứng cứ, hoàn toàn không có vụ án nào kháng nghị thuần túy vì vi phạm thủ tục tố tụng.
• Tỷ lệ áp dụng thủ tục rút gọn đối với tranh chấp giao dịch bảo lãnh nợ xấu đạt 0% tính đến tháng 8/2020, phơi bày khoảng cách rất lớn giữa kỳ vọng lập pháp tại Nghị quyết 42/2017/QH14 với thực tiễn tố tụng.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình mã hóa và khảo sát án lệ minh bạch gồm 4 bước: (1) Thu thập toàn văn quyết định giám đốc thẩm/tái thẩm từ nguồn lưu trữ TANDTC; (2) Phân loại tranh chấp theo 4 nhóm nguyên nhân nội dung; (3) Đối chiếu lỗi lập luận của Tòa án cấp dưới với đường lối xét xử của Hội đồng Thẩm phán; (4) Tổng hợp và kiểm chứng chéo với kết quả phỏng vấn chuyên gia.

5. Kế hoạch nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 trụ cột:

• Giai đoạn 2021 - 2025: Đánh giá tác động của việc luật hóa các quy định xử lý nợ xấu vào Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi và hoàn thiện cơ chế bảo lãnh điện tử.
• Giai đoạn 2026 - 2030: Xây dựng khung pháp lý tích hợp bảo lãnh tài chính thông minh trong kỷ nguyên kinh tế số và chuẩn hóa tư pháp theo mô hình Tòa án điện tử (E-Court).

---

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về bản chất đối nhân của hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại TCTD, phân định rõ ràng với thế chấp tài sản của người thứ ba.
2. Khảo sát toàn diện thực tiễn giám đốc thẩm, tái thẩm tại TANDTC, chỉ rõ 100% kháng nghị bắt nguồn từ sai lầm áp dụng pháp luật nội dung và đánh giá chứng cứ sở hữu tài sản.
3. Làm sáng tỏ nguyên nhân khiến thủ tục rút gọn theo Nghị quyết 42/2017/QH14 chưa thể đi vào thực tế xét xử các tranh chấp giao dịch bảo đảm.
4. Đề xuất nhóm giải pháp lập pháp sửa đổi BLDS 2015 nhằm hoàn thiện điều kiện chủ thể bảo lãnh và cơ chế bảo vệ bên nhận bảo lãnh ngay tình.
5. Kiến nghị cải cách tố tụng dân sự: giao lại thẩm quyền kháng nghị cho Chánh án TAND cấp tỉnh, rút ngắn thời hạn kháng nghị giám đốc thẩm (loại bỏ mức kéo dài 5 năm), và áp dụng phí đề nghị giám đốc thẩm.
6. Thiết lập nền tảng khoa học thúc đẩy 3 hướng nghiên cứu mới về bảo lãnh số, phá sản doanh nghiệp gắn với quan hệ bảo lãnh, và giải quyết tranh chấp tín dụng ngân hàng bằng phương thức ADR. Công trình để lại giá trị ứng dụng lâu dài cho công cuộc cải cách tư pháp và phát triển hệ thống tài chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài luận án. Chương 2: Những vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Chương 3: Thực trạng pháp luật về xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm đối với tranh chấp hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại TCTD từ thực tiễn của Tòa án nhân dân tối cao. Chương 4: Giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp đối với hợp đồng bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm tại Tòa án nhân dân tối cao.

7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu hợp đồng bảo lãnh bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng 1.Về khái niệm, đặc điểm của bảo lãnh Khái niệm bảo lãnh nêu trong một số công trình khoa học [88, tr.101] của các tác giả Nguyễn Mạnh Bách, Nguyễn Ngọc Điện, Lê Thị Thu Thủy và trong Luật La Mã, Quốc triều Hình luật…đều có nội hàm là việc người thứ ba cam kết bảo đảm cho nghĩa vụ của người có nghĩa vụ; và bảo lãnh là một hợp đồng giữa người bảo lãnh với người nhận bảo lãnh. Đặc điểm của bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng: - Bảo lãnh là biện pháp bảo đảm đối nhân: Tác giả Nguyễn Mạnh Bách viết, “Ngày nay, sự bảo lãnh ít thông dụng, mỗi khi giao kết trái chủ thường đòi hỏi một bảo đảm đối vật trên tài sản của trái hộ, bảo đảm này hữu hiệu hơn sự bảo lãnh ” [1, tr.

