Chương 1 chủ yếu nêu tổng quan về tổ chức KTCQ tạo lập bản sắc các đô thị trên Thế giới và Việt Nam, thực trạng tổ chức KTCQ của các đô thị MNTB từ đó rút ra bài học kinh nghiệm và hướng nghiên cứu của luận án. + Chương 2: Cơ sở khoa học tổ chức kiến trúc cảnh quan tạo lập bản sắc các đô thị miền núi Tây Bắc. Chương 2 tìm ra các cơ sở khoa học chính để đề xuất giải pháp Tổ chức KTCQ trong đó có cơ sở pháp lý, định hướng phát triển các đô thị MNTB, cơ sở lý luận và bài học thực tiễn, ngoài ra còn có các yếu tố tác động khác. + Chương 3: Đề xuất giải pháp tổ chức kiến trúc cảnh quan tạo lập bản sắc các đô thị miền núi Tây Bắc.
Chương 3 đề xuất các quan điểm và nguyên tắc tổ chức KTCQ; Xây dựng hệ thống các tiêu chí tổ chức KTCQ đáp ứng điều kiện tạo lập bản sắc đô thị trong quy hoạch phát triển các đô thị MNTB, đề xuất giải pháp cụ thể về tổ chức KTCQ. Từ đó áp dụng mô hình vào thực tiễn thành phố Yên Bái và bàn luận về kết quả nghiên cứu của luận án. - Kết luận và kiến nghị Luận án đưa ra những kết luận chính và kiến nghị qua kết quả nghiên cứu. Một số thuật ngữ chuyên ngành sử dụng trong luận án - Hình thái không gian đô thị: là hình thức, là dạng thể của cấu trúc không gian đô thị do điều kiện tự nhiên, do kết quả của sự phát triển lịch sử hoặc do quan niệm của nhà quy hoạch về mô hình tổ chức không gian đô thị.
Trên thế giới và ở Việt Nam, có rất nhiều hình thái không gian đô thị tuỳ theo cách tổ chức quy hoạch như: Đô thị dạng chuỗi, đô thị dạng cụm, đô thị dạng dải, đô thị dạng tập trung hướng tâm, đô thị dạng ô cờ, đô thị dạng dẻ quạt, đô thị dạng tuyến…Mỗi một hình thái không gian đô thị có các ưu điểm, nhược điểm phát triển chung và phạm vi áp dụng trên thực tế. Một đô thị có thể có nhiều hình thái không gian đô thị khác nhau phát triển song hành. - Cảnh quan: Là một bộ phận của bề mặt trái đất, có những đặc điểm riêng về địa hình, khí hậu, thủy văn, đất đai, động thực vật. Nghĩa là một tổ hợp phong cảnh có thể khác nhau nhưng tạo nên một biểu tượng thống nhất về cảnh chung của khu vực [6].
- Cảnh quan thiên nhiên: Là cảnh quan được tạo thành trong tiến trình phát triển tự nhiên của môi trường thiên nhiên và không có dấu vết tác động của con người. Cảnh quan thiên nhiên gồm 5 yếu tố hợp thành: Địa hình, nước, thực vật, động vật và không trung. Các yếu tố này nằm trong một quá trình phát sinh và phát triển liên quan tác động lẫn nhau trong một cơ thể thống nhất và hoàn chỉnh của trái đất [6]. 7 - Cảnh quan nhân tạo: Là cảnh quan thiên nhiên bị biến đổi trong quá trình hoạt động của con người [6].
- Cảnh quan văn hóa: Là một bộ phận của cảnh quan nhân tạo nhưng hình thức của nó phù hợp với môi trường sống của con người (như điểm dân cư, khu nghỉ ngơi, công viên. - Cảnh quan đô thị: Là một bộ phận của cảnh quan văn hóa và là bộ phận quan trọng nhất với mức độ nhân tạo hóa cao nhất, đáp ứng môi trường sống hiện đại của con người. Cảnh quan đô thị là sự tổng hòa của thiên nhiên và nhân tạo [6]. - Kiến trúc cảnh quan: Là cảnh quan do con người tạo ra theo những chức năng và quy luật nghệ thuật nhất định, là một ngành kết hợp giữa nghệ thuật với khoa học nhằm quản lý, quy hoạch và thiết kế tổng thể cảnh quan tự nhiên và văn hoá, bao gồm những vùng đất trống và các khu vực đô thị đang phát triển, để giải quyết những vấn đề liên quan đến môi trường, sinh thái và con người.
Nhiệm vụ của kiến trúc cảnh quan là hướng tới sự bền vững của cảnh quan mà không làm suy yếu, suy thoái các nguồn tài nguyên thiên nhiên, nâng cao khả năng tái tạo (hồi phục theo chu kỳ của các thành phần hệ thống cảnh quan), tạo dựng nơi chốn (gợi lên những hình ảnh, tinh thần, hoài niệm theo thời gian của địa điểm), và xây dựng cộng đồng nhằm tăng cường sự sung túc và phát triển hiệu quả của cộng đồng. - Cấu trúc cảnh quan đô thị: là sự tích hợp các dạng thể, hình thức của các yếu tố cảnh quan tự nhiên (địa hình, thảm thực vật, mặt nước, khí hậu.) và cảnh quan nhân tạo (khu vực chức năng đô thị, đường sá, công trình kiến trúc, cây trồng, văn hóa - tinh thần - hoạt động của đô thị. - Hình thái KTCQ đô thị: là hình thức đặc trưng, dễ nhận biết của cấu trúc cảnh quan đô thị. - Đặc trưng đô thị: là đặc điểm dễ nhận biết của đô thị dưới các góc độ như cảnh quan tự nhiên, cảnh quan nhân tạo, hình thái kiến trúc đô thị, đặc điểm khí hậu, hoạt động văn hóa, phong tục tập quán.
- Bản sắc đô thị: Là những đặc điểm nổi bật, cụ thể của mỗi vùng, miền, với những đặc thù của địa hình, khí hậu, lịch sử, văn hóa khác nhau. Bản sắc đô thị còn là sản phẩm của văn hoá đô thị; ngoài quỹ kiến trúc đô thị, ngoài tài nguyên vật chất đô thị, văn hoá đó còn sản sinh ra nếp sống đô thị. Bản sắc đô thị bao gồm những cái riêng, những biểu hiện ở hình thái và diện mạo đô thị, phố xá, ở cảnh sắc thiên nhiên đã được đô thị hoá, ở những dấu vết lịch sử và kiến trúc qua các thời kỳ, biểu hiện ở lối sống, cách ứng xử, tiếng nói, cách ăn mặc. - Đô thị miền núi Tây Bắc: là những đô thị thuộc vùng miền núi phía Tây Bắc Bộ (đô thị của 6 tỉnh: Lào Cai, Lai Châu, Điên Biện, Sơn La, Yên Bái, Hòa Bình).
8 CẤU TRÚC LUẬN ÁN CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN 9 CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TỔ CHỨC KTCQ TẠO LẬP BẢN SẮC CÁC ĐÔ THỊ TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM 1. Tình hình tổ chức KTCQ tạo lập bản sắc đô thị một số thành phố trên Thế giới 1. Khai thác cảnh quan tự nhiên a.
Khai thác yếu tố địa hình - Rome (Italia): Rome nằm trên vùng đất có đặc điểm địa hình phức tạp với dòng sông Tiber uốn lượn chảy qua tám ngọn đồi với nhiều vách đá tự nhiên xen kẽ những dải đất trũng tạo thành những vết cắt trên bề mặt đô thị. Các hẻm núi này đã bảo vệ cho những điểm cư trú đầu tiên của cư dân thành Rome. Trải qua thời gian, với sự can thiệp liên tục của con người, các gò đồi tự nhiên trở thành những bộ phận quan trọng cấu tạo nên hình thái không gian đô thị của Rome, bao gồm hai ngọn đồi chính ở trung tâm là Capitol và Palatinus. Sáu ngọn đồi còn lại tạo thành một vòng cung ở phía Đông Nam theo chiều kim đồng hồ lần lượt có tên là Quirinalis, Viminalis, Cispius, Oppius, Caelius và Aventinus.[36] Ảnh hưởng từ “cách thức quy hoạch đô thị của người Etrusk” [34], Rome cũng có một hệ trục Cardo-Decumanus thể hiện qua cách thức xây dựng các khu dân cư được xây dựng dọc theo ngọn đồi Palatinus.