Tác giả Nguyễn Thị Nga cũng gián tiếp thừa nhận bảo lãnh là biện pháp bảo đảm đối nhân khi nhận định “…Đây là biện pháp bảo đảm mang tính đối nhân…. Nghĩa là bên cho vay bỏ ra một khoản tiền vay cho bên kia và khoản vay đó được bảo đảm thông qua [lời hứa] của chủ thể thứ ba…” [81, tr.20]; tác giả Phạm Văn Đàm khẳng định “…so với các biện pháp bảo đảm khác như cầm cố, thế chấp, bảo lãnh là biện pháp bảo đảm đối nhân…” [46, tr. Tác giả Trương Thanh Đức khi nghiên cứu về bảo lãnh có đưa ra kiến nghị, “Về biện pháp bảo lãnh: Đề nghị sửa đổi Bộ luật Dân sự theo hướng, quy định rõ bảo lãnh là biện pháp bảo đảm bằng tài sản của bên thứ ba, nhưng không đưa tài sản vào cầm cố, thế chấp” [168]. 8 Ngược lại, các tác giả Lê Thị Thu Thủy, Nguyễn Anh Sơn cho rằng, trong lĩnh vực hoạt động cho vay của ngân hàng, tổ chức tín dụng Việt Nam theo pháp luật hiện hành không chỉ thuần túy là biện pháp bảo đảm đối nhân mà còn có thể là bảo lãnh đối vật, bởi lẽ người bảo lãnh cũng có thể phải thế chấp hoặc cầm cố tài sản thuộc sở hữu của mình để đảm bảo thanh toán cho người được bảo lãnh.

Trường hợp thứ hai chính là bảo lãnh bằng tài sản của bên thứ ba [150, tr. Đồng tình với quan điểm này, tác giả Nguyễn Ngọc Điện có góc nhìn so sánh, theo nghĩa nguyên thủy của bảo lãnh trong Luật La tinh cổ thì bảo lãnh là hoàn toàn đối nhân, nhưng quá trình sau này, tại Pháp các học thuyết pháp lý và Án lệ đã chấp nhận hình thức bảo lãnh đối vật (Cautionnement réel) và thực tế, bảo lãnh đối vật mới là hình thức được ưa chuộng [42, tr. Tác giả Nguyễn Thúy Hiền diễn giải rõ hơn, “Nhằm giảm sự khác biệt so với pháp luật của các nước trong quá trình hội nhập quốc tế, BLDS năm 2005 chuyển bảo lãnh bằng tài sản cụ thể trong BLDS 1995 thành cầm cố, thế chấp bằng tài sản của người thứ ba. Từ đó, không còn quy định về bảo lãnh bằng quyền sử dụng đất trong Luật Đất đai năm 2003, mà được chuyển thành thế chấp quyền sử dụng đất của người thứ ba và pháp luật về đăng ký giao dịch bảo đảm không quy định đăng ký bảo lãnh” [171].

Như vậy, về mặt lý luận thì trên thế giới cũng đã có những trường phái luật theo xu hướng xác định bảo lãnh có thể là biện pháp bảo đảm đối vật. Ở Việt Nam, khi xây dựng BLDS năm 1995 đã đi theo hướng này, tuy nhiên từ năm 2005 khi sửa đổi BLDS 1995 thì bảo lãnh lại được quy định theo hướng là biện pháp bảo đảm đối nhân. - Quan hệ bảo lãnh tồn tại dưới dạng hợp đồng giữa bên bảo lãnh và bên nhận bảo lãnh: Ngay trong khái niệm bảo lãnh của một số nước như La Mã, Pháp, Đức đều thể hiện, bảo lãnh đảm bảo nghĩa vụ dân sự là một hợp đồng. Bộ luật Dân sự Nhật Bản, Thái Lan cũng quy định về hình thức của 9 hợp đồng bảo lãnh phải bằng văn bản.

Đặc biệt, Bộ luật Dân sự Pháp còn yêu cầu người bảo lãnh phải viết tay giá trị số tiền cam kết bảo lãnh bằng số và bằng chữ. Bộ luật Dân sự Campuchia còn thừa nhận tính pháp lý của hợp đồng bảo lãnh được thể hiện bằng lời nói, mặc dù tính pháp lý của loại hợp đồng này là không cao [9]. Tác giả cuốn sách “The Modern Contract of Guarantee” (2003) (hợp đồng bảo lãnh hiện đại) cho rằng, “về nguyên tắc hợp đồng bảo lãnh không nhất thiết phải tồn tại dưới dạng văn bản, nhưng để có bằng chứng cụ thể và có giá trị đối với người thứ ba thì hợp đồng bảo lãnh phải được lập dưới dạng văn bản”. UNCITRAL lại khuyến nghị, “Luật nên quy định hợp đồng bảo đảm có thể bằng miệng nếu bên nhận bảo đảm chiếm hữu tài sản bảo đảm” [200].