Trục chính của Rome chạy dọc theo quần thể Forum ở giữa các ngọn đồi, nối liền đền thờ Jupiter trên đồi Capitol với những ngọn đồi ở xa, qua đó, các thành phần của môi trường xung quanh được đưa vào một hệ trục tổ hợp nhằm biến Rome thành một nơi chốn đặc biệt (Hình 1. Đặc trưng cảnh quan thành phố Rome 10 Ở đó, một cấu trúc không gian kép được hình thành với một bên là các khu dân cư bản địa trong các hẻm núi và một bên là trục trừu tượng xuyên suốt thành phố. Hai cấu trúc này kết hợp với nhau hình thành nên những không gian khép kín hoàn chỉnh được liên kết với nhau trong một trật tự rõ ràng tạo thành một đặc trưng của đô thị La Mã. Rome là một thành phố không có quy hoạch định trước.
Nó được hình thành trên một địa hình tự nhiên trải dài trên sông Tiber nơi đã hình thành một khu vực không gian công cộng (Forum Boarium). Đây chính là tâm điểm tụ họp của mười tuyến đường lớn. Chúng tọa tại khu vực thung lũng được bao quanh bởi 7 quả đồi và 27 ngôi làng [30]. Tất cả các tuyến đường dịch chuyển vào trung tâm, được xem như một khu vực thương mại chủ yếu.
Chức năng này có làm ảnh hưởng ít nhiều tới cấu trúc tự phát của địa hình. Có một chút thay đổi cấu trúc mạng lưới tự phát này bởi cả hai yếu tố địa hình và chức năng khu trung tâm. Địa hình và thủy văn có thể phá vỡ nguyên tắc của cấu trúc hướng tâm của thành phố Rome. Các tuyến đường vượt qua các địa hình khác nhau để hướng tâm cũng gặp khó khăn.
Kiến trúc cảnh quan của thành phố được bố trí theo địa hình, tạo thành kiểu cấu trúc bám theo sườn dốc, hoặc tạo thành những đường cong uốn theo địa hình. - Thành phố Genoa nằm ở miền Bắc Italy là hải cảng lớn bị bao chặt bởi các quả núi với các sườn chảy về bờ biển. Do đó khu xây dựng trải dài theo thung lũng hẹp, hai bên một số con sông nhỏ và trên sườn dốc. Chênh lệch độ cao lớn nhất trong phạm vi xây dựng khoảng 300m, cho nên hệ thống giao thông rất phong phú và đa dạng về hình thức, chủng lọai: đường ngầm, đường phố, cầu thang (Hình 1.
Đặc trưng cảnh quan thành phố Genoa 11 - Ankara (Thổ Nhỹ Kỳ) Việc quy hoạch thành phố Ankara đã khai thác không gian nhìn từ quả đồi trung tâm về bốn phía trong một thung lũng lớn. Điều đó quyết định đến hướng giao thông và cơ cấu thành phố (Hình 1. Đặc trưng cảnh quan thành phố Ankara - Vùng Paris (Pháp) Mục tiêu chính của phát triển vùng Paris là dựa trên trật tự địa lý để tạo cảnh quan chung. Sơ đồ phát triển vùng Paris không chỉ ưu tiên đô thị hóa và phát triển giao thông, không chỉ tạo ra các trung tâm đô thị mới, mà còn dựa trên cấu trúc địa hình và dòng sông Sein.
Cấu trúc này dựa trên đặc điểm cảnh quan vùng và những phần địa hình nổi nằm theo đường song song Tây Bắc - Đông Nam phù hợp với hướng của dòng chảy sông Sein. Thung lũng sông Sein tạo ra một trục thiên nhiên có hình thái lõm rộng vài km, nơi các khúc uốn của dòng sông chạy ngoằn ngoèo với độ cao trung bình là 14 - 28 mét.