Trong bảo lãnh bảo đảm nghĩa vụ dân sự thì nhiều nhà nghiên cứu ở Việt Nam đồng tình với quan điểm của các tác giả Phạm Văn Tuyết và Lê Thị Kim Giang “về bản chất thì quan hệ bảo lãnh là một loại giao dịch dân sự, quan hệ giữa người bảo lãnh với người nhận bảo lãnh là một hợp đồng” [149, tr. Tác giả Võ Đình Toàn phân tích rõ hơn, thực tiễn pháp lí, quan niệm hợp đồng bảo lãnh là quan hệ hợp đồng là tư tưởng phổ biến;… Đối với cam kết bảo lãnh mà bên bảo lãnh đưa ra thì về bản chất pháp lí đó là dự thảo hợp đồng, nếu không được bên nhận bảo lãnh chấp nhận thì quan hệ bảo lãnh không được thiết lập; hợp đồng bảo lãnh bắt buộc phải có hai bên: bên bảo lãnh và bên nhận bảo lãnh [148, tr 41-46]. Cùng chung quan điểm về vấn đề này, tác giả Nguyễn Ngọc Điện khẳng định, “Bảo lãnh là một quan hệ pháp luật hình thành do sự gặp gỡ ý chí giữa người bảo lãnh với người nhận bảo lãnh. Đó thực sự là một hợp đồng chứ không phải là loại giao dịch một bên.

Tuy nhiên, hợp đồng bảo lãnh là giao ước đơn vụ: chỉ có người bảo lãnh là người có nghĩa vụ…” [ 42, tr. 10 Tác giả Bùi Đức Giang viết, “Nhìn chung, dù được thể hiện bằng hình thức văn bản nào đi chăng nữa (hợp đồng bảo lãnh, thư bảo lãnh, quyết định bảo lãnh,v.v…) thì phải nhìn nhận cam kết bảo lãnh (văn bản bảo lãnh) là hợp đồng chứ không phải là một hành vi pháp lý đơn phương ” [54, tr. Tác giả Lê Thị Thu Thủy cũng có chung quan điểm này [150, tr. Tác giả Trương Thanh Đức cũng cho rằng, “ở Việt Nam, mặc dù bảo lãnh chỉ là một biện pháp bảo đảm gắn với hợp đồng làm phát sinh nghĩa vụ chính, nhưng bảo lãnh có đầy đủ các yếu tố của một hợp đồng, nhưng trong khoảng thời gian dài biện pháp bảo lãnh không được gắn tên hợp đồng” [50, tr.

Tuy nhiên, tác giả Lê Nguyên quan niệm, “hành vi phát hành cam kết bảo lãnh của bên bảo lãnh là hành vi pháp lý đơn phương, không phải hợp đồng” [83, tr. Về hình thức tồn tại của hợp đồng bảo lãnh, tác giả Trương Thanh Đức cho rằng, bảo lãnh là một trong 6 biện pháp bảo đảm luật buộc phải được lập thành văn bản và điều này còn có điểm chưa hợp lý [50, tr. Đồng tình với quan điểm hợp đồng bảo lãnh phải được lập thành văn bản (có thể lập riêng hoặc trong cùng với hợp đồng tín dụng) và có thể phải được công chứng, chứng thực, còn có các tác giả Phạm Văn Tuyết, Lê Kim Giang [149, tr.158], tác giả Phạm Văn Đàm [46, tr. Về việc đăng ký biện pháp bảo đảm, tác giả Lê Thị Thu Thủy cho rằng, pháp luật quy định chủ thể của hợp đồng bảo lãnh có quyền thỏa thuận về việc đăng ký hay không đăng ký hợp đồng và việc không đăng ký không ảnh hưởng đến hiệu lực của hợp đồng bảo lãnh.

Tương tự áp dụng đối với việc công chứng, chứng thực hợp đồng bảo lãnh [150, tr. Tác giả Phạm Văn Đàm cũng cho rằng, trong trường hợp pháp luật có quy định thì hợp đồng bảo lãnh phải được công chứng, chứng thực; về vấn đề hợp đồng bảo lãnh có phải đăng ký giao dịch bảo đảm hay không thì tác giả theo hướng bản chất của bảo lãnh là đối nhân, nên không phải đăng ký giao dịch bảo đảm [46, tr. Những nội dung chính của quan hệ bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng 1. Chủ thể của quan hệ bảo lãnh tiền vay tại tổ chức tín dụng Như đã trình bày ở phần trên của luận án [tr.10], quan hệ bảo lãnh được xác định là một hợp đồng và đây là hợp đồng được giao kết giữa bên nhận bảo lãnh và bên bảo lãnh.

Đối với bên bảo lãnh: Tác giả Phạm Văn Đàm cho rằng, “luật của Pháp đặc biệt chú ý đến khả năng có tài sản để thực hiện nghĩa vụ của người bảo lãnh” [46, tr. Pháp luật Nhật Bản cũng quy định, để xác lập biện pháp bảo lãnh thì người bảo lãnh phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và có đầy đủ các phương tiện để thực hiện trái vụ. Tương tự, Bộ luật Dân sự của Campuchia cũng quy định về năng lực và khả năng thanh toán nợ của người bảo lãnh [46, tr.64] Ở Việt Nam, tác giả Phạm Văn Tuyết, Lê Kim Giang cho rằng, “Đối với bảo lãnh dân sự, bên bảo lãnh có thể là bất kỳ tổ chức, cá nhân nào đủ năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự. Bên bảo lãnh không phải tuân thủ bất kỳ điều kiện nào khác của pháp luật ngoài việc được bên nhận bảo lãnh đồng ý đưa ra cam kết bảo lãnh” [149, tr.